(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "De orbe nouo Petri Martyris ab Angleria Mediolanensis protonotarij C[a]esaris senatoris decades"

. ■■■■ III — — — — — - — — — ^ " 

i i iMllll]iilAiXLaUXUJJXIIIIIMllllll-lJLiMIIIII!IIIIIMII I IIIliinilllMllllllUrt'»'|iriMllilll'irff 



miMininsiJiriiii i iJLi 



■#<*' -<■! M'fl 



gmmm p 



III — «^^ 1 

I mmmmmmrmm 1 1 mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmWmimmmmm 



LU i flllli ■ '■■ ■ ! I 



W 



* 



7T»r;irirrmniiiiniiiiiiiiimimmmiMii mimmm, , „,.,, v — 7"^ 



m 



■'■ 



* 




' iimiiiimiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiminmiiiniLir 



= 









-C NlSv 






,< ■*- 



04 



^ 

^ 






n :. * 



^- 



* I 




^4 



N 



t 

^ v .- 






VN 



VJ 



?B 



<! V) ', 









-4 



s* j 



V 







<a ^ 










i * ^^i + \ i n \ ^ ^ 






c, 



4 r 









,,+, 



1 J^'-f- r. V.. 










C0 7*- Vt * £££>. rt^/-" 

*$*■*.- , #,£v %^'V 



• p * $ 



i. .£ 









!-/.«< 



# -^ fr -t<tc *- ^ 

^TTFTf I irt ii iiM , ■ 1 1 1 1 1 1 1 1 m 1 1 1 1 11 1 1 1 1 1 1 

ifiHi.i ■ -1 - ' • 1 ---■--^-■-------------»- 



ll "" 1 " 1 1 """ -- 






DEORBENO 

uo l^etri^artf m ab 

JBiijgleria ^edioiariesi , 

fte i^oronorarif '■ 
.iCefarisfena, 
tbzisoe^ 
xacte 

CCttmpjmflesiojJmperiali, 

Compluti' apud 0Stcl?a 
ele$€gutaBnno 





i 



Pll 'l l) l l. 



[LiiiiLLiimijiiimiii i iiii gag 



' "'n ji i 



m 






l<J 











£ 



BggEcaggaHBaBBaHBStt 



TTrrmi 



rrmiTFfriTrrriim 



i in.ru 1 11 1 111 1 1 iiiih 



! mi ■ -1 





DEORBENO 

uo l^etriasart y m ab 

Bngleria ^tdiolmm 
fie l&iotonomrij ~ 
. .jCefarisfeoa 
tbneoe^ 
cadee. 

CCumptfmlesioJlmperialu 

Complutiapud0$icfc>a 
eleSCguiaBmio 





Jl 





£ 



Accipito h<ec l&orfaeuibus comfd&d libeUis. 
Principibws UdrijsfcriptdMc noud multd mkhist 
O carni ingentes terrds^udfid <cqHord,lingud$ 
Hdclmusignotds,dt(fc duredfaculd nofces, 
Htgentes wdds, cxpertesfeminis dtri 
Mortiferi wmmi,$opulify durofy ferdcem 
Torrentem zpndm.Vdrcdt uencrdndd uetuflds. 




AELII ANTONII NE 

BRISSENSIS HISTORICI REGII IN PROTONO. 
TARII. P.M. ANGLERII MEDIOLANENSIS 
REGII CONSILIARII OPERA 
" P R AE E A T I O.- 

VIDNAMESSECAVSAEDICAM.CANDIDE 
fecfor ,* cumiot librormn KoInmiiM »b bomimbm feculi nfi aim 
tur in Itulgus /critanty ilidocTi dot% poemdtd pdjfim, cur itti qwi 
dioni/Hnf,Htinferor4 ^itt<mHsI)omii,nmHcr/e„fHr, (4fe4„f inroe 
dUnoSs c4ligine,bM«istin% obwxtj : 4f$ cdiHcr/ocompfHr<s 
opent nwle „4f4,MHjisj> & Af*fa nullo fcriptdjegdntur , Undi 
mr,t%perfcboUs,perporiicus,perukoscircmfcrdntur,hn^fon 
«n»a,qM«e ut dlvjs in rebus bmamtjiH & in hdc domindtm »<t roo» 
ribMs/Misnoiirecedit,<lMippeqn<i&Jlri<ipremit, &■ obfcuninfu 
sJ bliroe toffif ,An J. Bber niclnrns.Mf <tif poe<4, debef fwbere ocniS , «Hi 

onfMtieromepfi^micH^ 

le rcpefifd, Mf ojlcndcre non mnlfHro ab/nij/e, qnin M4rfyr.smc. ^ V" Wf*ftM» ?# 

4 g difi<fenfi4el4bor4f4 mferircnf, „i/iTediIf4niCo»i(isproMidef-4 obJIif.jTef . Ntm ^eofitmgano 

mm&muo^fcrimi^^ 

MmmMO* operMutdibucUtebdUfortdM N-NMM cRf P ; <"?> 
Mi omniHmMfi!i(4feiff4i„HM! ? 4ri ,miHf)4ncopcr4mco„d,x.f Mfcmend^red^inordiiiem 

Sr^reSinto^^^ 
&M4iMRepH.mefifi^^ 

iyi,4f*4d^^^ 

! ZLo f/«cm P !4riHmr4rif4fcmintcrnicionifHer4,ifdbno X -4 no h. ■„ f4 4,,cipifem ;orfnn4m do, 

#y4<|.mmJrftififed^^^ 
g^Hde&^did^^^^^ 




« 



A « 




K// 



£7 



i m i hu i jij i i n — «b— — amm m — — — 

i*ii ii iiiiiii iiiiiiiiiiiiMiiiiiiiiiiiiiiiimKii'ii'iiiiii.'iii<ii>i'iiiiiii-ii'ii 



iMnuaau,,!,.,,,, 



.mminWMM » 



UlUlgW 



!■ 




CLARISSIMO 

PRINCIPI CAROLO REGI CATHOLI 

CO.PETRVS MARTYR EIVS 

SENATOR. 

ERVAVIT DIVINA PROVIDENTIAEX Q.VO FA* 

brkdre uniuerfum coflituit , immef<e udflitdtis occiditdlis O cedni dgniiionidd 
noflrd ufy icmpord,in quibustibi y potaitijfimeRex y mdternorum duoru foeli* 
cibus dufpicvjs pdtefdcld eflV.ddem,nefdo quo urgete fdto y cx ndtdli pdtrid Me 
dioUno,mox ex HrbeRom4,wbi ferc dccenium cgerdm,dd Hifydnidm me uidc 
tur impulifie, ut h<ecego miundd noudty pdrticuUtim coUigerem, qu<eforte 
dlids i uordces obliuionisfduces demerfd Utui$ent,biflorids Eifpdnis egregvjs 
qMippc uirisde generdlibus tdntum hdrum rerum inucntis curdm hdbentibusjn Hi fpdnidm conccffi^ irt 
ueni mihirerum noudrum cupido nil pr<eheret Itdlid, unde pdfcereingenium quirem.Grdndtcnfi bch dr 
mdtusinterfuiyper epifloldsdidrids qu<e gercbdniur Kfcdnio Mdri<eSprti<e Vicecomiti Cdrdimli Vicec<t 
ceUdrio rogdnti per \itcrdsfigri\ficdbdm$ortum cius cx bcnigmmitre mutdtdin nouercdm,cefii dfcribe 
do.Vurgdtd^flrdiis hoflibuSyH.ifpdnid,Mduro^ mdlo grdmineexnrpdto, nt Idbcntesdnnosocio indeciti 
contererem,in Itdlidm regredi meditdbdr.kmborum regis & regin<ecdiholicorum uitd funilorum,fin* 
guUrisergd me benignitds &fimu Idmpld poUidtd,poflreditumpr<ecipued legdtione med Bdbilonica 
medetimerunt . Fixijfe tdmen pedem hdudqudqudm poemtet, tum quid nuUibi terrdrum hoctepore <eque 
pr<eckrds res fieri inteUigebdm f tH etidm,% ex Chriflidnoru prindpu diffidvjsruere omnid xn pr<eccps y de 
QopuUri dgros in uniuerfd ferl ltdlid > & humdno fdnguine impingudri t dtfyurbes hqfhliter dinpi>uir* 
gines nuptdfy cum bonis pdtrvjs in pr<eddm trdhi > miferos innocentes mtos dc geni tores intrd proprios 
Idres inermesetid y & grdtuitocrudelittrtrudddri, qucruliscldmoribusnon dudxebd modo y fed penefen* 
tiebdm.Kec enim dffiniu & propinquom meorumfdnguisdb ed ferdf<euitid immunis eudfit . Vdcuum 
omni curd derebus O cednds dpoflolici nmcvjfummi Vontifids leonis Deeimi nomine y udrvj pofleu prih 
dpeSyUt infrd dicemus,dormitdnte excitdtunuUunc dd te uenio y fereniffimeKex y 4 quo pdruper udgdtus 
fum.OMod uniuerfdmtibidui mdternifubdiderint Uifpdniddngulocxccpto:%puhhrd tibi, cu ferddbus 
noflri mdris infuhs, Vdrthenopem rcliquerint,mdgnum quidem 7 & ed nosper djimUs dnnotduimus y in 
quibus per epijfokri^ epifom4f4,mwenfu*m omnw principtfm noflr<e tempefldtis uniuerfd gefU collegi* 
mus. Sed pdce mdioru diclnm welim, qukquid db initio mundi gcflu fcriptufy reperio, mco iudicio pdru 
efl y fipenf\tduerimuSyC[uds iibi Rexpotetijlime nouds terrds, qu<e noud m4ri4,qM4 H4ri4* mtiones & lin 
guds y qles durifodims, qu<e m4r^4rif4rM nw4ri4, proucntibus dlvjs omijfis,nbi pdrdrutqqudlid qntdc^ 
fxnt tres h<e nr<e decddes pdtefddet. Veni crgo ueniRex elecle, 4 fuperis dd nondn db homnibus intelleclH 
reru d\vy\od culme,ueni & properd,<e%notlidU tibi drculu Uteie hdElenus, & furentldt^ drdorefolis 
dduflddntiquorumopinione^on4,pdudsexceptis y tiUpdrdtdhdbm9 

uberem,fortumtifiimd y duro & cdndentibusmdrgdritis coromtds miUe infuks y & uno putdto coiineti 
tres Huropds offeremus y ueni nouu orbem dmplexurus, nec tui nosdcfiderio ulterius mdcerdto ♦ Hinc hinc 
tenellc Rex c!4rijJime inj[!rnmcnf4 quibus totus tibi pdredt orbis y compdrdbuntur.Vdledt fceliciter tud m* 
ieflds y cuius gufluififdpiddsfore cultur<e noflx<efdtiones itdlexerimus, uberiorem indies illdrum copidm 
pknis cdniflris porrigemus ♦ QLuifim libcUoru indices dpcrient .ex M4nfw4 C4rpenf4n4 uulgo Hddrid 
pridk l&tfencUs O clobri^Mil/c/lmo CUingefe/imo Daimo/cxto, 



1 



• 







Caputptfifium* 



JbMfc 




PETRI MARTYRIS 

ANGLI MEDIOLANENSIS CONSlLlARII 

REGII PROTHONO* APOSTOLICI 

OCEANEA DECAS PR IMA AD 

ASCANIVM SEORTIAM VI 

GECOMITEM CARDINA 

LEM VICECANCEL 

LARIVM. 

Otebatgratawtaftaspw&tfsbabcrevt' 

ros quoruinduflrfa etammimagnitudinc lgnotae maforibtts ep 
rum terra: pandcretur . Nobis autemqtti dcu habemus vnicu fub 
tripliei perfona quem colamuS , feftat Vt huiufccmodi genus homi 
ntim fi non coluerimus , admiremur tamen . Reges vero obfcniess 
mus quorumdu&i 8£aufpiciisdatumeft illis cogitata pcrflcere, 
vtrofffl etiam extollamus Sproviribus illuftremus iuremerito. 
aJQitarc de infulis maris occidui nupcr repertis , 8 rei au torib? qutd 
referaturhabeto.Hocfiquidetuis literisvehementcrcnpereoflendis.abipflusergo inu 
ttorei nefimcuiqua iniurius.exordiri eftanimus.Criflophorus CofonusLigurvir Fer 
nadoaHeliYabelhsRegibusCatholicispropofuitSfiiafltfeaboccMentenfofinitom 

Indfeinfula S toueturu,fi^auigiis8reb?adM 

ceriChriftianareligio,Smargaritamaromatuq> &aurtinopmatacopiahaberifaci epof 
ianflaflexregiofifcodeftinatafimttrianauteia,vnuoncrariu,aliaduom«ca^^^^ 

^bHifpaniscLuetevocantt.Hishab^ 

annifccuVli&nonagefimifupraquadrigentefi^ 

vuSHifpaniscircfter.cc*x,Co^^ 

tan ^Sfute,ciabHifpanis<:anarfcenncupamriampr^crepte diftantmilhapaflimmille 

&duceta.fecudueoru^tfonM>'cuntem^ 

«om S periti )q uatuormilliapa(ruuc6tinere fuiscoputationitoamt/ormnatas .nfulasob 

r.4 ( tenerie aooellauit antiquitas. Neq? eifi grauis vrget inseftas hyems, neq? atrox seftas, f o:. abnn. 

SxttaoS^^^ 
qtrascapitisviridisinfalasPortugalcfesappellant.easpiitoHrfpejto 

ria«asadhecvfq;tcpora,hominib?nudi s SfinevlIarel.gfonedegetfb^abifiuas.Cofon:) 

Sai&re ? fiaelan1nauiugrat(a,priufqua fetadurolabori crederet,adiuit.Noinfuauefi t 

tu^raarbftror,quadoqu(deinCanar(asincidim^ficxignotisquomodonotx,fic^ma.b 

tfsqnomocnfe fintefFcflie.narrauerinw.Loganaqjannoriiciimculaincognitas laobli 

uionittadiderant.HsmfutefepteCanariKdia3e,anno.cttcitejmillefimo.cccc.v.aGallo 

nominc Bethancor.exconceflionc rcginse Catherinsregis Ioams filif fm dum infansef? 
ft°mtriciWrtefo«cfortimammrnt.Pcdeibifixi^eraliquotannosBethancor,d 
afqjex llisoccupauitac rcdegit inculra,Lancefotu & Forte venturam.Eo mortuo.heres 
e2Hffoan.svirisprecioinfmavtraq 5 pr K buit.FcrnadusdchincPeraria&vx^^ 
rSGomerainuaferunt,noftris teporibus tresfeliquas.pananamagnafdlicetPetrus 

deVcmnobilisXcriciiciu^ 
Lugo.fedfmpenraregia.GomcrfademdcacFmeanocum^^^ 

AtfkisLugoduriululcremperfecit,gensenm^^^^ 

gerens .fcmeleittsexercitumfugattft ,trucidauitfficirciterquadringentos tandcmcosdc 

lcit.ItaCanarteomncsadCaftclIanamaddimfuntpotentiamAbh.sigiturinto^ 

lonusOccidentemfolem fcmper fequums.licct inlenampaulifper.tres&trigintacon/. 

tinuosdiesccelotantum&aqua contentus nauigauit Hupani com.tes murmtirarc pri* 

mumtacitecaperunt.Moxapertisconuiciisvrgerc.depcrimendocogftarcdcmum^ 

mmarc P roiicfendoconrulcbatur.Sedcccptosf«fn)abhomincLigurcinppce^ 

hiquanunquaredirclicebit,Poft 



s; 



— 



J B8BM 



.fi i i i u ii H i^WWM W WIi l llUHlB BBBH 



z= 



f- 






E>c infula 



*@.€&*1pzitt\$ fcecadfe 

duccrentur > ne vlterfus procederet flfmulabant hominem , fpfe vero blandfs modo ver* 

bis ampla fpc modo , ctiem ex die protrahcns, iratos mulccbat , dcpafcebat . Proditione 

qttoq? taxandosciTe arcgibus,fi aduerfi quicquam in eum molircntur ; fi parere recufa* 

rent prxdicabat . Optanmi tandcm terra profpccTum Ixti fufcipiunt . Patefecit nauiga* 

tione hac prima fex tantum infulas, atcg ex iis duas inauditae magnitudinis, quaru alteram 

Hifpaniolam, Ioa nnani alteram vocaiut,fed Ioannam eiTe infulam non pro certo habuit. 

Ularum quarundam lf ttora cum abradcrcnt , cantantem inter condenfa nemora Philome* 

nammcnfcNouembrt audierunt . Dulcfumaqrrarum ingentiafliimfna,natiuosportus 

mcio-narum claftium capacesadinuenit . Ioannrdfttora lambens ad Occidcntem a ScpteV 

trionc reftolaterenon multominus oftingentlsmillibuspatTuumpercurrit:afuntenim 

ccntum & oftoginta Icucas , contineritem arbif f atus,quod nec^ terminus, neq$ termini vl 

lius fignum in infula , quantum oculfs profpeftus fnferufebat , appareret , retrocedere in* 

ftituit.Redire etiam illum pelagi tumorescoegerunt,namloannae littorapervarfos iv& 

riexus tantum iam ad Septenttionem fc verteban t & curuabantur , quod Boreales flatua 

naucs acrius infeftarent,quonfamhycms vigebat . Ad Orientein igiturproras vcrtcns 

Ophyraminfulam fefe repcrifie refcrt,fed cofmographorumtraftudilfgcnter confide= 

&c infuta rato Antilf x infufce funt illx & adiacentes aliae , hanc Hifpaniolam appellauft , in cujus Se 

l&tipaniola pte^ffonaK i ate re tentare locorum naturam cupfens terne appropinquabat , cum in pla* 

nam quandam cVcxcamrupemaquiscoopertamcarinagrandforisnauis incfdensaperiV 

tur,&perftat. Saxi latentis planicies fuit illisne fubmergerentur aditimento , cum reli* 

quis igitur duabus properantes viros omnes fncolumes cducunt. Ibiprimum ad fcrram 

egrefti homincs-incfigenas viderunt,qufvenfenteinaudftam gente confpicatf faeloagmf 

neincondenfanemoraomnesvcluti acanibus Gallicis timfdf leporcsfefe fugicntcsreci 

pf unt . Noftri multitudinem infequuti mulierem tantum capiunt , hanc cum ad naties per 

dtixifTcnt noftris cibis,& vinobene faturatam atcg ornatam vcftibus,(nam ea gens omnis 

Tfluda oI« vtriufcg fexus nuda penitus vitam ducit natura contenta ) folutam rcliquerunt . Qjiam 

0cns l?gc, primum ad fuos mulier conccfiit , fciebat enitn illa quo fugientcs ditierterent , oftendifc 

fetcg mfrum cfie noftrorum ornatum & Ifberalitatem , omnes ad Iittora certatf m concur* 

rnnt , gentcm efle mifiam e ccelb autumant . Aurum ctiius erat aptid f Ilos aliqua copfa ad 

naues natandoportant,pro frufto aut paropfidis fiftilis ,aut vitrei crateris aurumcom? 

mutabant . Si ligulam , fi tintinabulum , fi fpeculi fragmentum , fi quicquam aliud fimfV 

le noftrf fmpartiebantur , tantum atirf quautum petere lf bcbat , aui vnufquifq; corum afc 

fequebatur , exhibebant.Cum iam resipfaad familiarccommercium deueniflet, o\'gen* 

titim mores noftri perquirercnt , Reges habere gcntem fllam per figna , & coniecturas co 

gnouerunt.EnauibusdefcendentcsnoftriaRcgc,&reliquisindigenishononficerccipi^ 

6cne ooci* untur . Nofirisomnibus quibtis poterant , & fciebant modis aiTurgebant . Sole ad occa* 

,( *. fum vergente noftris,dato falutatfonfs angelicae ffgno,gcntia Chriftiano rf tu fleftcnti btis, 

itidem f llf faciebant.Crucem quocunc^ modo Chrifttanos colere confpfcerentadof abant. 

Ex naui quam faxo fllifam dfxf mtis, noftros homincs & quicqufd in ca vehebatur , ita cc* 

lcriter atcganintolcctogens illafn tcrramfufsIfnthribusquasCan6asvocant,eduxerut: 

quod affincs aftinibus apud nos nullf maiore mfferfcordfa taftf fuccurrant.Canoas atitem 

ilbs ex folo cauato acutifTimis lapidibus ligno, longas fed anguftas cortftrutint,nion6xylji 

propterca chedicemus.Oftoginta rcmigumcapacesplcerafcj? fcvidihemulti affirmant. 

V fus ferrf apud eos nulltis fnuenitur. Propterea quomodo fiue domos quasmira atte labo 

ratasvidebant,fiuealia quxcuncpad cortimvfum pertinentia fabficarent,maxfma tio^ 

ftros detinuftadmfratfo,fed ex ftutifalfbus quibufdam durfiBmis lapidibus pr«xacutis om 

nia apud illos diduci certum eft.EfTe non Ionge ab f llfs fnfulfs quorundam ferorum homi 

num infulas,quicarnibushumanis vcfcantur,famadidicerc, id efTecaufae quodita trepidi 

Canibalcp, aduentantcsnoftrosconfugcrent,poftearetulcrunt,CanibiiIcsarbitratf.fictnicuIentosfl 

1 los fitic Caribcs vocant.Horti obfccenorufnfulas ftfncre fcrc fn mcdfo ad has fnfulas ad mc 

ridic rcIfqucrc.Suas infulas if mftes a Canfb^libus no alfter fncurffonfb^ crebris vexarippe 

ti!oadprxdac6qucnmir,atc£pcrncmoravcnatores 

Qjios pucros capiunt vt nos pullos gallinaccos,aut porcos quos ad obfonfa voltim^ pin 
guiorcs cV tcncriorcscducare,caftrat,gradiores,& pingucscfTccloscomedut,etatcautefam 
matura cu ad corit manus perueniunt, pcrcptos partiuntur , inteftina & cxtf emas mebro* 



'MiifHlllliiirfrrtrnima 



III 1 



Caput prtmum, 



foXMii* 



tumpartcsrccentes epulantur, rocmbra fale condrta.vtnpspernasruillasiii temporafcw 

ad fobolem procreanda,non aliter atqj nos gallmas ,oues, iiuienca S ,&«etera ammalia cu* 
m iY«c Z£ vctulas ndobfcquiaprceflandaproferuishabent.Infularumquasno. 

"lian q afugaraluteii rnullainucniunt.Sagmisarundinejsprxacimshcctvtantui.adCa^ 
« baUfflii tamen vim & furores reprimendos paru prodeffc compcrere, dcccni cnin, Cani 

^ensprxtcrccelumatqjeiitslummaadoret.nonfatisexploratuinhabucrunt.Dcreliqws 
Mfiiterfitm moribus brcuitas temporis! atm interpretum mopia plura nofcere non permi 

SadhicS 
SucamappeltanU^bac&panem^ 

^Svfumconfi^ 

pinfunt.&in placentas coquut.Scd mirum hoc,acomto Itttbaliorem effc ainnt. Iuccx fuc* 
?,,m lauieootitsilbcoperimft .panemautemexeiiismaffafapidu &falubr«„effeomnes 
S " ,n? Pncn $* frumento quoda panico,cuiusertapudInfubres&Granatenfe S 
HiTpanos maxfroacopia ,non magno dircrimffleconficiunt. Eft huins pamcula longior 

fpfiroTinac.iffl 
maTcorporcpifumlcgi^ 

ficlunftirf^^ 

eosaur „„,alicuiiis*ftimationis,namai,rtciiiaru torulis &uanbj>perforatisi„fertumm 

tenuiflimas dfductum laminas ferunt . Cum tanien neqj ad eos comeare mcrcatores , nec 

Jpfealialittoranofcercprxterruanoftrididiciffcnt,qi!*refeabe,sperfignac rer enint,vn 

<k fibi id aurum compararent.quantum flgnis colhgeie licuft cx ftumorum arcnis ab altis. 6 

niontibuscolIabentibii S id,nc<BmagnoIaborelcct,,m.Inpillulaspnurqua diduceietur , aurB mu 

ffllaminas aftrinscbant.nonttmen inca mnitepartequamrexilletenebat.quodpoftea 

patu™^ 
Mmmiilmauromixtamcffecumintcrramaquandi&pircandigratiaexihffent^pcrpcw 

derunt . Nullum animal quadrupes re vidiffe dicunt , pnetcrqiia trta gcncra cumculorum 

Scrpentesinrutenurrinnt.redminimenoxto.Anrcresfllueftrcs.turmres.ana^esnortris 

grandiore S 8C cigneocandore,capitepurpureo,repcrer.mt Mttaco S ,q,,orum ahi virides 

&atit > alnflauitotocorpore, a lfiriniilesIndicistorquatimimo,vuPImHisaft,quadragima 

SSt,fcda>Ioribw viuaciffiniis & Ijetismaximopere.Alashabentvcrricolores^viridi 

busenin &flaiii S penniso^ardamhabentceruleas&purpurcasmixta s ,qu^vaneta ? pa 

ritdelecrationem.fecvofui dcPrittacisilluftriffiraePnnceps recitaffe quoniamquams 

huiusChriftophoriColoniopiniomagnftudinirphcrcE&opmioniveteniderubnauiga 

biliorbevideamradiierrari^PrittadtamcnOidearpoirtatiatqsalianiultavelpropmqiiita, 

te,velnatumro!iimIndiciimhasinrulasfapereindicant.Cumpr*cipucAriftotcIc S circa 

fraemlibrideccelo&niundo,Scncca&aliii.onignaricof,nographixabHifl>an 1 a,Indi 

calittoraperOccidentem nori lotigo maris traftu difiarea«eftentur.Maft,cis, a loes,go6ffl 

p« atctjaliarum huiufcemodi rerumcopianiruaptenatmatellusillaproducit.exarbow 

bus,vSutiapudSeres,velIeracolligutur.GmnaquedamrugoraaiuerfotucoIorumcauca 

feopipereaciitiora,ramaliaetiamexc6ciflsarboribuscynamomiform^giifiuautem& 

odore acrem fingiuerim & medulla & fiiperiorc libro imitantta tulenin t.His igitur muen 
tx non* telluris & inaudfti alterins terrarum orbis flgnis contenms,prorpero reditu flan= 
tibu S Zephyri S ,propterverpropinqiraredircconftrtuit.oao&trigintav,ro S apudeiim 
Regem de qiioftipra memorauf mus reliquit, qui locortim & tcmporum naturaffl donec _ 

( pr?reuerteretur,inquirerent. Isrex abincolisdicebaturGuaccanan ^^1 us.cumquo^o 6«« «= 
ffflaufirisaniicitfefcedere.devfta&raluteacfutclaeorum.quosibirelmqucbatquibusnllasre^ 

potultmodis.egit. Mlfericordiacontaftusrex erganoftro S ,qiiodalienisterrjsdererercn= 
tur, lachrymasreffudiffe vife eft, atq; omnem opem pollicitus.Sicalteraitcrum compkxi 
ad HirpanW Colortus redfturus.vela dart imperat , feaim decem viros cx , hs abduxit , a 
quibuspoffeOmniumillarum infulariim lingua noftris Ifteifs Iattmsiineyllodifcrimme 
fcribi comperftim eft..Vocaiit enim ccclum turci.Domum boa. Aumm caunuvirum bo* 
* Jri iiii 



i 






u,ijiinimiiiiiiiiMMiim i iiiiiiniini rgan 



'.«tffl.i -mu.j b— 



crcanr. 



^♦a:0»'me&ecadfe 

num tayno.nih il mayani, Reliquaue omnf a vocabula no iiiinus Ifquf de proferat atc£ nos, 
latina noftra.Hec habes quae de prima eius naufgatione hiemoratudigna exiftima uerf nu 
Rex autem & regina quorum omnes cogitatas vel dormien tium in religionis noftrje a u* 
gmento funt fiti, fperantes ad Chrifti lege tot nationes & fimplices gentes facile trahi potTe 
iis*auditfs,comniouentur.CoIonu aduenientem honoiiffce,vti pro talibus aufis mereba 
aimfrantfi ^ tti,aftant ' Scderci ll« c o^ m fepwbIfce(quodeil maxinuiapudreges Hifpanos amoris 
« gratitudinis fupremiobfequii ilgmim)fecerunt .Prefecmm marinumvocarideinccps 
Coionfi imperant. Is Almirantus colontis apud Hifpanos nuncupatur.Fratre etf a ipfius 
Bartholoma£iimCoIonunireimarmae,&ipfumperituniprefecturxinfuIxHifpaniol2e 
titulo ornarunt. Hunc magiftratum vulgo Adelantatum appellant, Almirantum igitur 8i 
Adelatatum ac natrigiorum praefentianomina ,cxtera etiam huiufcemodf data opera,fuis 
aliquando vulgaribus appellabo nominibus,quo aper fius intelligar.Nunc ad inftitutum 
redeamus.Ex infulis vti in initio Colonus ipfe iam prf fectus mariiius poIIicebafur,maxfe 
nia eornm,quae mortales omnes totis virf bus fequiniur commoda prouentura,creditum 
«ifcaraJ fc * §8i3aabds igifur his caufis commotifanctifTmii hf duo confortes,xvii.ad fecundam expe 
cnnda nani ditfonem nauigia parari iubent.tria oneraria caueata magna,xii. id genus nauium quas di 
gatio. ci apud Hifpanos carauelas fcripfimus fine cauefs. Eiufdem generis duas aliquato grandio 
ires atc^ ad fuftinendas caueas propter malorum magnitudinem,aptas.Huius clafiis parart 
d$ curam Ioanm Fonfcce viro genere nobiliDecano Hifpalenfi,ingenio atc# animo pol* 
knti tradunt, vltra ducentos & mille armatos pedites illi imperat conduci,inter qtios om* 
nium mechanicarum artium fabros & opifices innumeros flipendio accerfiri iubent, equi 
tes quofdam c<eteris armatis immifcent,ad fcetus procreandosequas^oues^iuuecas,^ plu* 
ra alia cum fuigeneris mafculis , Iegumina,triticum , hordeum,& reliqua iis fimillia nort 
folum alimenti,verum etiam feminandigratia prefecf us apparat. Vites & aliarum noftraff 
um arboi^ plantaria qb? terra illaearet,adeaimpbrtat, nullas eniapudeas infulas notas ar 
bores fnuenere prerer pinus, palmaf<£ & eas altifiinias 2lc mire. duriciei & proceritatis ac re 
ctitudinis propter foli vbertatem,atc£ etiam ignotos fructus alias plures procreantes,Ter^ 
ram aiunt cfTe terrarum omniiim,quas ambiuntfydera, vberrima:inftrumenta omniafa* 
brilia ac demum alia cuncla qus£ acl nouam ciuitatem in alienis regionibus condendam 
faciunt , vnicuf c£ artifieiiimperat.Ex fidisregiis clicntibus plures hancnauigationem,& 
rerum nouarum ftudio & prefecti autoritaf e promotf,fua fpon te agreffl funt.Secundisigi 
tiirvelisfeptimoKalendas OftobrisannitertiicVnonageiimi fupra quadrfngetefimum 
& milleiimum afalute noftraa Gadib^mouft.Fortunatas in KalendisOctobris tetigercex 
fortunatis vltima ,dicitur ab Hifpanis Ferrea , in qua nulla eitalia potabilis aqua 6ter(| ex 
tore de arbore vnica in infulae ftipremo dorfo mllante aflldue & in lacunam manufaclam 
cadene» Ab hacmfula vcla in altum Oceanum tertfo idus eiufdem ccepit protendere.Hjec 
nobfs fntrapaucos dies ab iit difccfTu renunciata merunt,quicqiiid fuccedet^accipies.Valc 
f^lix.Ex Hifpana curia Idus Nouembris^MvccccxciU 



^oanncs 
^onfcca. 





mkcundum. 



. 



E P: E T I S Uluftriflime Prf nceps cupere te q accidun t fn Hifpania de or^ 
be nouo cognofcere , placuifTeo^ tibi q haclen?de primanauigatione fcri 
pferini, infinuam\Accipe q fuccefTerunt .Methyninacampi celebre op^ 
pfdunveft in Hifpania refpeclu veftrf vl teriore , 6i in ea parte q Caftella ve 
tus dicittir,a Gadib? circit^r qdringenta millia pafTuum diftans. Ibf c\xt 
riacomorabaturcum circiternonoKalendas Aprilis htiius anninona^ 
gcfimiquarticnrforesadRegem &Regfnam mifTi aduentafTe duodecfm exinfuli&naui^ 
gia,retuIerunt.Gadefa3 profpero redituappulfas ene, fed nih.il aliudfe velle Regi & JRegi^ 
naDducloripfaruni nauium per nunciosfignificareoftendit, praefercB praefecTum mari^ 
num ctim quino^ nauigiis oi nongentis hominib? veftigandi caufa in Hifpanioia perma^ 
fifle.caetera fecoram recitaturum fcribit, Pridie igiturnonas AprilisduXipfeclaiT/s fra* 
ter nutricis primogenitf regii a praefefto marino legatus aduenit, ab eo caeterifd^ fimul fi* 
dedignis hominib? , quae mihiperordinem liiferrogantf fueruntenarrata,vttibigratum 
faciam recenXebo^accepi etenim ego q dederunt^que aute dedefuntcognofcifo, Tcrtioid? 



_____ 






=Z 



— ■ ■* 



_ 



r* 



Caputfeomdum. foX$ 



O ftdbrf s ex infula Ferrea fdrtuatariim vltima ab Hifpanis littoribus difcedetes cum claf* 
fe nauium feptemdecim ialtf^vmim & viginti equos diesjpriufqs irt fulam vllam atingCrct 
confumpferunt,ad Ieuam multo magis q? itinere primo Aquiloncm fecuti data opera ver 
tere proras,.propterea in Ganibalium fiueGaribiu infulas , dequibus fama tantum apnd \ 
noftros erat noticfa,inciderunt. Irifulam arboribus ita confitam, x$ nec# vlnam qtiide aut 
nudi autIapideifoIi,corifpicereIicuerit,primumviderunti Hancqiionfanidie domirii* ^mriuki 
co fors obtulerat, Ddrhiriicam plaeuit vOcari,nulla ibi mora cotrafta <$ defertam eflc pre* mbaIce - 
fenferiint,progrediuritur.His vno &vfginti diebus octingentas & viginti lequas fefearoi 
trati funt percurrifle Aoeo profperi illos venti aquilones a pttpi fecuti lunt.Polt breue fpa? 
cium equoris^occiirreruntinfule diuerlisaibbribus,vinnne,truncd,radicib?& foliis,aro XDiraifute. 
maticos cV fuaues odorcs emittenubiis referta^rieqs nomines neqsvlla fe ibi animalia vidif 
fe praeterq? inaudite magriitudinis Iaccrtos referunt,qui in terram fcrutandi gratia defceri* 
derant, Galanam hac appellant , ex eius infule promotorio quodam mOnte a longe vifo,di £aiaua ui* 
fceifere, atrigintariiillibiispafTuuab hoc montefluuiumdefcendetemmagnirluuii latfc f» 1 ^ 
tudinis fignum profpexifTevififuntihanc primani aForturiatis terram habitata inueriiut, 
obfcoenoru eflfe Canib&ium de quibus fama prius acceperant,riuc experimento & his in^ 
tcrpretibus,quos primo itincre ad Hifpaniam praefectus duxerat , eognoiterunt.lnfulani 
peragrantes innumeros fed.xx.tariturii autiXXX»dOmorum fingulOs vieos inuenitint.Or* 
dinem platee,tuguriisingyrum circa ptateam conflnictisjferuant.<iuandoquideni deil ^ . - 
llorum domibus in fermonem in cidimus,haudabfurdum mihi fore videbitur, u qtiales rint^oomud 
eas efle audiuer im enarrauero,ligneas ornnes & fphzerali forma fabricatas efTe aiunt.Ex ar? eozunu 
boribus fublicib? altnTimis terre) arTixis cfrcumfcrentiam piimum domus conitruut. Ali 
is portmodum ab interiore parte",curtis trabibus appofitis,que exteriores altas ne labatur 
fuitineant.Altariim cacumina intentorfi caftrenffs formam coniungunt,ita vtacuta culmi 
nadonius illeomries habeant.Teguntdeiride palmarum & quarudam aliarum fimilium 
arborum folriseontextismodo tutiffimOa pluuia . A trabibuscurtis poitmodum ad tra* 
besinteriusdeductisfunibiis GorTampinisautexquibuiciam radicibusfparto fimihbus j|ulgarfa , 
cpntoris,lodiccs cx Gbflampinp fuperimponunt.Goflipium rtanic^ nutrit irifula ftiapte* f£ xl noml 
natura ,fic Iectis pefHtbus ex rudi Goflipio,quod Hifpanum vugus Algodorium,ItaIum 
Bbbafium appellan^vel flramine fuperiniecl:o vtuntur. Atrium habent qct vulgares alia^ 
dom? circuineunt^n quod omnes luftiri conuenitint. Domos vocant boios niedia acuta, 
duas ligneas Hatuas,iudes tamen,fingiilis anguibus ipfis inherentibus eleuatis confpicati ^. f f 
fimulacra quse colerent arbitrati funtrfed ad decorem[ibi pofita porlmodtim didiecnmt t ^ mu 
nam vti fupra memorauimtts,nihil adorare pr^ter cceli n umem crcduntur, quatiis ex Go 
fipio texto IaruaSjin piclorum Iemurum quOs fe noctu Videre prsedicant fimilitudine^cori 
rlciant. Sed vnde digrefB funius redeundii efl.aduentarc noilrOs incolae fentientes domibi> *j ,„ 
derclictis tam viri q^ fceminae profugerunti Ex ptieris U mtilieribus captiuis qttos ex aliis ^ftes m 
infulis predati fuerant vel obfequii vel epularum gratia feruatis ad nomos circiter.xxx.c6j? 
fiigiunt.Domos ingrefli haberevafa fictilia omnis generis,fideIias,orcas,cantharc s & alia ^ 
huiufccmodianOflrisnonmultudin1tmiIha:atcKirieo coquiniselixascum Piittacisoi .- . ( 
anferinis carnib? carnes humanas, 8C fixas verub? alias ^aiTandas coperere.Penetralia & do^ ^g : ? f ^ 
moru latibula quzeritartdo tibiaru & brachiorum huniarioru oua accuratiiTimc apudbm ru bu6. 
nesad ctifpides fagittarum coficiendas feruari cognitu eit^ex oflibus enim illas cp ferro ca 
reaht,fabrefaciunt.c^teraon^exefiscarnibuspro«ciurit,inueneixet^^^ 
cifiiuuenis trabiappenfum fanguine adhucniadidumiquxfitando veroinfulam interne 
feptem alia Humina pra2ter id grandius quod efieBaeti Vbi Cordubam lambit^nOitroaut 
Ticino latius aiunt defcendere perinfulam , miraripartirii amcenitate inuenerunt,hanc vb 
cant Guadaiupeam infu lam a niontis Guadalupi finiilitiidine^vbi irttemeratae virginfs mf £ii3daltt* 
rabile colittir funtilacrum , carucueria incolae apellant /eft Garibium primaria habftatfo. P ca » 
Tulerutabfiac infuIafeptemPiittacosPhafiariis graridiores,quiab aliisPfittaciscolore 
longifllme abfunt ,habent enim totum corpus cV veritre cV tergo purpureum, ex Iorigiori^ 
bus plitrtiis illis ab humeris lena dependet ftiper purptireas breues , modo cjuo apud no^ 
ftros ruricolas fepe numerO capones habere egoipfe ariitnaduerti , alarum auterii perinas 
verficolores tenCnt,funt eriini eartim glauce alie,alise purpuree flaufs immixte.Pfittacoru 
non minor erl iri dmnibus lrifulis edpia^ cf aptid ndspafTcrciildrum^ aut alfartl auiu ndto . 

A v 



i j 1IU W 



•* 



5=n 



&m. t @iimfrmdi8 



' 






fium, vti noftrf picas turdos & alia.huiiifcemodiad delitias nutfiufltjffajlli quauiseor um 
nemora pfittacis plenamnt,pffttacos educant,illos tamen deinde comedut.Mulicrcs quas 
cx captiuis ad noftros conceflifle fupradiftu eft , munufculis donatas ad CaniMles adcte 
cendos ire per tfgna prae fectus imperat,nec enini llle, vbi latercntignorabant.Hae apud vi 
ros illa nofte commoratx mane fequetf Canibalium plurimos fpe muneru commotos ad 
ducunt.Hi,noftris vifis,vel terrore vel fcelerum confcientia permoti,inter fefe cxorto niuf 
mure,alterin alterum oculos rleftentes ■ cuneofacloexmfperato celerrime vtmultitudoa* 
uium concitati adnemorofas valles pede referunt. Noftris igitur , qui infulam inquff endf 

§ratia aliquot dies pcrcrrauerant,in vnum collecns iine vllo Ganibale,fracTis eoru linthri^ 
us vmligneis pridie idus Nouembris ex Guadalupea anchoras elcuant. Vifendorum co 
mittim quf primo itinere in Hifpaniola vcftigande, telluris gratia fuperiore anno relieii fuc 
rantdeft'derio,praefccuis permotus > adextra leuae^ pluresinfulasnaufgado cotidie pofter 
gabat. Apparuit a feptetrione grandis qu^dam iniula. Et quiprima nauigatione in Hifpa* 
niam vecli fuerant,& qui a Canibilibus redepti,vocari infulam ab incolis Madamlio afFir 
marunt,qua fole, mulieres inhabitant. Ad noftrorum aures primo itfncre de hacinfula ffil 
ma deuenerat,ad eas haud fecus Canib&Ies certis anni teporib? concedere creditiim en\atcp 
ad Amazonas Lefbicas tranffretarTe Thraces retulitantiquitas,cK eode modo filios aci ge^ 
nitores mittere ablacTatos,fceminas aut agud fe retinere.Has mulierejs fubterraneos gran* 
des cuniculos habereaiunt,ad quos (i alio qlconftituto temporequifcp ad eas proficifcatur 
con fugiant.Vndc fi' aut per vim aut per infidfas teniareaditum fequentcs audeant,fagit.tis fe 
fe tueatur,quas certiffimas iacerecreduntur.Hsecdant,hecaccipito» Ad hanc infulam pro 
pter Boream ab ea flantenon licuit peruenire.VuIturnum enliam fequebantur.Internaui 
gandua confpectu Madanifload quadraginta millia pafTuumnon longeab alfa quam ve* 
ctiindigene populoffflimam cVrenim omnium victu neceflariarum copfapollentcm efTe 
aiebant,preteriabuntur,quoniam altis montibus inftruc?a erTetMontem Serratum fllam 
vocant.Inter caeteraquse ab ffsquos vehebant,tum verbis , tum fignis collfgerefnter Io« 
quendum potuef unt,f ne CaniMlcs plxrucg venatum , vefcendoru hominu gratia fupra 
m m *^ e m ^ na parTuum a fuis littoribus didicere. Altero dic quanda aliam vidct^cm q> fpheri 
ilinonm* ca c flct>Sana^ Marise Rotundse nomen indidit praefeclusme mora traherent,alfa iteruni 
da. '• fequenti ab ifto dic qua fancti Martinf nomine placuit voeitarf,pretef mffit. In tertium 8§ 
&atti ZPar de diem aliam,cuius diametrale latus ab oriente in occidentem ceritii &L quinquagfnta miU 
tini tnfula \ ia pafTuuni erte iudicarunt,extrinfecus cofpexere. EfTe has infulas omnes mir*e pulchr itu 

. diniscKfertilftatisaccipiunt.han&vltiniamBeataVirginemAntiquad^ 

leSXrfc" rfbusaliis reliftis ad quadraginta millia pafTuum cxteris omnibus grandior alia quxdam 
Bmiqu?. occurrit , quam Ay ay ab ldigenis vocitatam fancle Crucis nomine appellari volucrut^an 
Sactg cru choras e proris iacer c pre/eclus aquandi gratfa in hac imperat.xxx.ibi viros in terra defce* 
cieinfula. derenaui quaipfe vehebatur iubet,qui loca tcntarent.ibi canes inueuerc^quattuor in \ittot J 
re. Iuuenes ac fcemin^ totidem ftatim , protentisin fupplictim modum lacertis, qiiafi aus? 
xilium &J a manu gentis nefand^ libertatem expetentes,obuii noftris efliciiitur^m ulto ma 
liorem fortem feieconfecuturos qmecunq^ illa forct exfftaantes . Canibalesautem eode 
quo apud Gcuadalupea modo fe fugientes ad flluas recepemnt.Biduu ibi c6morati,cV fia^ : 
tibus interea noflris.xxx.viris in infidiis, ecce vcnientcm a longe Ganoam e caueis fpecu^ - 
laribus confpexcre,qua ofto viros cum totidem fceminis veclari aduertetes,dato figno Ca : 
noa noftrf adoriuntur.Appropfnquantes noftros virifimul & mulieres fagittis miraceleri 
tate cV crudelibus iftf b? traniTigere cceperunt , ita priufcf fefe fcutis contegere potuerint, 
vnum ex noftris qui Cantaber erat quf da ex mulieribus peremerit.atCBalium illa eade alia 
fagitta acri vulnere tranfegerit . Venenatas faginas medicamenti quodam geftere flliuitas 
efTe aduertemnt,acie ipfamm circucifa qua medicamc ne difcurreret^etincretur.E rat inter 
eos fcemina qu^dam cui vti perconiefturas percipere fis erat,c^teriobtemperabat,atq? ve 
Iu ti Regine afturgebat.Hac fili9 iuuenfs toru?,ro Duft?,fcrocifTim i ituit9 , leonin £ facki, co 
mitabatur.Noftri ergo ne grauius malu a longevulnerati per ferrct multo fatius cffe manil ! 
coferere ducentestremis agitata noftra nauicula qua vehebatur Canoa impetu maxinio in 
uertut.ea in profundum mifla,neq? pigrius nec^ rarius natando tam viri cffcemine fpicula 
in noftros dirigebat. Ad faxum quoddam aqua coopertur receptiftrenue dimicates tadcm 
capiutur , vno interempto & Regin^ filio duobus vulneribus confoflb, in prjefecl:iiiauim T 



M 1 .-' 



Caputfecunduttn foXM* 

addufliiionmao-fs fcritateac vttlttatroeitatem dcponebant ^Lybiclieohescttmfefeiit 
S dem.fo?cfle prsfcntfunttHo^niillnscftquivideat .qmn fcalpifibitorrorequoda 
prxcordiafateatitMdcoatroxtartareurq?cftilfisaua^^ 

Kpro&reliqm^^ 

confcfturam facfo ,ad itcrredeo. Indiesmagisatijj mteispmdcnttsamvtoqgS 

qufngenta mflliapaffi.u ad Aphricnm pri^deindeadFauonimpofteaad Ar g eftc*tedmt 

cumpclacriquanda vaftitatcimmenfam in fnfulis inmmiens Kmmsniodlsmtei fe diffe* 

rentiDuspammcontextamintrarnnt^ 

Jmsficcas Wiles ac lapidoras.altiffimoiu motit^ 

nmialiepurpureosinnudisraxiscolorcs.alteviolaccos.ahjecandidiffimosoflcndebantJa. 

metallfe&gen^mfscfleconditasnondcrimtqutcxiftmct/cdncillicnaucsftfmaret&ob* 

ftititmarts intemperics &frequenti<e (nfularuminct9,nerortenauesmaioresraxoaliquo 

illidcrentur.IuaIiudi2iturtcmpusharuminrularumveftigattonedilata,qitasobmulti= 

tudincm&conruramintermixtfonemnumerarenonli<:uit,iterrmimprorequimturrcJ« 

tamen fcquadraginta cil leuioribus quiburdanauigiis qnibus non magno opus erat fun 

do,interfecucrunt maionbusnauibus ab alto fcopulorunmietn iter peragentibus.Archi 

pela<m S contexturam hancinfiilarum vocauere;Ab hoctr^uprocedentesitmerem tiie= 

Sfo &etinfiila difta ab indigcnis Burichemhanc W^^^&^^f 
fcpluresexiisquiaGanibflibusliberattfuaratoriundosaicbat,populofiflimam,cult a , 

portuofam .nemorofamqj eficinfula fttcbantur.ciufe mcolasfimimacuCanibahbus 

odfaat^ininiiciciasrcnipIrexcrcuiflc.NonhabentiprinaiugiaquibHsaruisrinibusad 

littora CanlbMium poflint tranrfrctare, fcd fi CaniMles eoram terras praedac gratia incur 

fionibusfnfcftantesproftigauerint,vtinterdumcontingit^ 

ccsreddunteardem.alteramenfmanteoculosajte^^^ 

cerant&vorant.H*comniapermterpretcsm^^^^ 

difcebant.Hanc infulam nemoram trahercnl , prstermifere. *««««»»*« 

cidentem angulo aquandi rblttm gratia pauci interram ^^A^Z^nl^! 

domuminu?«remagiiame<cOnfpfcua,quam^^ 

Anq>proannitempafibusnucadni6ntana,ratfonecalon S ,nuncadplanicie S quandorrl 

gerc»aertranr m fgrent,anCimibalfum^^ 
ftttft.Resemhabetvnfcimivniucrramrula,crainipcrantimiraparentreuercn^ 

ducentanulliapaffuumhuiusinrutemeri^ 
renoauduKmulieres&vmisadolercensexliberatisaGanibjlibustranfilientesrercnaa 

doadnatalerol«mrecepenint.CitmreUquf S dcindeop«^ 
Canib^linniqiiingetaslequasdiftantemintrapaucOsdKsattingimtiftdinfalcieucntUi 

olonincsTiosibi^^ 

fcgfoxU^abincolisnficupata.Abca^^^^ 

diuiruscumdecemillisindlgctti.quosrupi^^ 

tummodoruperftiteserant,rtliqui S ,con^ 

ais. Detribu S> cumpri m nSanthercmu S Xaman*iam^^ 

foluiiubct.A!iiduotoaufcreinmarcrurtimdeficiunt,natandoprofera^ 

o«o 8£ triginta hominum quos ftiperforeannopaulointerius f iinfula reliq ueratmireran 

d*necisignaru S ,nonmultumsgretulit,fnterpretesfibinodefiituroscxiftfiii^ 

«uramho S S magkaciebat.Vlteritt S adue» S noftfi S paruni P cr i Cano^ 

remfettm Occurrf t.In ea Irater Guaccanarilli eiUs rcgis quem fibi aftnfto foedere difcedes mfrata 
abinfnladeninafianiiciciaprKrea?rcliqrat,cuietianoftro S maxfmoperecomendaiierat jad ^ caHfe 

donofercns,denoftrorummortcvtipofteaperreieuentum cognitud ^°^matteg£ 

fedquottiaiWrpretesdefuerant.eiusco^^ 
H^eum&cafasqHasribiaggerecircumdwaonoftriconflrttxeratpMuemirent.omniain 

„e/deturbauit.Vfueretametta1<quem&fim^ 



bus late 
aduenta 



^oncuffisfiquiinterhonnnes au^^ 
iffenoftrosperhfcfignaperfentitent.IdincaffiimivittebateflimmillusiAprfteao 



i-;""""""™™™ 





■ , 1U , M „ s z= 



*s=1 



^.^.^tfme&ecadie 

poft hcec miffi ad regcm Guaccanarillum nunciih^c dic?a,qiiantupotuercpercipere,rci 
tuleritt.Effef n ea infula maiores fe reges,cf> mira fint magnitudinis,plures ait.Horu duos 
ftucmici d maxf mis eopiis,fiio more comparatis,fama nouaegentis ccmotos adnentaffe, bellocR vU 
ce trigmta etos nf os omnes trucidaffc,repagulacafaicj$ fimul & eoru fuppellcclilia cobuffiffe: & fe cp 
wonrni. noftris effe auxilio conatus fucrit, ab eifde fuiffe fagitta vulneratu, cnis vitta goffam pina iU 
gatum oftendens,rettulit:propterea no iniiTc ad prcfeohim, quod maximoperecupiebat. 
Varios ibi effe reges,hofcg illis atc# illos his potentiores inueniunt,vti fabulofum legimus 
Aeneam in varios diuifum reperiffe Latiu,Latfmi puta Mezentii%ac Turnum & Tarcho 
teni , qui anguftfs \imitib9 difciiminabantur, & huiufcemodi reliqua per tyrannos difpar* 
tita.Scd Hifpaniolos noftros infulares illis bcatiorcs effe fentfo,modo religione imbuant, 
quia nudi fine ponderibus,fine mefura,ffne mortifera deniq? pecunia,aurea etafe viuentes', 
finc Iegibus,fine caluniofis iudicibus,fine libris,natura cotenti vitam agunt, de futuro nd 
nime folfciti. Ambitione & ifti tamen im perii caufa torquentur & fc in uicem beilis confici* 
unt,qua pefteauream xtatem haudquaig credimus vixiffe immune.diiin & co teporece* 
de non cedam inter mortalcs pererrauerit.Ad re,a qua digreffi fumus,redeam?. Altero dic 
miffusapraefectoMeIchi6rius quidamHifpalenffsvirapiid PdtificcmfummuproRege 
ot Regina fun ftus oratorf s offf cio,quo anno Malaca vcnit in eoru poteftatem, necK vuln? 
nec£ vulneris vllius cicatricem vitta fublata fe vidiiTc retulit. Lcfto ilium, tamen aduerfa va 
letudine fimulata iacentem repcrit, cuius cubiculo feptem cocubinarum pellicu Icftuli ad 
haererent, vndeperemptoseiusconfilionoftros fufpicariecepit. Re tamendiffimulatacu 
Guaccanarillo egit Melchi6rius, vt poftero dfc ^d vifendum prxfectum fefe ad naues con* 
ferret.Naues. igf tur, vti paflus fuerat,ingrcffus,noflris falutatis, atq? auro donatis prmiori* 
bus ,ad mulferes a Canibalibus ereptas conuerfus,in vnam qua Catherinam noftri voca 
bant,oculos femifraclos coniicere vifus eam blande allocutus eft,atc# iic vrbaniter ac lepi* 
dea praefeelo veniam petens afpectu equoru &aliarum rerum illis incognitarum admira 
tusdifceffit.Fucre qui praefefto confulercnt Guaccanarillum detinendum fore, vti, fi eius 
confilfonoftrospercmptosfufffecomperta^ 

runi non effe tempus prjefcclus ratus eu dimifit. Poftridie eius diei Rcgis fratcr ad nauct 
feconferens,veI fuo,veI fratrisnomine muliercsfcduxit. nafeqiientinotfeintempefta Ca 
therina ipfa vt fefe cV quafcumqs poffet in Iibcrtatem vendicaret, aut regis & fra tris ci9 pol 
licitatfonib? fubornata ,multo maf> facinus aggreffa eft,cf Cloelia Romana quc Tibcrim 
ruptts vinculis,Porfene fmperium fugiens ,ca reliquis obfidibus virginib? enatauit. II 
la cnim fluuium equo,heccum fepteafiis mulieribusfuifmet lacertis cofifa circiter tria mii 
lia paffmim,ato3 etiam maris non bene tranqnilli tralecit, tantum enim a littore claflls om«? 
a?uhcri0 nium opinione diftabat .IHas infccuti cymbis IeuioribusnoftrieodemIumine,quoinIit# 
auciacia mt tore vifo muliercs rcgebantur, ducc, tres affecutifunt. Cathcrinam cum quattuor reliquis 
ad Guaccanarillum euafiffe crcditum eft.Nam vbi eluxit miffi a prsfetfo nuncii,aumgiffe 
cum omnifupelleclile Guaccanarillu fimul & fceminas fpfascognoucrunt Jd non iniuria 
fuiffcnoftroseiitsconfenfuinteremptosfufpitionemadauxit.Huncdd^^ 
de qtio fupra ,trib? armatfs centuriis acceptis ,queritans, centuriam centum viroru mima 
rum appcllojlicct me non Iateat conftare ccnturiam cx virts centum viginti ofto, quinde^ 
ctmcg decuriam,in fauces quafdam retortas utrfnc^ collibus ereftis munitas wcidit ftu* 
uit alicuius grande oflfum arbitratus , portum ibi valdc commodum ac tutum adinuenit 
Portum Regalem propterea nominandimi cenfuerunt,Kilcatum eius ingreffum atcg adco* 
m arcum difpofitum ferunt,cp fiue in leuam fiue in dextram introduftas naues fleclant vn 
de doncc^d oftium renertantur ingreffi fuerint non facilc dignofcipoffit,quamuis trib?ft 
mul panbus proris oncrarias naues procedere valeant-Hinc atc^ inde fublati colles Iittoru 
loco venientcs frangunt ventos. In eius mcdio finu promontorium nemoi ofum pfittacis 
atcpaliarunivoLucrumibi mdificantium multis gencribus fuauiffimec^ concincntfum 
engitur • Duo fn portum hunc flumina non mediocrfa defluere cognoucrunt . dtim fnter 
vtraq; terram explorant,aItam a loge domum vident. Ibi latere Guaccanarillum rati acce* 
dun t, Adeuntibus noftris vir quidam fronte ru^ofa & elato fupcrcilio centum hominib«> 
comitatus efftcitur obuius,arcufagittis & lanceisprxacutis fudalibusomncsarmatiminS 
tibus fimflesaccurrut.SeTa inos idcH nobiles efle non Canibales inclamitant . Signo pa* 
cis a noitris dato^arma fimul SC feritatem iilam depofuere, & fingulis accipitreis titinnabttf 



ra 



*»Miin i iii i iinii i i 



.jiLum 



= 



-' '■ ■ 



£aput fccundttm» fdtofy 



Ifs accepti s,ftatfm cnm noftrfs adep firiftam amicitiam iniere,Vt fn nofirorum potefiatem fc 
fe finevllamora innaiiesexaltisAuiiiiripisclemiferint: &fuis pofleamuneribus noftros 
donauerfnt.Domum illam,quf eam dimenfi funt, duorum & tngiiitamagnorum paflim 
a circumferentia ad circum ferentiam (erant enim Sphzerica) iafto diametro fuifTe afferunt» 
iriginta aliis popularibus circufeptam,lacunaribus harurtdiiiefs verficolorib? fuperiiidu 
elis,mira arte mterteKtis. Intcrrogati quibus mbdis melius dabatur,de Giiaecanarillo,reV 
fponderunt no efle Guaccanarilli regionis huius,fed eius qui aderat >Imperium.SenfifTe fc 
fe fatebantur,quod Guaceanarillus a littoribiis ad morttanafecefTerit Jcloigitur cum hOc 
Cacico,ideft Rege/raterno fcedere ad prefectumjque; vf derartt renunciaturi^rediereiDiuer 
fos interea Genturiones exploratu longius fuis cetur iis comitatos praefectus eniittit iirtter 
quos Hoiedam:& Gorualanu nobiles iuuenes : & animofbs ambos.Horum alter quatuor 
fiumina : alius alia parte tria ab iifdem montibus collabcntia comperere : in quorum om 
nium arenis aurum noftris praefentibus indigenae , qui eos comitabantur , hoc modo col 
Jigebant . Arena manibus efFofTa ad fcrobem vfc# laeerti profunditatem : ex imo fcrobis 
plenas arena finiftras dehinc cxtrahentes : dextera auro delefto fine Vlteriore iriduftria^in 
manus noftrorum grana porrigebant . Quomm fe vidiffe multa cicerfs crailitudf ne plu^ 
res fatentur • Vidi ego ipfe poftea allatum rudem fluuiali petrae fimilem globum ponde^ ' 

xisvnciarumnoue abipfoHoiedarepertum.His figniscontenti remadprafectumrefe* 
runt . IufTerat enim praefeftus : vt mihi relatum eft : pcena etiam praepofita ne quid vlte* 
rius prseterquam de locis & locorum fignis curarent . Fama etiam increbuir efTe quendam 
Regem montium a qiiibus ftumina illa decidunt , quem Cacieum Gaunaboam vocant, &> c rcgc 
f deft dominum domus atireac . Boam enim domiim dicunt : Gaunf autem auriim : & Ca «Caunaboi 
ciairti regem vti iam diclumeft. Nullibi aquarumpifces inuertiripofle illis prasftantio* tecpifcib* 
f es , faporofiores , aut minus noxios : 8Caquas illorum omrtium fluminum efTefaluberri2 «aquis. 
mas aiunt • Diem elTe apud Canibales menfe Decembri noctibus sequalem Melchiorfus 
ipfe mihi retulit : fed id Spherae ratio non patitur : quamuis eo menfe auium alfe nidifica 
rent,aliaefiIios iam natos in nfdis haberent,&calorvigeret nort mediocris . Abfcondi Bccibiinis 
lotum plauftrum fub arcl:f co polo atqj occidere,cuftodes Canib&ibus mihi de altitudine dift cat volii 
poli abhorizonte diligcntius fcrutanti enarrauit, Cuide iis maiof Ut fides quam huic ^ * 
adhibenda , millus hoc itinere rediit ♦ Si ergo fuilTet Aftrononiiae peritusdiem fere rtocti 
bus xqualem dixiflet : niillibi enim terrarum a:qua eft verfus folftitia noX dki , fpfi vero 
sequino ctialem nunquam tetigere , quart doqiiidem arfticum polum femper habuere du 
cem: & ab horizonte femper eleuatum , Sunt enim alii neq^ hterarum , aut rerum experi^ 
entia periti . Propterea breuibus nunc & incompofijaepiflola qii32 colligcre potuerim ac 
cipito:propedfem,vti fpero,a mecaeteraquae detegenturhabiturus.Scripfit eniiiiad 
me praefeclus ipfe Marinus,cui fumfntima familiaritatedeuinclns,fefe inihi iatiitime, 
quaecunq^forsoflenderitjfignificaturum . Ipfe propinquum portui cuidam editum lo^ 
cumadciuitatem condendamelegft,ibicgintrapaucos diesdomibus,vt breuitas teni^ 
poris pafTa eft , & facello ereclis : eo die quo trium regum folen rtia celebramtis p diuina rto 
ftro ritu , in alio poteft dici orbe tam extero,tam ab omni cultu cV reiigioneaiienp , facra 
funt decantata terdecimfacerdotibus mirtirtrantibus.Tempore,c|uoiam fefe ad Regem 
6iReginammiirurumfuerat poUiCitus^appropinquarttecVprcfpera rtaiiigatione feofte^ 
rente , non vltra cunclandum ratus prasfeclus,duodeCim has Garauelas,quas aduentafTe di 
xfm?,comeauit, nort mediocrf moleftfa,rtoftrorum irtternitiorte,confectus,quorum mor 
te , multa qux iam de illorum iocorum natura cognofcercmus adhuc nos latent . Vt phar 
macopoIjSjSyrophcenicibuSjcVaromatariis accitis, poflis quid regionesillae ferant,quam 
calida fit earum fuperficics , digrtofcere , Ex granis omnis generis, ex libro & mednlla ea^ 
rum arborum,quas cynnami ene autumnat , ad te mitto : fiue ex granis: fiue ex artimtilis 
quibufdam quas ex ipfis grartis decidifTe cortfpfcies : fiue ex Iigno guilare vblueris , Ilhi^ 
flrirTime Princeps , tenuiter admoto labello pertingito, funt ertim quamuisnort noxfa,ob 
Jiimiam tamen caliditatis acmtatem acria,6I linguam,fi in ea diu m orentur,expungunt. fed 
flatimfi forteeiusdegufiatione linguaconcoquatur^epota aqua afperifasillatollitur,ex 
frumentoetiam quo panem conficiunt , grana qua2dam alba a nfgra tabellariUs meo nO 
minedignationi tusedabit. ligni quodaloes eifedfcunt ^truncumafFer^quod ii iiiffefiS 
fcindi^fuauemfentiesexeoodorememanare* Vale* 



taHHHi 









^,„„„.1 




PJvI.A.M,PROTO, APOSTO. REGIIQVE 

confflfarff ad Ludoufcum Aragonfum Cardfnaleni 
in primae Decadfs caput tertium pnefatfo. 

E T I S iterum vt Phcebaeos currus f neptus Phaetoin gubcrnet.Ex nudo 

filice fuaues liquores exhaurirecontendis, nouu,vt ita dixerim , terrarum 

orbemCatholicorumFernandi &Hclifabethregum tibi patruorum du 

ctu ab Occidcnte,qui haclenus Iatitabat repertum,vt ego defcribam Fede 

rici Regis inclyti patrui tibi,mihiIiterasdehacreoftendens imperas.Pre* 

^ ciofum hunc lapillum plumbo inepte cfrcundatum ambo accipfetf s. Scd 

■■■;> m erudftos amfce , detraftores inuide,mordaccs rabfde in noftras formofas Nerefdes 

Oceaneas fpumantia tela detorquere prxfenties,quam breuifpacio inter rerum anguftias: 

& vali tudi narium hos me confcribere coegeris,ingenue profiteberis:fcis namcg me tanto 

celeriter ex prsefe t\i ipfius Marini Coloni archetypis pauca hee delegffTe,quanto tuus a ma 

nu famiilus,qui me dietante fcribebat,poteratexarareJnfeftabasnacg me quotf die, tuum 

difceflum obiiciens,vt noftri Regis fororem Parthenopeam rcginam,tibi amitam,quam 

huc fucras comf tatus, in patriaui reduceres,fingulis interdum dicbus fingulos me libellos 

cudereadeo-iltuDuos inprima frdtealfenocdperfcsnomfnc ffgnatos,quoddumfftaquae? 

rebantur ,1id infcelicemego Afcanfum Sfortiam tibi affinem Cardinalem vicecancellariu 

fcf fptftarefnccepera^quo cadentc cecf dit:& mihi anfmus a fcribendo.Quem tu nunc tuiq? 

iuclytl patrui Regis Federici literae ad me direftae excufliftis , rem, non plcturam degufla^ 

te. ValeexGranata nono Kalendas Maii. M.D,xxiii. 

AnibaliumlittoraColonum prafectumMarimim percurrifle adHifpa* 
nfolamqj fnfulam cum integra clafle nonas Februarf i annf tcrtfi cV nonage 
ff mi appulfum fuitTe,fuperiore Iibro defcripff mus.Nunc autem quid de in* 
fufce. natura explorans repererit , qufd ve poftea finftfmam infulam contine 
tem,vticredit,terrampercurrensinuenerit,enarremiis.Infulaha2cHifpa* 
^ niola quam ipfe Ophiram,de qua legitur Rcgum tertfo,cfle afleuerat , latitu 
*nfu!e fbf* dfiiiseft crr^duu auftralium quinc#. Eleuatur enim a Septetrione gradus feptimus cVyfgefi* 
ipaniolg oi- mus a mcridie vero,vt ipfi referunt,vfgefimus fecundus , Longitudo autem ab Oriente 
menffo, inOccidentemparTimmfinao^togintafuper fcptingenta, Ex fpfiuspraefectfColonf co* 
mftibus non defunt,quf vtranq? fnfulas menfuraproducant abOrienteadOccfdentcm. 
Diftare a Gadibus infulam gradus pf asdicant aliqui nouem & quadraginta , alii amplius, 
neq$ enim certam adhuc rationem repererc.Infute forma caftaneae folium aemulatar : fu* 
pcredito igiturcolle a Septetrione ciuitateerigeredecreuit,quod hufc loco monsemiriens 
afaxifodinis ad sedificandum , & calcem concoquendam aptiflimus adiaccat . Inhaeret 
prseterea huius montis radicibus vafta planicies longitudinis millium pafliiu circiter fexa* 
ginta Iatitudimsveroduodecimalicubi,alibivbiangufliorfit fex.vbi vcroampliorvi* 
<?mtf.plamciem faiubrf um aquarum flumina fnterluunt plura, fed eorum maius: cV id m* 
uigabfle in portum qiti vrbi fubiacet , ad ftadium dimicfium cadit. Qjianta fft cius vallis 
vbertas quanta folibenignitas,eorum relatuaduertcln huius fhiminis ripahortoscolen 
dos limitibus concluferunt , ex quibus de omni holerum genere, vt puta raphanorum, Ja 
ctucanim,caulium,boraginum,& aliorum huiufcemodf , intra diem a iafto fcmine fextii 
decfmum vuteomatura euulfa funt,meIones,cucurbitas,ciicumeres,8iaIia ldgenusin 
dfemfextum cxtrfgeffmucarpferunt. SednufquamfemelforesvnquacomedifTe aiebant» 
Hxc hortenfia toto anno habent recentia,cannarum radices,ex quarum fucco faccanim cx 
torquctur,cubita!es cannas:fed non coagulatur fuccus intra quindecfnm etfam diem cmifc 
runt.De ptentatis propaginibusaut farmentis ftidem aiunt,& fecundoa plantationeanno 
fuaues cx eis vuas comedi fle,ait ex nfmfa vbertate racemos edunt perpaucos. Rufticus prc 
terea quidam tritici paruper circiter Kaf.Februarfi feminauit,res miranda,fn omnia con^ 
fpccluni maturumfpfcarum manfpulumtertfoKalendas Aprflis.qui eoannoeratvfgilfa 
refurrectionf s Domf nfce,fecum advrbcm tulft:legumfna qiifjc^ quotanfs maturefcut^bfs^ 
Scripfi' qux omnes vno bre f nde redeutes de efus terrx fcetura retulerunt,u6nulli f amehfe 
runt tdtici non efTe tcrr a feracein vniuerfo Jnterea dum ifta agerentur,triginta viros quf Ci 




f?0?tenfia. 



""' 



1 



■ 




Caputtertiurtiu foXMii* 

pano-i alias Cibaui regionem explorarcnt per diuerfa dimtfit pr ae fectus.Eit autem hxc re 

gio niontofa faxea: & medium totius infu lae dorfum,in qua maxima eiTe auri eopiam inco^ 

l%fio-nisoftendebant»Mifnapr3efeaode regionisopibusmira referentes reuertutur.Ex TBoiaqimi 

illis montibus quatuor ingentia fl umina defluunt,quse totani infulam reliqua fuis alueis fu tuo: fluufo- 

fcipiendo memoranda natur e iriduftfia in qtiatuor fere partes aequales dmidunt.Tendunt rum, 

enim vnus rc&a ad Orientem qui ab accolis Iunna vOcatur,ad Occidentemalius huic ter 

£3 vertens qui Attibunicus.Tertius ad Septetrione que Iachem appcllant. Vltimus ad me 

ndiem quem Naibam.Sed redcamus adcondendam vrbem,foffis&aggeribusvrbecir* 

euuallata vtfi eoabfentepr2eliiimincola£tentarent,fefequireIinquebantiir tirtaripoflint. 

Pridie idus Martii cum omnibusequitibus, peditibus autem circiter quadringentis ipfe^ 

met ad aurfferam reo-ionem refta ad meridiem proficifcitur.F Iuuium praeterlabitur,tranf 

greditur planiciem,montem qui aliud planiciei latus cingit,fuperat. In aliam conuallem, 

quam fl umen priore maius,aliac£ multa medfocria interluebant,incidit:exercitum tradu 

cit,hac valle qux priore nulla parte inferior eft, fuperata: tertium niontem facit peruium, 

quihactcnusfuerat inuius.DefcenditcainaIiamc0nuallem,qu3eiam Gibauieft initium. 

Per hanc fl umina: & ex omni colle riui currunt,in quorum bmriiu arenis aurum reperie* 

batur.Cum iam fecundu & feptuagefimii ab vrbe lapidemmtraregionem auriferam pro 

feclusfiiiflet,inmagnicuiufdamflumfnis ripaeminemi fupercollecondere arceminftf* 

tuit vt interioris r egionis fecreta inde tuto paulatim fcrutarentur : hanc arcem fencti Tho* 

mse nominc infigniuit. Dum interea arcem aedf ficaret/i? regionis incote tintinnabuloru 3ccoI? atti 

& aliarum rerum noftratium cupidi quotidie m oram trahentem adlbant ♦ Prae fe ctus vero rfi nfte poi 

marinus feillisquxpeterentlibentiffimedaturum,iiaiirumferrent,infinuat. At illidato riguiu. 

tergo ad hec promifTa ad ripam propinquiorem currentes,intra brcue temporis fpacium 

onuftis auro manibus f edibant.Granda&uus incola duos auri calculos ponderis vnius ferc 

vncfce tintinnabulum tantummodo petens attulit,qui cum rioftros calculornm magnitti 

dinem admirari confpiceret,eorum admiratione admiratus,eos eiTe paruos ac nullius mo 

menti calculos mnuebat , captifq* manu quatuor lapidib us , cjuorum minor nucem , ma* 

for autem otande aurcu jequabat malu , adeo magnos auri globos !in folo natali fuo,quod 

ad diiiiidiam inde dietam diftabat,paffim reperiri aiebat,nec apud vicinos fuos magnc cu 

rse erTe aurum collipcre . Cognitum enim eft lllbs aurum,in quantum eft auru,non magni 

fare,fed tanti illud xftimare,quanti artiffcis manus in formam cuicg gratam diducere,aut 

conflare didicerit.Quts rude marmor,aut ebur incultum comparat magrio ! nullus equi 

dem fed fi Phidix aut Praxitelis dextra fabrefaclum in comatam Nereidem,aut Hamadri 

adem pulchre formatam prodierit,nufquam emptores deerunt. Pr^ter hunc feriem,accef 

ferunt & alii plures , qui decem & duodccim drachmarum calculos attulerunt , auflc# funt h 

faterfvbi aurum illud collegerant , auri globos pueri caput , quem oftendebant,aequantes i 

fuitTe aliquando repertos. Dum ibident dies aliquot moraretur,Luxanum quendam iuuc* J 

nem nobilem cum paucis armatis regionis partem exploratum mifit.Hic ctiarii m afora fi 

bfabincoIisfuiiTedicta,retulM^ fieri.Aro aromatii 

matibus , fed non iifdem quibus nos vtimur,habent plena riemora,quae pari modo collfc 

2unt,vtaurum,tantum fcilicet vnufquifcr3,quantu permutando aliquid fibf gratum a fiV 

nitimarum infularumincolis,alTequantur.Vt pntaparopfides, fedilia & huiulccmodiquc 

f n aliis infulis ex nigro quodam ligno,quo ipficarent,cOnficiuntur.Rediens ad praefecluni 

Luxanus circiter idus Martii labrufcas in filuis maturas inuenit,optimi,vt ait, faporisiSed 

nulla eft infularibus de his cura . Eft hec regio quamufs faxea , nam eorum lingua Cibautl 

id quod faxofum fonat,arborifera tamen: & hcrbida Jmmo & aiunt herbam eorum mon 

tium ,qu:e folum gramen eft,fi fciridatur quatuor dieru intercapedine tritico altiorem cre* 

fcercFrequentes in eapluuias cadere referut,hinceiTeriuos 51 fluminaadeocrebra,quoru 

cum fit arena vbic£ auro comixta^ex montibus illud aurum detrahi per torretcs autumat, 

Gentcmconftat efleociofan^naminterdumhyemevrgente tremunt in mbntibus frigo* 

rc,nec quum Cnt illis nemora gofllpio refertiflima,veftes fibi laborare ftudent. In vallib? 

autem vel campeftribus locis minime frigefcunt.His ita in irtitio regionis Cibaui diligen* 

ter perquifitfs,Kalendis Aprilis,quem dierii refurreclio fequebatur, ad Ifabellarn , idei\ vr 

bis nomen,reuertitur.Vnde in efus & totius irifiilae ^ubernationem fratre fuo & Petro quO 

dam Margaritco regio antiquO familiari relictis ,ad difcurreridarii quam arbitrabatur eOrl 








.■ ■ j SS3 



tentemterram,quae inde fcptuagefimu tantum lapidcm diftabat , fefe accf ngf t regii Irn*[ 

perii memor,qui illum admonuerat percurrere noua littora fcftinarct: nercx alius quifqul 

prius fuae ditioni terras illas fubdere ftuderet.Rex enim Portugalf je publice fua interefle lai 

tentia illa dctegere aiebat, Sumus vero Pontifex Alexander Sextus Regl cV Regime Hifpa 

nlarum per plubatas concefllt b ullas, ne quis princeps alius incognitas illas regtones ptfri 

gereauderet. ASeptetrione ad Auftru linea rcfta extra paralellu fnfularu que dicutur Caput 

viride proiecta,vt dihldii caufa tollatur leucas centum,ex com pofito demu tercentum, cre 

dimus has infulas efTeHefperides.H3e funt regis Portugalise: & indefui naute noua littora 

quotannis detcgentes femper f n leua a tergo AfFricae,pcr Aethiopu maria,acf Qriente ver? 

tebant proras,neq^ ab Hefperidibus vnqua ad meridiem,aut ad Occidentem Portugalen 

fes adhuc nauigauerant. Gum tribus igitur nauigiis difcedens,ad eam rcgionem qua prfr 

manaufgationeinfulam cxiftimas loanam vocitarant,breuitemporeperueni!,vocauitcp 

eius initium AIpha,o, eo quod ibi finem efle noftrf Orientis,cum rn ea fol occf dat:Occfde 

tis autem cu orfatui\arbitretur.Inftatcnim efleab Occidente principiu Indix vltra Gan 

gem,ab Oriente vero terminum ipfius vltimu. Neq* enim abfonum penitus eft,cu Gart 

«tuab B?ifs g eticus Indiaeternnnos indifcretoscofmographi reliquerint , nec defint qui abHffpanis 

$an(a idia^ ©* * s non longe Indica littora difcedere fentiant.Cubam incolae hanc partem vccant,in cu 

ftis profpectu in Hifpaniote angulo extremo,portum reperit comodifiimu, finum enini 

in fe recipit latum in ea parte ipfa infula. Hunc portuni fan G& Nicolai noniine infignf uft. 

A quo vix vfgfnti leucas recedit Cuba.Tranffrctat igitur,& Cubae meridionale lattis capf 

ens,ad Occidentem vergif.Incipiunt illi quo vltqrius procedebat,tantomagis littora in la 

tum protendf :U ad meridiem curuariJn Cubse latcre ad mef idiem primani reperit infu 

0c f arnat Ianijquam incolse Iamaicam vocant,hancinfuIam Sicilfa longiorem latioremc^ predfcat, 

«ginfula» vno tantum monte contenta,quf ab omnibus fufpartibus a mari incipiens paulatim vfc# 

ad infulse medium eleuatur,atc# ita leniter fefe in dorfum extendft:vtafcedentes vfx fe afcen 

dere fentiant,tam in littore quam in internis feracf flTma:d£ populis plena efle 3fleuerat,inco 

lafc|$ eius cseteris infiilaribus ingenio acutiores ac mechanicis artibus magis deditos,beIii^ 

cofiorefcp fmitimi fatentur.Nam pluribus in locis volenti praefefto tcrram capere,armati 

acminitantes occurrerunt,pugnafo3 faepiusattentarunt/edvf fti femper amfcitiam omncs 

cum prsefefto iniere.Iamaica fgitur relicla,ad Occidente profbero ventorum ftatu feptua 

gintadiesnauigauit,feq3 non longe ab aurea Cherfoneflb noflri Orientis vltra Perffdem 

inf tio perrexifle per inferiore nobis terrcp ambitum arbitratur,credit enim fe duas tantum 

folis horas de duodecfm,qux nobis erant incognitae > relicuiifle.Dimidium enf m folf s cur^ 

fum veteresintactiim reliquerant^cum cam tantum terrse luperficiem quae a Gadibus vfcp 

zd Gangem vel ad aurcam vfq; Cherfonefllim difcuflam habeamus,hoc itinere in curren 

tia more torrentis maria, in vadofos gurgites, in anguftias fnnumeras propter fnfularum 

adfacentiu multitudinem,quotidic incidebat,omnia tamen hxc periaila parui faciens tan 

tum procedcre inftituit,donec an infula erTet Cuba,an terra contmens certior fieret.Naufga 

liit igitureius femper littoraabradensadOccidentem duasleucas & viginti fuprabis cerj 

tum,vt ipfe ait,hoc eft millia pafliium circfter tef centum & mille/eptmgentifq^ infulf s no 

men impofuit in Ieuam,plufqua tribus millibus paflliu,vtfpfe dicere audet,reliclis:fcd ad 

ca quae memoratu digna inter nauigandum reperiebat , rcuertamur.Cum fam per Cubse 

latus locorum naturam adnaufgans perqufreret , ab Alpha,o , f deft ab cfus initio non ma* 

gno jractu portum multarunauiumcapacem reperit,felcatus enim eft eius introitus,pro^ 

montoriis vtrinqj venientes vndas recipientibtisinclufus.Intusautem ingensfpa-cium:& 

immefaprorunditas.Portuslittoraambienscafulasviditn6procul alittoreculmeasduas^ 

pluribufc^ in locis ignem accenfum,demittit e nauibus viros quofdam armatos qui cafu* 

las adeant.Defcendunt,neminem reperiunt,verubus tamen Iigneis appofitas ignibus pu 

fcium librascirciter centum,diiofc]3 octipedales ferpetes cum pifcibus ipfis inueriere. Ad 

miratlfi quosincolas videant,cireulpiciunt,cumnemoilIis in totoprofpeftu feieofferret, 

venientibusenimnoftris fefe ad montanapifcium domfnf receperant,dtfcubunt cV captfs 

alfeno labore pffcibus,l3eti fruutur.Serpentcs reh'nquut,quos nihilo penims ab Acgyptiis 



©luerf» 
tnaria rc* 
phriu 



w Srocotf, Crocodi11isdff!erreafFirniant,praeterqiia magnitudine,nam Crocodfllorum aitPIrniusali 
' quos fuifle repertos duo deuiginti cubitorum,horum autem niaiores oclipedaIes.Propin 
quumnemus ; poftmodumiam faturi,ingrcdientesexiis ferpentibus arboribus funicu^ 

lisaffl 



■>Mmsm 



Caput qufotom, fdtit 



Jfs$ltigafospltircs comperere , qttbrum ora alii funibtis aftricta dcntes, alii cuuifos habe* 

bant,cum detndeportusvicinafcrutarentur^cfrcitcrfcptuaginta homirtesin cuiufdam al* 

t# ntpis culmine vidcrunt^qui noftris adcttntib? profugerant,vt inde qttid fibi Vcllct haeti 

noua gens , perdifcerent, nutibus &fignis blartditiifc# noftri illos adducCre cohabahturj 

niunermn oblatorum a longc fpe motus acceflit vnus,fed im^rojXnqua rttpc tame timen 

ti fiuiilfs, Almirattts aute qui fecum habebat Didacitmqucnda Colonu inter fuos educa* 

tum iuuene prima rtauigatione abdu ctunie* infula Gtibae vicina nomine Grtanahaihi t)i 

daco fntcrpretc,cuius lingua patria fere horum lihguse quadrabatj iniulare qtu prOpti? ve 

nerat alloquitur,metu depofitoadit incoIa,caeterifc£ vt tutovertirentnec vererentiirperfu 

adet.Nuncio habito ex rttpibus ad naues efrciter feptuagintadefcedunt, artiicitiant ineunt* 

ntuneribiTs a ffeefefto donantur > effe pifcatores a rege fuo qui fbleneconuiuiuni alteri res* 

gi parabat,pifcatum miflbs praefeclus cognouit &ubd fifces fghibus appofitos praefefti 

genscomederit,aequoIibcntiqpanimopatTi t\irtt,qtiadoquidemferpentesreliquere, neq* 

enim quicqtia efi interedulia,quod tanti faelant,quanti ferpentes illos.Popularibus ebs cO ^trpittS 

medere niinus licet,quam apud nos phafianOs,aut pauones.De pifcibusautem fe tbtide ca magnifacii 

nofte capturos dicuntlnterrogati cur pifces quos regi ftio laturi erant coquere pararent,vt unu 

recentiores & incorruptos illosafFerrc potTent refp6derunt,ita dextris 1'n amicitiam iunclis 

ad fua quifqs proficifcftur.Scquf tur Almfrantus,vt inftituerat,folem occidentem* A princi 

pio Cubse quod Alpha,o,vocatu ab Almiranto dixiniits , iittOra ad hunc portuni media 

quauis arborib? confita,afpera tame & mof uofaex arboribus floridae eraht aliae,& ad ma* 

refuaues cx fe odorcs eniittebant, aliae vero fructib? onuftae. Vltra portu atitcm tcrra cft f& . ^ V > A 

racior populofforc£,cuius incole- caeteris mitfores rerumcg nouaru cupidiores,iiam ad iit Ejg: 7 1 

tora omnes vifis noilris nauibus certatim c6currebant,parteni qtio ipfi Vcfcitntur & cuctti: * * 

bitas aqua plenasnoftris offerentes,vt in terra defcenderentinuitabantHabentha» infulg 

pmnes arboris quodda genus,vlmos aeqtias niagnitudine,qufc cucurbitas gignit pro frii 

ctti,ad aquae vftim illis vtuntur,ad efum minirtie, medtilla nac# ipfius , felle amariore efle 

aiunt Sed corticc feftudinca a»quante durf ciem.Idibus Maii cx altiori cauea irt letia ad aftru 

fpeculatores profpicf etes,denfam f nfularu multitudine viderurtt frtter hauigadit,hcrbf das^ 

virides,arboriferas,vberes,& habitatas effe animaduerterut In cotirteti littote irt fluiiiu fn^ 

cfdit nauigabile aquaru adeo calidar^ 

ro diepifcatoru Canoam a loge vidcrts,nertonris vifis pifCatorcs aufugerent verit?,vt tllos 

tacf tis cymbis intacipimt impcrat. Illi autc intrepidi noftros expeclant,audi notiti genitf 

pifcationis.No aliter ac nos canibus gallicf s per equora capi leporcs irtfc&amur, flll vcrta* 

torio pifce pifces alios capiebant.Pifcis erat formae nobis ignotfc,Corpus ci? anguillsc parv ^ 

ux perfimile,fed habens in occipite pellem tenacifllmairt modu magnac criimenae * Hiirtc ^mmi 

vinclu tcnent in nauis fponda funicUlo,fed tantudemirToquatum pifcis intraaquacarinse ki 9i 

queatinha2rere,nec^enimpatiturvlIopacloaeris afpcciu,Vifoaiiteaiiquot>ifce gradi,aUt W<> m- 

teltudine quae ibf funt magno fcuto gradiorcs,pf fccm foluUnt,f Ile quiim fe foluttt fcntf t, fa^ 

gftta velocf us pifce atit teftudfne qua cxtra Cochile parte aliqua ediicta teneat, adoritur,pcl^ 

kc^ illacrumenaria inieda praeda rapta ita tcrtaCiter apprchendit,qcr cxoluerc ipfam eo v! 

110 nulla vis fufFiciat,nifiextra aquae margine patllatim glomerato funicitlo extrahatur,Vfc 

fo enim aeris fulgore ftatf m pr aeda deferit . Pr aeda igttur iam circa aqnae magine cuccta , iii 

marefaltatpifcatorucopia tata,qiiataadpraedafufticiat fuftinenda,dOneC;' c naiiicortiites 

eam apprehedantPreda in nauim tracla,funiculi tantu foiuu*,quatum Venafor poflit ad Id 

cum fuse fedis intra aqua redire.Ibicg de prseda ipfa per aliu funiciilu efcas illi demittunt* 

Pifce fncolse Guafcanu , noftri Retierfum appellant cp verfus vcnetur . CL"atiior teftiidineS 

eo modo captas q naufcula illis fere implebant, nf is donodant . Cib? eft enim apud Cos rto 

illautus,noftri aute ecouerfo gratis munerib? donatos alacres eos reliqre . Intcn ogati haiis* 

t* de terra^ illius ambitu,n6 habere fine ab occidete fignificarttnt. InftiterutC5 vt Almfrart^ 

tus atit defcederet,aut fuo nomine falutatu fuu Ca^icum A. Rege cfi cis mitteret,Cazicu nf is 

multa munera daturu fi adirent pollicetes. Przefeaus aute ne ab incep to detirteretur more 

illisgcrere recufauit.Petieretamenomeeius,fuic| CaZfci rtomenoftris dederttntyiteri^ 

inde procedes ad occidetem femp,intra paticos dics niotf adh efit altiflim b habitatorib^ob 

vbertatereferto. Ad nattes pane,goflipiu,cuniCUlos.cV volucres feretes incolae cofluebaht^ 

ab interprete an c Ccelo gens ifta defcidcrct miro affc au fcifcitabatur»Rcx hortr & alff piu^ 



^mmmssssssssa 




w*mm*m 1 1 1 1 



tfsqiii fllian^bantvirigrauesnonefle infulamterram illam fnnuebant. Aliam fofulairi 
poftmodum,ex his quae to Ieua huic terrae adherebant, ingreflls,comprehendere quenqi 
non licuit,fugereenim omnes viri fceminaecg nofiris adeuntibus,QL u atuor canes in ea,fed 
non latrabiles afpeftus fadiflrmf,quos comedunt vfinos ha£dos,compercre.Anferes,ana 
tes,ardeas haec fnfula gignit innumeras.Gurgites demu inter infulas & continentem adeo 
anguftos ingfeflus eft,quod vix vertere retro nauigia fas cflet, adeocg vadofos,quod arenS 
carina interdum verrerent.Horu gurgitum per quadragfnta miliaria erataqua la ctea, fpff* 
fac£,ac fi farinam toto f lk> pelago fparfiflentln amplum aequor quu tandem euaiiflent,ad 
oftogeff mti miliare mons alius altiflimus fefe f Ili obtulit. Aquandi Ifguadfcg gratia hunc 
aditjntcrpalmetapinetac^altiflimafontesnatiuosdulciumaquaradiiosreperit.lnterea) 
dum Iigna fcinduntur,cadi f mplen tur,ex noftris fagittariis vnus venarti liluam ingreditur; 
ibivirquidamaibatunfca amfctus adeoimprouifusfefe illiorTert,qiiodprima faeieefle 
quenda fratreordinis Santfas Mari<e Mercedis.quefecum Almiratus piofacerdotehabe 
bat,exiftimaiierit/ed hunc ftatim ex nemore alii duo fequuturr Drfnde a longe vidit agme 
venienscfrcfter.xxx.homfnti veftibus contecT:Oru.Tunc veroterga vertensac proclamans 
ad naues qua celerrimo poteft curfu profugit , tunf catiaute illiapplaudere,& ne vereretar j 
pfuadere omnibusmodis nitebatur.Sed nihilomfn? nofter fugfebat. His prasfeftd rentkfa 
tis,alacer quod gente culta inuenerit,ftatim armatos in terra mifit cum madatis,vt fi opus 
fuef itxlmiliaria intra in fula pergef ent, donec aut tunicatos eos aut alios incolas omni ftu* 
dio qiuefitos inueniant.Nemus trafgretti vafta planiciem herbida, in qua nec femite vefti* 
gfum vnqua apparuit,orTenderut, per herbas proficifci conates adeofefe fmplfcuerunt,C£ 
vix miliare pr ocefierf nt,erat enim herba nff s fegetf b? fpf catis nihilo minor ,feffi igitnr re* 
wertuntur no reperta femita,poftero die.xXv.armatos dimittit,quib? imperat vt que gcns 
terra incolat^diligenter explorent . Hi cum no longea Iittore magnorti ammalium veftjgia 
quaedam recentia comperf flent, fnter qnae leones efle arbitrati funt,metu perculfi redeunf ,s 
Inter venfendu filuam reperiunt ferpentfbus per altas arbores pafftm vitibus fuapte natii 
raproduclisarboribufqs aliis plurimisaromaticos fruclus parturientibusconfitam^race 
SufS aro - ^ * * llIerc P onclerofos ac fucc * plcnos in Hifpaniam . De fruclibus autem aliis quos fererf 
matfcos in bant,cum *n nauibus paflari non comode poncnt,nulIiisalIatusefl.Putroeruntenimom* 
umivmu nes >& eorrupti in mareproiecti funt. In pratis eorum nemorrim,gruum agminanoftrati* 
bus duplo grandiorum fe vidiiTc tulerunt. Inter nauigandum cum ad alios quofda motes 
vela dirigeret , in duabus cafulis m littore vifis vnum tantum reperit hominem.Hicad naj 
uesduclus terram quaetrans illosmontes iacebat,efle populatiflimamcapite, digitfs 6C 
quibusaliispoteratmodisfignificabat Applicanti fe adea httorapraefeclomultaeCa^ 
noae obuiam prodeunt, inufcem fe placidifllme per ilgna compellarunt: neq? Didacus ille 
qui in Cubce initio incolarum linguam intellexerat,hos fntellfgebat. Varfa enfm efle idio 
mata fn varfis Cubas prouincffs perpenderunt. Incolerecp regionfs interna potentiflimu 
regemquf fe inducretoftendebant. Hunctraclumomnemfummerfum &aqufscooper* 
anfonmn tum lfttorac^ cano6arboribiisreferta vtnoftraspaludes,aft,Ibf tamen cumaquandigra 
cocpiua, tfa in tcrram defcendiflet,conchilia ex quibus vniones habentur vidit.Nec eo magis mo* 
ram traxit,erat enim efusintentus non alius,tunc expreceptoregum quam quotquot pof 
fet maria difcurrere. Vlterius igitur procedentibus omriia littorum culmina vfqs ad alium 
montemqui'feadoclogiutamiliapafluuoftendebatfumigabant.NullaeratfpecuIarisrii 
^ncwwm pes ex qua fiimus non egrederetur. Nec an incolarum eflcnt fgnes bene conftftit ad necefli^ 
ma^vMc" tatem V*™** > an vti fafp^is belJorum temporibus fieri folet , per eos fumos figna vicl* 
rtrt, = nisdarentvt feintutumrec!perent,autvt invnumconuenirent/iquidnoftricontracos 
moliri tentarent , aut forte quod magis confonum videtur vt tanquam ad rcm mirandam- 
noftranauigia inft)ecluriconcurrerent. LittorafamPraifeclo,modoad Auftrum ,modo 
ad ArTricum fiue Libymcuruabantur. Mareverovbic^infulis implicitum.Hfncfgitur 
carfnae quae terram faepfus propter vadofa marfa verrerant quaflatae , rudentes,vela bi reli^ 
quum ampluftre iam putrida , alimentaq? per rimas male ftipatarum nauium madefacla^ 
fed praecipue panfs bifcoclus ( corrupta,vertere retro proras Praefectum cocgerunt.Hanc vl 
tfmam exi ftimati continentfs oram quam f pfe attigit,vocauit E uangeliftam.Rctro vela ver 
tens fnter alfas infulas confinenti non ita finftfmasfn pelagus fncidit tcftudfnibus ma^ 
gnfs adeo condenfum,quod naues aliquado detardarent , gurgitemc^ poftea ingrerTus cft 



" 



Caput fcrtum. foF.r. 

albidarum aquaruni vti alium r eperiffe fupra fcripfimus. Ad crcditi continentis tandem 
li ttora,qua vencrat,reuerfus eft,infularum vada pertimefcens:ad cumc£ cnm neminem ve^ 
niens moleftfa affeciffet,hilari vultu, poflTto omnitimore, vtriufcg fexus incolx dona fe* 
rcbant pfittacos alii , alii panem , aquam, cuniculos, fed praecipue palumbes noftris gran* 
diores,quos fapore & guftu perdicibus noftris meliorcs fuiffe Prefectus ait,quare cum fen 
llffetinter comedendum fpirare cis aromaticum quendam odorem ,iuffit derecenterin 
teremptis quibufdam iugulos aperire . Plena lllis odoratis floribus repcrit guttura , in* 
deguftumeumin palumbibusnouum emanarcarguerunt,nutrimenti enimnaturam, 
forbere carnes animalium <equum eft crcdem Dum in Iittqre rcm diufnam prsefectus au^ 
diret,ecce priniarium quedam oftogenarf um, virum grauem ,nec eo minus miduin,mul* 
tis illum comitantibus. Hicdoncc facra peragerentur admiratus ore octilf fc# intentus afliv 
ftit,dehfnc Pr^feftocaniftrum,quem manugerebatplenum patriae fruftibus dono dedit, 
fcdenfc» apud eum pcr interprctem Didacum Colonum^qui id idioma cum propius accef 
fiffent intelligebat,orationem habuit huiufccmodi.Tcrras omnes iftas haftenus tfbiigno 
tas manu potenti te percurriffe renunciatum nobis fuit,populifqs incolis metum non me 
diocrcm intuliffe,Quarc te hortor moneoq? vt itinera duo ctl e corpore profiliunt animas 
liabere fcias, tenebrofum vnn ac tetrum,his paratum quigeneri humano moleftiifenfiq? ijM?i!ofos 
funtrlticundiimaliudcVdeleaabileiilis ftatutumquipacemoiquietcmgentiumjViuetes Pl?»ca fcn? 
amarunt.Siigiturtemortalcmcffe& vnfcuic^propraefentibus operibus futura nterita cmo * 
obfignata memineris,neminem infeftabis.His cValiis pluribus perinterpretem infularem 
Przefefto admiranti tale hominis nudi iudicium relatis refpondit.Compertiffima fibi effe 
qusecumcR dixerit de animarum e corpore exeutium variis itineribus ac premiis . Immo 
& exiftimaffe haftenusilla ipfi & f eliquis earum regionum incolis fufffe ignota^cum itavi 
uant natura contenti, Ad csetera vero fc i Rege & Regina Hifpaniarum ; vt cas omnes orbfs 
oras haclenus incognftas pacaret ,mfffum refpondit, vt fcilicet Canib&es & reliquos fcele 
ftos homines indigenas debellaret.debitifcg fuppliciis afficeret . Innoxios autem ob eoru 
virtutes tutaretur & honoraret,quare ne ipfe aut alius quifcf cui non fit animus nocen di,ve 
reantur. Immo fi quid forte a vicinis iniufti fibi aut aliis bonis i Hatum fuerit > aperfat,Seni 
Prefecti difta adeo placuerunt,vt fe iturum quauis xtate iam grauefcentem cum Prafefto 
Iibentiffimepredfcaret,confecto 

alterius imperio hic fubiaceret fummoopereadmiratus eft, fed tunc multo magis quando 
relatum illi fuit per interpretenvqualf s & quanta cffent regum pompa,potentia,ornatus» 
bellorum apparatus , quantse vr bes, qualia oppida,obftupun\ Subtrifiis igitur proftratis 
antepedcseiusobortis lachrymis vxore&filiis honoratus fenexpermanfit,iterum atqj 
iterum an ccelum effet ea terra,quae tales tantofcg virbs gigneret interrogans.Compertum 
eft apud eos velut folem oi aquam terram effe comunem , necg meum atit tuum,malorum 
omnium femina,cadere inter ipfos,funt enim adeoparuo contenti,quod in ea am pla tellure 
magisa2rifuperfint,q$ quicquam defit .Aetaseftillisaurea,nec£ foflis,nec£ parietibusaut 
fepious predia fepiunt. Apertis viuunt hortis,fine legibus^finc libris,fine iudicibus fuapte f c }** 
naturare^ttim columyiialum ac fceleftum eum iudicant,qui inferre cuic| infuriam delefta rea * 
tur. Maizium tamen cV Iuccam Agefqs lfti colnt vti diximus in Hifpaniola fieri. Indeigi fcm. 
tur rediturus difcedens in Iamaycam iter um ab ipfi? Iatere Meridf on ali f ncfdf t,ab Occidc 
tecR ad Orientem totam percurrit,ex cuius ab Oriente vltimo angulo cum a Septetrione 
motes altos ad leuam fibiconfpiceret,nouit tandem effe Meredionale latus Hifpaniole in 
fnlx , quod nondum percurrerat . Quare porUim eius inful^ in ftalendas Septembris qui 
fan fti Nfcolai dicitur ingreffus nauigia reparabat hoc anf mo, vtiter tim Cambalium fnfu 
]as deuaftarct,Can6afq$ eorum omnes combureret , ne nocere vlterius lupi rapaces fin|ti* 
timisouibus poffmt.Sed obftftit,ne id exequeretur,aduerfa valetudo,qiie,illum pre nimia 
visilia opprefferat. Semianimis igitur k nautis ad Ifabellfcam ciuitatem duc^,inter fratres 
quosibrduoshabebat&reHquosfamiiiarespriftfnamtandcmvaletudfnen^ recuperauft , 
neceo magfs Canibales infeftare ob exortas intcr Hifpanos,quos in Hifpanfolareliquerat 
feditiones IfcuitDe quibus infra dicemus.Va!e. 



au^ 



|[£aputquartmtt 



^ 




nrrrrm 



~m- 



*g>.£&.*g)zim$ becadfe 




X C O N T I N E N T I vt ipfe arbitratur indico,Colon? praefectus ma 
rintis rediens fratrem Boilum,& Petrum Margaritem veterem regis fami 
liarem virum nobilem ate# alios plures ex iis quos ad regionfs gubcrnatio 
nem reliquerat,adHifpaniam corruptoanimo difcefiirTecomperit. Qua* 
propter vt apud reges,ff quid horum relatu malefentirent , fe expurgaret, 
mc non vtviros peteret alioseorum locoqui redierant fufFfcfendos , tum 
etiam vt protiideret alimentorum penuri^,vt puta tritici,vini,olei,oialiorum huiufcemo 
di,quibus Hifpani vefci folent,cum infularibus cibis no facile afluefieri poffent, redfre ad 
curiam qtiae tunc Burgis vrbe celebri in Caftella veterf niorabatur,coftituit: fed quac prius 
confecerit breuitcr enarrabo.Infulares reguli qui haftenus fuo paruocg contenti tranquille 
quietecp vitam duxerant,cum noftros in eorum folonatali pedem figereconfpfcerent,gra 
uiter id ferebant,nihil magis qua funditus eos inde dctrudere aut euertere pemtus cV omne 
eorum memoriam abolere cupfebant Nam ea gens quae praefeftum in eanaufgatfone fe* 
quuta fuerat,maiori ex parte mdomita 5 vaga , cuinihil penfi efTet libertatem iibi quoquo 
modo porTet quseritans , ab iniuriis minime fe abftinere poterat. Infularum fceminas an* 
te parentum ^fratrunijOi virorum oculos raptans ftupris rapinifqs fntenta anfmos omnf u 
incolarum perturbarat.Qji am ot»rem pluribttsin locis quotquotfmparatos enoftris inco 
Ise reperiebant,rabide 5! tanqua facra orTerentes deo trucidauerant.Pacandos igitur pertur 
batorum animos,eofc# quinoftrosinterfecerantpuniendoseiTepriufquaindedifcederet ra 
tus,eius couallfs regem ,quam efTe in radi>±>us motium Cfguauorum fuperfore capite de 
fcripiimtts,in colloquium adducit.Hic vocabatur Guarioncxius, cuf vt praefeftf amfcftia 
arftius fibf concfIiaret,placuitDfdacoColono homini apud prxfeclum a teneris educato, 
quo fnterprete in Cubae difcurfu vfus fuerat,fororemdarein vxore. Ad Caunaboam dein* 
de Cibauortim montium idcf\ aureac regionfs dominu, cuius ditionarii Hoieda cum quin 
quaginta ar matis intra arcem San fti Thom ae obferTum trigin ta df es tenuerat,nec obff dio 
nem vnqua foluerant donec aduentarepraefectum fpftim cum magnamanu perfcnferfnf» 
Hoiedafpfum oratorem mfttft.Hoiedaapud Caunaboam mora trahente,adfuerfis regio 
nis regulis iegati mittuntur^qui Gaunabbae perftiadere nitantur,ne figere pedem fn f n fula 
Chri ftianos patiatur,feruire niff malit quam imperamFore enim vt nf fi chrifticole ab in* 
fulapenitus eliminetur,infulares omnes ferui fint illoru futurf . AliaparteHoieda ciimCau 
nab6a agebat,vt ad prsefectum fpfemet proficifceretur,cum eocp fcedus cV amfcftia fnfrev 
' Regtiloru legatf ad eam regf one capefTen da fe fuacg omnia orTerebant.Hoieda caede pernfe 
ciemq; fuoru,fi bella qua pace cumChriftianis mallet,nu'nitabatur,Caunab6a igitur hinc 
atcg inde tanquafcopulus ditierfis mictibus fn medfomarf confifclatus,etia confcientia fcc 
lerum agitatus,quod viginti ex noftris hominibus per dolii incautos obtruncafTet quauis 
pace cuperc vfderetur,adire tame praefeftu verebatur.Tande fraude penfitata praefeftu & re 
liquos fub pacis fpecfe fi fors orTerret,perempturus cum omni familfa fua pluribufc^ aliis 
fuo more armatis ad prafeetu mouet. Interrogatus cur adeo magnas homfnu cateruas fe* 
cum duceret, refpondit tantu rege qtiantus ipfe fit pergere iter domoq? fnconrf tattim exte 
re non decere. Sed aliter loge qua cogftauerat euenf t,decidit nanq? f n laqueos quos paraue* 
rat, Blanditf is enim & pollidtatiombiis fui errorfs intcr eundu qtiod domo difceflifTet per 
Capit Cau taefu m .Hoieda tandem ad prae feclu illum ducit,capftur,in vf ncula conff cf tur,ncc noftro* 
naboa. rum animse diu inultae fine corporibus quieuerunt. Gaunab6a cum omni familiaeius ca* 
pto infulam percurrere praefectus inflituit, fed iignificatu ei fuit tanta fame infulares vtget 
ri,vt quinquaginta milia hominu amplius f am perferfnt,cadantc# cotfdfe paffim tanquam 
lauarc fa morbofi gregis pecudes,quod f Ilfs fua perufcacfa accfdfrlefcitum eft.Cum enim vfdebant 
mepcricrit. noftros fn lnfula velle ffbi fcdcm eligere , exiftimantes pofle eosindepropellere , ff fnfula^ 
res comeatus deerTent , non niodo non femfnare plantarecp vlferfus ftatuerunt , fed etfam 
vtrumc^ panis genus, de quo prfmocapf temetionem fecfmus,femfnatum,perdereeuelle 
req^ fn fua quifc^ regione ccepit, fed inter Cibauos fiue Cfpagos motes praecipiie,cu aunl 
quoea regio abundabat,catifam efTe potiiTima q noftros fn infuladetineret,cognofcerent. 
Decurionemintereacum armatorum turbaquflatus Meridiolancinfulae exploraretdf mi 
fit.Tunc omnes regiones quas percurrerat panfs penurfa adeo Iaborare falfus eft,quod nf* 
hil vnqua fexdecim diertim fpacfo coniederfntalfud,qua herbarti palmularumq^ radfces, 
autarborumnatfuos motanos frucIus.Guarfonexius cufttsregnanojequeacreliquapra^ 



rm !!■ 



—m 



£aj>ut quartumv 



fo.jef. 



mebatur,noftris edcnda quaedam impartitus eft* Intra pancos dics vt breuiora eflent ittae" 
runi fpacia,vt vecrebriores acplures noftrireceptus haberet fiqua visinfulariUjaliquado 
ingrueret, ab Ifabella vrbe ad arcem SanftiThomce in finibus regni huius Guarfonexii 
intra Cfbaui terminos fuper cliuo falubrium aquaru fcaturietium eelebri^arcem aliam ere 
xft,qtiamGonccptioneappellauit.Tumvero cumnoua indiesinfularescedificia furgere, 
cum ta portu noftras naues iam putridas ac femifraftas cofpicerent,ab omni fpe iibcrtatis 
decidere cceperunt, fubtriftes an eflent ex infulis Ghriftiani difcefluri feifcitabatur,ex arce 
demu Gonceptionis Cibauoru montiu interna veftigantes auri rudem maflam in tofi m 
tfui fimilitudinem concaua pugf llo grandforem , ponderfs vfginti vneiaru a quoda regu* 
lo non in amms iHtas ripa,icd in ffcco tumuloreperta habucrunt,hanc ego ipfe in empo 
rioCaftelhe v/eteris MethymnaCampi,vbi tunccuriahyemabatjVid^manibufc^ capta 
admiras libraui attreftauicg.Vidi & elechipurilquocapanae pharmacopolaruq? mortaria 
pofliint,& a(ia huiufmodi veluti ex sereGorianthiaco coflari,f ruftu adeo magni p6derfs,vt 
illudvix no modo no cleuareambab? manib? e terra,fed aut leuorfum aut dcxtorfum mo 
nere fufficcre.librara octuncialiu tricentaru pondus fuperafle maflamaiebant.Eamin cu< 
iufda regulf atrio a maioribus relida repererant. Scicbat tame ipfi quaufs millP infularis zuctti fc# 
viuentf s aetate eleftri qufcqua educlu fuiflet,vbi eleftrifodina eflet, fed ab eis locuseius vix dina* 
potuit extorqueri,adeo iam ftomacho pleni in noftros viuebantoflederunt tande,fed di* 
ruta & lapidibus ac terra fuper iniefta obcaecata, tametfi Ieuius qua in ferrifodinis fertu fo 
diatur.Eam electri fodina fl opifices foflbrefcg ad id minifteriu apti adeant,reduci poffe ar 
bitratur.No longe a b eade arce Coceptionis in eifde montibus fuecini copia no parua,ali^ 
biqj ftillare in fpelucfs glaucu colorem quo piftoresvtuntur no vulgarem^inueneruntiNe 
mora pretergradietes,filuasimmefas,que arboresnullas nutriebant alfas prejterqua coccf 
neas,quaru lignu veftri mercatorcs Itali verzinu,Hifpani brafilu appellant^reperere. Hic ^ ^ * 
forte princeps Illuftrfflime tectt ipfeanceps conteplaberf s,dicefq3 tecu/Veluti ex cOccineis J^ gjjg^ 
arboribus naties quafda onuftasHifpalim aduexerunt,veluti exauro paru,ex gofllpio mo 
dicum ex fuccino aliquid,ex aromatibtis pauca,cur no auri caeterarucp rerumeam eopia, 
qua vti tu predicas poiliceri tellus illa videtur,attulerunt. Ad hee q dederut refpodebo*Prej 
fectus ipfe Colon? fup hfs interrogat?Hifpanos quos fecti duxit,fomno ociocg magis fuif 
fe qua laborib? deditos ,feditionuq$ acnouarureru ftudiofiores qua pacis aut quietisaie* 
bau Ab eo enim pars niaior defecit, praterea no potuifle prius infulares vinci, autdomarl 
refert,eorup3 vires frangi ad impertainfute liberecapeflendu.Hifpani fe imperia eius fse 
wainiuftap^ ferre nequiuifle , multacg in eum comentifunt, propter quosobiiceshaclenus 
vix impcnfae lucrti refpondifle voluit.Hoc tame anno primo & quittgenteiimo,quo bxc 
tuo iuffu fcribo, intra duoru menfiii fpaciu circiter ducentas fupra mille oftunciales librai 
auri collegerunt.Sed ad inceptu redeamus. Haec enim qux per digreflione leuiter tetigfe 
mus fuo loco difFufius aperietur . CL«5 anxios fgitur perturbatf fc^ animis incolas prjefes* 
flus videret,nec a vi cV rapinis donec inter eos verfarentur,prohibere noftros poflet,pluri^ 
bus ex finf tf maru regfonu primoribus couocatiSjCouenerunt^vt prf feclus vagariperinfu 
lam fuos no iinat,fub praetextu enim auri,cV aliaru infulariu rerum quaerendaru,nihil in ta 
fliim aut f mpollutum relinquebant.Ipfi vero incohe prsefeclo fe daturos viritim a quartq 
tlecimoanno vfcp adfeptuageiimum deftiae quifcp regionis prouentibus tributum quod 
vellet,feruaturofq3 quod ille ftatuerct omnes pollicentur. Id fcedus ita icmrn eft. Cibauo* 
fum montfum f ncolae vt flngulis tribus menfibus quos illf a luna ltinas denominant,mcrt 
lliram quandam illfs obfignatam plenam auro ad ciuftatem mittant : qui vero terras inco* 
lunt vbi aromata aut goffipium fuapte natura oriantur ,quantitate quandam per capita tri* 
buam,placuit fcedus,confeclumq3 eflet vt pars vtrac^ promiflfa feruaflet , ied fames impro^ 
ba ha»c omnfa refcfdit. Vix enim illis fatis corpora ad victum per nemora qtiserftattdum 
fufBcfebant,herbarum radicibus S filueftrium arborum fructibus Iongo tempore cottte* 
ti , plaericf tamen cum ditionariis fuis regnli mter eas egeftatis anguftias prom iffi vecliga 
lis partem attulerunt, petentes a prjEfecto fupplices,vt ^runse eorum mifereretur, ignofce: 
retc#,donec infula ad ftatum priftinu reftitueretur, fore vt quse nunc deficereiit^reintegrg 
turtn dupIu.Ex Cibaueflbus paucifcedera feruarunt:laborabantenim acriore fame q| ca^ 
teri.Hos morf bus &lingua non alfter ab incolentibus plana dirTerre aiunt,ac in cseteris re^ 
sionibusRuricolae momattUuntacurialibusdiuerfi hcet eodemgenioviuantomttes,ru 



i 



i 




gmn^m 








#.$g.$$ittt t>ecadts 



df fcilicetac ffmpIfcfaggreftic£,aliqiiodtame^ftintereos difcrimcn .. Ad Caunobbam c& 
ptiim redeamusjlle ciim fe coniectrl in vinctila videret,tanqua ieo Libycus dentibus fren 
dens die noeluqs qttu fe i nde liberaret aftimo verfans fuadere praefe ftb ccepit, vt quadoquf 
dem Cipagi regionem fibi aflumpfit in ditione , praefidia Chriftiana qitse ab incurfibus 
veterum hoftiu ftioru finitimoru cam tueantur mitteret.Significatumenim fibi fuiffe fere 
bat,eam quoto die graflationis infeftari , in praedamcg bona fuoru cuncla trahi,fed hoc ex 
cogitato dolo,exf ftf m auf t fore vt frater eius qui crat in regione cum caeterf s propin quis,aut 
per Vim,aut per infidias tot ex noftris capercnt,quot ad fe redimendum pcrmutatione fup* 
petcrent. Praefefttts autem intellecla fraude Hoieda mittit,fed cum ea^armatoru copia quae 
Cibaticnfium arma,fiarma nouerint,fuperare pofTet.Vix intraregionem noftri veneranf 
cum Gaunab6ae frater conuocatis circiter quinqs millibus fuo more armatoru,nudi enim 
iagittis fine ferreis cufpidibus fudibufc£,c* clauf s quibttfdabella gerunt , intra quandam 
domunculam cos cfrcumfepfit obfeditcg.Hic Cibauus tanqua vfr difciplinae bellicae non 
ignaf us ad vnius fiadii diftantia exercitum in qttincg acies diuf dit,cuic£ in gyru per equos 
tractuslocumftatuens, Suaautemacieme regionenoftris opponit. Indecumdiligentcr 
omnia iriftituiflet,ex acie fua vt omnes eqiiis paflibiis vna gradiatur,paulatim figna dari iti 
bet,pedetcntimcg vt vna omnes vocibus fublatis pugnam vndic^ ineant manufcj; confe* 
rant , imperatum omnibus ordinibus reliquerat,ne noftrorum quifqua ita circuuallatus 
%n(lmit P°^ et eui? der e • Sed noftri cum vna acie connigere fatius c(Te ratf,qua eum impetum expe* 
tazs £m* ftare,fn acfem grandfore per apertos agros veniente irruunt,eo quod equeftri prelio com 
nabog fra* mittcndoea parscomodior eiTet , Ineosigitur iefe equitespraecipitant,equorupcftori^ 



tcr, 



bus eos profternebant,leuiter profligantur,perimiintur quicunq^ expeclarunt Caeterime 
tu perculfi in fugam conuertuntur , ad montanafqj rupesafperas reli&is domibus fe reci* 
. piunt,indecgvt eisfgnofccrcturprecabanturjfequodcuc^imperatumlibcnterfubituros 
fi intra natales fuos eos viuere patiantur atteftantes.Caimaboae fratrc tande capto popula* 
rfum quec£ in fua remiferuntHfs aftis regio illa pacata eft,intcr eos montes vallis qua Ca« 
nab6a incoIebatMagonavocatur amnibusaurifcris&fontibusfortunatifllma fertilifqj 
maiorem in modu.Eo anno menfe Iunio inauditum abEttro turbinem eleuatis vfcgad ry 
dera rapidis vorticibusexortum fuirTe praedicant,qui quafcucg maximas arbores orfende^ 
bat radicf tus euerteretls tfpho quu ad ciuitatis portum iam peruenirTet tres naues que, fo 
lae in anchoris ftabant ruptis rudentibus fine vlla maris procella aut fiu ftu circumaclas ter 
autquater,inprofundtim merfit,creuiftec#eoannopraeter folitum intra terra,cVextcndif 
fe femare pltifquacubitimenfura ferunt.Gentem hancperturbafleelementaatqs porteta 
haec tulifle im murmurabant infulares,has aeris procellas vti graeci tiphones,furacancs f fti 
appellantCrebro naq$ furgere in ca infula inquiunt , fed furacanes nunqua aeque vfolen* 
tos aut furf bundos,necg enim viuentis vllius aetatc aut memoria maforu extabat fimilem 
vnqua turbinem qui & gradiores arbores euclleret ad eam fnfula ruirTe,necg mare ibi tepc 
ftatem vlla fuirTe vnquaperperTum conftat, immo nec^ maris aeftuaria pati, vbicuc^ cniim 
IittorapIaniciealiquaattingunt,prata florida littoribus proximareperiutur.Caunabbam 
repetamus. Caunaboarex & fraterciuscumad regesinHifpaniaducebantur,dolore ani^ 
mi confecli,in itinere moriuntur.Pr^feftus autem fummerfis fero turbine nauigiis feintcr 
ceptum vidensduas ftatimcarauelas furlit fabrefferi,omnfuenim artfum magiftros fecii 
habebat.Intereadum haec fierent , rratrem fuu Bartholomaeu Colonu ipflus fnfulae morc 
rocnit <Ca Hifpano Adelatatum cum Metallarffs quibufda armata manu ad auri fodinas quas ad leu^ 
unaboa. cas a ^ I^fc>ella fexagfnta antc Cipangas duftu infularf um repertas fre tentatum iubet . IrJ 
eis erTofos veterum tepeftatc proftindos putcos inueniunt.Praefeclus inde ingerttes thefau* 
ros fibi illos,de quibus vetcri tcftamento agittir Salomonem Solymorumregem Perfinu 
perficcumcomparaflecontendit,fitannon,n6eflmeumdiiudicare,fedlongeabcftmcci 
itidicio.Metallarii diuerfis fn locis fupcr ficiale terram auri fodinarum circiter Sx milfa paG 
fuum durantium cribrantes in ffcco, tatam fbf auri copiam iacef e demerfam cenfuerunt, 
vt mercenarius quif<5 foflbr ad id coduclus tresauridrachmas fingulisdiebus facile qtieat 
cfFoderc. Isita indagatis Adelantatusflmul&Mctallarii prafeeloremperliteras fignifi^ 
cant,quibus habitis quinto idus Martif annf quf nti, & nonagefimi naues quae i am peradae 
crant , ftatim ad reges venturus alacer confcendit, prouincix gubemandae fratri Bartholo 
ttiaeo Colono Adelantato omni poteftate rclicla» 



— ^ 



— m 



— 



£aputqm'ntum* 

cCaput qufatum, 



JbCjc^ 




DELANTATVS autcm fpfe Bartholoinaeus ex fui fratrf s cfffcedentfs . < 
confilfo arcem ln aurifodinis erigft , hancarcem auream appellat, quomam 
ex terra quae ad muros conftruendos ferebatur , calones a muratores inter 
pinfendum aurum deligebannTres menfes ad fnftrumenta quibus aurum 
lauari & colligi polfet conficienda confumpfitSed rem imperfecta fame co 
JJ pulfus reliquit,ad fexagcfimu inde miliare quo ipfe cum armatis pluribus 
conceffit ,panis infularisportionemquandama prouincialibus habuitpermutationere!? 
fum noftf arunu Attamen morari diutius illic nequiuit . Relictis igitur ad eius arcis praefi* 
diiim decem hominibus , cum ea panis infularis portiuncula quae fupererat , reliclcxg illis i 
venatoriocaneadcapiendugenus idanimalis q? apud eoseffe fupradiximuscuniculono 
Itrofimiienomine V tias ad Gonceptionemreuertitur.EratpraetereaismenfisquoGuario ■ 
nexius rex,& alius illi finitimus Manicautcxius nomine tributa ef ant ei laturi, Ibi totum 
luniumimmoratus vectigalia in integrumab hisduobusregibus^ viduinecerTariafi* 
bl 6i iis quos dutf abat,qui erant forte quadringenti,exegit.Circiter Kalendas lulii tres cu 
cfcariis rebus tritico,oleo,vino, fmllis vacimfcg carnibus falfis carauellae aduenerunt,ea vi 
titim pro coftitutione ex Hifpanf a lata diuiduntur,quauis ex his aliqua madida corruptaq? 
vecta eiTe conquerercntur. Per has naues a regibus & fratre praefecto qui iam multa antea 
dc hac re apud reges egerat,vt ad mef idionale infulae latus habitatfonem traducat,in man 
datis Bartholomaeus gubernator habuit,erat enim ea pars aurifodinis propinqufor.Impe* 
ratumcg etiam illi eft\vt regulos eos qui Chriftianps peremiffe reperirentur cum fuis ditio 
nariis erratf participibus vmetos in Hifpaniam mitteret.Tercentum infulares cum fuis re* 
gulis captos mittit, pofl explorata diligentius Meridionalia littora tranfportat habitatfo* 
nem:arcemcp ibi fupereditocolleapudportum benetutumcondidit,quamafcem Sancti 
Dominici,quoniam die Dominico eo appulfus eft,vocitauit,Amnis falubrium aquarum 
cV variis pifcium generib? optimis refertiflimus, in portum amcenis vtrinqs ripis defluit. 
Miras erTe fluminis naturae dotes referunt.Qjtacuq^ enim fhiat,omnia iucunda,vtilia ont 
nia , palmeta , frutetacfc infularia omnis generis nauigantibus ramos floribus fructibufc^ 
onuftosincaput interdumdlclinabant,aequamcri folieiusvelbeatiorem Ifabellicavberta 
tem pnedicantln Ifabella valetudinarios tantum nauiumcK magiftros quofdam,qui duas 
quas incceperant carauellas perficerent, reliquitCaeteros aclSanctum Dominicu acl Meri»* 
diem traducit. Poft arcem cbndita relieto in ea viginti hominu praefidio,cum reliquis ipfe 
occidentales infulae partes internas hactenus nomine tantum notas exploraturus fefe accin 
git.Adtrigintaindeleucas,ideftmiIiarian6gentain fluuiumNaibam,quea Cibauis mo* 
tibusadmeridiemrectaperinfulae medium defcenderememorauimus,incidit. Hocam? 
ne fuperato,cumfirigulis armatorumhominuquinqs cV vigintiturmis decurionesduos 
ad regulorum terras,quorum nemora eX coccineis ar boribus conftant , per diuerfa dimte 
tit.Leuorfumifli tendunt,filuasinueniunt , ingrediuntur,fcindunt,caduntaltaeintaclaec^ SHug coc* 
haetenus preciofe arbores,fingulas infulares cafas decuriones finguli coccineis implenttru cm $* 
cis,vbi donec ttauigia ducatur q illos abducat,feruetur. Adelatatus autedextrorfum iter ca Wla gCs 
piens no loge a ripa fluminis Naibae,potente queda nomme Beuchiu Anacauchoam rege r flt imiice, 
caftris pofitis cotra Naibcfes incolas in armis effe reperit,vt iilos fue ditioni veluti plures ali 
os infulares regulos fubficeret,huf9 potetis regia occidentale vcrfus infulae calce fita Xara^ 
gua vocaf , a flumine N^iba.xxx.ieucas diftas,motofa,afpera,fed quicilq3 Rcguli medm te 
net,huf9iniperioparet.Ois earegioaNaiba advltimaoccidetisoraaunexpers eft.Nfos 
depofitis armis datoq^ pacis iigno placidifiime lcertu metu an humanitate fufeipies,qd na 
iibi vel!et,interrogauit. Adclatat? inquit vt quemadmodrl '& reliqui hui5> infulae principes 
praefeclo marino fratri meo Hifpanoru regil noie vecligalia piseftcs,cui ille,q_uomodo id a 
me poteftis cxfgere,cuf9 nulla regio dc multis q mihi imperati aufcultat,auru gignit,audi 
crat enim gente extera,t|ue auru auide quaeritaret,ad infula aduentarTe,fed quod aliud c| au 
rum cuperet minime arbitrabatur.Tunc Adelatatus. Abiit vt cufqua tributa iniungamus , 
quae pfolui facile non poiiit,quib9 ve regiones careant.GofTampii,canabi cV aliaru huiufce 
modi rcrum copia, regione producere copertu habemus , ex quibus proucntibus vt no^ 



i 




^.£&:0tfm£t>ecadfe 



bfs ali quid fmpartiaris pctimus. ht ille hfs auditis hilari frote,fereno vultu fe quatum ve> 
luerint accipere de his daturum pollicetur, dirhf flbcg exercitu i pfemet prsemiflis nunciis 
Adelatatumvfq^adlociim vbiipfe regiam habebat,adleucasvtidiximiis.xxx,comitatus 
cft. Totoqjeotractupreguloruei fubditorumdicecefesitcrfempfecerunt. Aliis canate 
quod non peius noftro lijno ad nauium a mpluftre cotexendu efle dicunt,panis aliis , aliis 
goflampii pro telluris variae natura tributa imperates.ad regia tandem Xaraguenfem ve«* 
niuntHac priufqua ingrediatur,incolae omes regem fuii Bcechfum Anachauc6am ac no 
ftros honorifice fuo more recepturi occurrunt. Inter caetera fpectacula audi duo inter nu* 
das,&mcultasgentesmemoratudigna.Appropinquatibuspri^^ 
vxores omnes,ramos palmarum manibus feretes tripudfis catibiifc^ ac fonis ex regis pra» 
ccptonudaetotocorpore praeterpudibunda,qu<e fcemoralibus quibufdam goflampinis 
©irgfocs corruptae contegunt,obuiam prodeunt. Virgfnes enim capillis per humeros fparfis froti 
nud? pem* tibus tamen vttta ligatis nulla fui corporis partem cooperiunt. Faciem,pcctora,mamas; 
*»*• mamis,casterac£ fub albido colore praedicat fuifle pulcherrima. Dryades formofiflimas^ 

aut natiuas fontium nymphas de quibus fabuIaturantiquitas/evidiiTearbitrati funt. Pal* 
marum manipulos quos dextris geftabant chorizates,pfaIIentefq$ inuicem poplitibus fle 
xis Adelatato omnesdono dant.Domu deinde regis fngrefli,eorum more laute parata cce* 
nam inueniunt,vires reffcf unt,nocte vero fuperueniente pro cuiufcg ftatu ad hofpitia obfi 

fnataper regfsminifrrosducuntur.vbi inparatispro eorum confuetudine lectispenfihV 
us quos alias dcfcrfpfimiis,qufeuerunt, Altero diead eam domxi qna fibf loco thcatrf con 
ftruunt,noftrf ducuntur .Ibi poft multas varfafc^ choreas,& faltationcs in latam planiciem 
duae exfnfperato ingentes armatorum acies defccndunt,quas ludi & delectationis gratia vt 
apud Hifpanos ludus troicus.i.harundienus fsepius inftruitur,rex apparari iuflerat,Comf 
nus accedetes ac fi hoftes collatis fignis,pro opibus,pro focis,pro natis,pro imperio,pro 
vita denicj? ipfa certaturi concurrerent , ita duas ille acies vtrincp manus conferunt , m ifimV 
bus telis & fagittis intra breue horae momentum quatuor cecfdere,plurefcg vulnerati fue 
runt. Acrius pugnatum fuiflet,niff rogatu noftroru rex dato fignc pugnam diremiffet. In 
tertiumindediemconfilfo regipraebitovt goflampiiplusdeinceps in ripis aquaruquo 
impofitum per focos tributu raciliusperfolueretwvfererent ad IfabelIamvaletudmarfos,& 
nauigia quae inccepta reliquerat,vifurus tendit. Variis morbfs circiter trecentos reperft cc 
cf difle,quare anxius,&J quid con filii caperet erat ignartis,cum no modoad valitudinem re* 
farcienda, fed vi ctuf neceflaria fere cun eta deeflen t,neq$ enini cx Hifpania nauis vtla aduenrf 

ia«c C& tabat,ii'c hiefitans valetudinarfos per regiones & caftella in ipfis erccta difpartirf conftituit. 

ftcUa crc^c c a ft e lla enim ab Ifabella reclo itinere adSaftumDominicu.i.afeptetrioneadnicridieper 

nomina° :U ini " u15 haec crexenint » Ab Ifabella ad lapidem fextum & trigefimu Sperancia arccmcondi 

■> dit. A Spcracia vero ad lapidem quartii & vigefimu^diua Catherina. A Catherfna ad vige(i 

mum , San ctnm Iaco bu arcem . A df uo Iacobo ad alfa viginti miliarf a turrita condidit m u 

mtiorem,qua Coceptfone appelIauit,quod in radice Cibauoru montium,quodq3 in pla 

• nicie vaftifllmavbere cV populofa. Alia defndemedfa fnter Conceptionem & Sactum Do 

minicumcondiditC6ceptionemunitiore,quonia intra termfnosregulicuf fupraquinc^ 

33onau6. incolarum milia parebant,Bonauu nomine vocant infulares eius regionis vicum,qui ca* 
put eftregnf,proptereaBonauu etia voluitarcem prasfeclus appellarf.Per haec igitur caftel 
la caftellorumq3 vicina in fnfularitl domibus,infirmfs difpartftis,ad Sadum ipfeDomini 
cum proficifcitur a regulis qui mediii tenebant f mpofita exfgens fnter eundum veclfgalfa^ 
Vbf cum alfquot dies moraretur,rumor cxoritur regulos omnes ffnfum Conceptfonfs dc 
fperatf s in noftros animis viuere,ftuderec# defeftfonf . Ad eos fgf tur vbi hec nuncfata funt, 
longfs mouet ftfncribus.Cum propfus accederet,Quarfonexium prouinciae huius capeCs 
fende Imperatore ab omnibus fuifle deleclum fama fncrebuit/eductumqs 6i foljicitatum, 
femiinuitum tamen ab alfis fuf fle,cum noftroru aftus & arma fam alfas expertus pertfme* 
fceret,conuenerant certo die cum qufndecf m millibus hominu fuo more armatorum for 
tuna belli iterum tentare.Ibi Adelatatus confilio habito cum arcis praefecto reliquis ve mi 
litibus quos ducl;itabat , adoriendos efTe incautos & palantes regulos in propriis laribus, 
priufqu a exercitum com parent,conftituunt. Ad fingulos igitur regulos iinguli ccn turfo^ 
nes mittuntur,qui ex infperatodormientespriufqua fparfis populis liceatconuenire,viV 
cos eorum c6grefli,quos no mcenibus^no fofl3s,n6 aggeribus circilfeptos habent, f mpe* 



M i »MIIMIHW 



.jiAimuLUi. .l.l. "1 



H— — 



Caputquintum. foXMi* 

tun^captantjVfttcnintjducttntquif^ 

lantatus ipfc taqua ad potentiore perrexerat,ccepitc# ficut & alii eadem hora coftitttta fuos. 
Owatuordecim ea nocte eX eis ad Coccptfone traftf funt, paulo poftduobus ex iis qui Gua ^^ 
xionexinm relf quos ve rerum nouaru ftudiofiores feduxerant ac fubornauerant,fiipplicio C ap{i ; 
arTeftis,rtc fuorum regum dolore confecli incolx agros defererent,quod fummtiincomo 
dum propter fementes noftris afTerre potuiiTet,(iuarforiexittm & reliquos dimiiit , ditio* 
narii ad quineft milium numeru cortrtuxeruntprofuoru regum liberatione inerme$,into 
nuitaer^contremuit terra prse clamoreillorum vfcp ^d fydera eleuato. AdelantatusGiiario 
jnexittm atcB alios pollicendo,donando,minado,vt in pofterum cauerent nequid moliren 
tur,admonet.Guarionexius apud populu oratiortem hab uit de noftroru potentia,indulge 
tia in delinquentes,Iiberalitate in fidos,vt fedcnt animos,nec quicqua vlterms aftruant co* 
SitentCBcontraGhriftianos,fedvt illfsobtemperent,obfequatur,feruiant,nifi fe inmaio 
xes in dies calamitates trudi cupiant.Oratione habita penfilem illum hunieris captant,pcn 
filemcg vfoVad fuse regfe pagttm humeris portant,ita per aliquot dies regio pacata eft.So* 
liciti tamen & triftes noftri in exteris regionibus deferti,quod,XV.fam menfis a praefefti di* 
fcefTu ageretur,quia cunfta quibus indui vefciq* folebant deficerent,dcmf fTo vultu fncede 
bant. Adelantatus eos,qua melius poterat , inani fpe depafcendo folabatur,dum haec age* 
xentur,Beechiufan Acauchca,ficenfm Xaraguas» occidentalis partis,qua fupra memoratii 
jnus,rexvocabatur,adAdel3tatum nurtcios mittit,qtii goftampiu caeteraqs vecligalia qua* 
fibi fuifcg incolis imperauerat,parata efTe ffgnificarent Ad iter fe accingit Adelantatus,per 
git,hononfice a rege recfpitur,& eius forore,qua» quondam Catirtaboe regis Cfbaui vxor 
no minoris erat in fraterni regni gubernatione momenti,& cofilii qua frater. Aiunt ertim 
cam efTe vrbana,faceta ac prudentiflima fratrfcg vt Ghrf ftianis afTentetur,blaridfatur,ob* 
lemperet exemplo mariti eius edocrus,perfuaferat,haec fcemina Anacca6na rtuncupatur* 
Duos &trigintafbiregulosfnBechii Aunachauch6c regiacongregatosaimtributis ex 
peclantes reperit.quiomnes prcter imperata ve&igalia adbeneuolentia cun> noftris capta* 
dammunera tulerunt ingentiaexvtroa3pane,radicaIi.f.ac paniceo.VtiasidcftcunicuIos 
infulares innumeros pifcefq$,fed ne putrefceret aut corrnperetur aflbs tukrunt.Et de ferpe 
tibus quos inter edulia prf ncipatum ob tinere Grocodf llffcg fimillimos erte/upra defcrfpfi 
nius.Iuanas ferpentes vocann Has in infula nafd fero didicerunt,ncq$ exeis noftri ob fo# Bttptnt 
ditatem quae horroremno modonaufeam inducere videbanturguftare haftemis aufif fue foana, 
xant.Praemorderepaulatim Adelantatus Iuanamregis fororfspellecfusfacetiisftattiit^fed 
vbi demulcere carnium earum fapor palatum & guttur ccepit, plenis deinde faucibus eas 
cxpetere videbaturirtd mordicus,deinde nec# vix vn clo labello illas delibabant,fed heluoj* 
nes omnes efFecli,dere nulla iam preterqua de ferpentftl fiiauitate fermocinabanmr,IautiO 
refcB effe dapesillarum qua,aut pattonis,aut phafiani^vel pcrdicis apud nos.Sed fi aliter cg 
condiantur modo vti pauones,& phafiani,nifi Iardo inuoluti verubus afTentur,fapore per* 
dunt , E uifceratas a' fuguio ad inguinalotafcp ac deterfas diligcnter/;& in gyrum poftea in 
niodunianguisdormientisinfereceptiinfinuatas,inollamfuitantumcapacempauIifpef 
aquse cum pipere f nfulari fuper iniedo comprimunt,tenuiter igne ex quodam ligno odo* 
xatominimefumofofuppofito. Exabdomine iicftillatoius emciturvtaiunt,neftareum, 
nullumqs efie epularum genus ipfaru fcrpentiuu par ferunt,quac pcr fe cV lenius coquutur. 
Sic coclse 8i recentes,fuauirUnie,,oJ feruatae per aliquotdies,iucudifTime funt.De eduliis fa 
tis,ad alia veniamus. Qjiu vectigali gofllpio fnfularem qtiandam cafam Adelantatus im^ 
pleuifTet,panfsfui quantuncumcp vellet fe libenter impartiturosreguli pollicentur.Is obla 
iaeorumacceptans,gratias agitjntereaigitur dum per regiones panis conficeretur, ad re* 
giamc^ Beuchii Anacaucheae Xaraguenfis regfs portaretur ad Ifabella nuncios mittit,qui 
adduciperaclam carauellam de duabus,quas inceptas reliquerat, fuonomine imperent. 
Panenamcft ad fe onuftam ad eos illa remifTurum reminciauit.Laeti naut^ nauim ad Xara 
gucnfe littus infulam circueuntes plenis velis tendunt.Beuchii Anacaucheae re^is foror iU 
E faceta, prudens,§t magni ingenii mulier Anacaona vxor quondam Gaunaboe,vbi na* 
Him noftram ad patrium littus fuu applicatam cognouit,fratri perfuadet vt ambo ad illant 
videndam proficifcantur, fex tantu pafTuu mflfa littus a regfa diftabat. Itinere autem rne* 
dio in vico quod eft ipfius regix fororis gazophylacium perno crattim eft. Illius vero the^ 
fauri^no aurun^no argentun^non gemx,fccf vtenfilia tantum,refq$ ad humanu vftim atti 



•ei 




^A^mgbetadfe 



m 



rtettt/a,vt pttta fediIia,paropfides,lances,pehies, patellae ex Iigno ttigerrimo,lubr ico, lucfe 

do>quod hebenum eximius artfum, cV medicinae doftor tuus Ioanis Baptifta Elifius efle 

contendit^confeftae & arte mira laboratae. In his enim quicquf d efl incolis ingenii a natura 

1 : '*"' tributunijexercent.Sedhaecilh fceminae ininfuIafuaGuanabbaquaminfaucibusoccide 

talibus Hifpaniolae infulae/i pictam viderfs ; iacere confpicies , fabrefiunt . in eis lemuruni 

quos nocm videre fe praedicant,ferpentum,honiinu,& aliarum remm quafcto fem el in* 

tuenttir,viiiosvultusceIant.CL«^ faclurosillos illuftriiimieprincepsputares,{iferrum 8t 

chalybem afTequerentur ? Illa enim ornniaigni priusinterius mollefacla,lapillis poftmo;* 

dum ftuuialibus quibufdam cauant & diducunt. Dcfedibus Adclatato quatuordecim,de 

Ytenfilibus autcm menfariis & coquinariis ftctihbus,feyaginta dono dedit. Qjiatuor prac 

terea nefti goflampi glomos poderis immenfi tribuit Ad Iittus igitur poftero dk cum per 

uenirTettt,vbi pagus erat alter regius,feruitoriam iuflit Adelantatus cymbam inftruftam 

aduehf. Rex aute Ganoas fuo more depiclas duas,vna qua ipfe cu familiaribus fuis, altera 

quaforor Artaca6na,& eius ancillac vehere!titur,apparat . Sed in feruitoriacymba voluit 

Anacaona cum Adelatato vehiVCu naui &fh appropinquarent,ex copofito ignem tormen 

tis mrligunt,mare tonitruis,aer puluereo fumoimpletur, tremunt, terrentur,mundi nw 

ehina laborarceaconcurTione arbitra'iifunt,verumenimvbiAdeIataturidere infacieeo 

nini verfum vident,fedant animos.Qu aute propius irent,fiftulae,tibiae,timpanaq5 inftru? 

Sdmfratfo && choreis pulfanf.IUi fonit? dulcore allecli ftupet^admiratur. Ingrefti naumi vbi prora, 

infuisr®. pupim^caftellajtabulata.caiinajCUbicula diligeter pcurrerunt,frater in forore, foror in fra 

trem oculos vertentesobniutefcebant.Neq? quid praenimiaadniirationeinuiccloquereni 

turjinueniebant, Dum his intcnti per nauim vagarettir, eleuarf anchoras ex teporeq^ vela 

ex antenis deuolui 5i protedi in altuqs dirigi ittbei.Tum vero ftupidiores cit fineremis,fftf 

ne hominti robore,mole ita grande adeo celeriter per ej quor volitare cofpicerent,flabat cm 

e terra optatnsadid ventus,fed tuncmultomagts cueodeventoduce , iremodo,modore# 

dire^nodoin dextra,inleuam modo,vti libebat,verterenauimcenierent,admfrabantur. 

His ita peractis , naui pane radicali cxterifq? muneribus repleta noftris etiam muneribus 

donatis,non modoBeechium Anacaucheam rcgem fororeq^ eiiis,fedmfniftrosandlla% 

vtritifc^alacresftuporecj3plenosdimifit. Ipfe vero terreftre iteraggreflusctimilitibusad 

< . .' , Ifabellam conceflit,ibi Roldanum quendS Ximenum facinorofum,quem foflbru & calo 

mim ducforcm ex famulo fuo,deinde iufticiae prasfidem^praefeftusercxerat^maloviuerefn 

Adelantatttm animo fignificatum eft. Goperit infuper Guarionexitim regem huiiis Rolda 

ni,& aliorum reliftoru infolentias, cV rapinas pati vlterius neqmuifle,cimi familiaribufqj 

fuis & ditionariispluribusdefperatoanimoad montes quofda^qui ab Ifabella decem tan* 

tum leucas occidente verfus in littore feptetrionali diftant,feceflifle.Montes niontiucp inco 

3Q?9tobanc [ as V no nomine Cigu&ios vocant.Regem regulorumMonticoIarum principem Maioban 

r 9 <la S bcU rizxi um appellant,ems regia Capronus dicitur.Montes afperi,alti,inaccefli,in arcum a na* 

tura difpofiti ad mare cornua porrigunt, Inter vtrunq? motis eius cornu pulchra planicies, 

per quam in mareplura rlumina a montibus fpfisdelabuntur.Cxens fera, beIIicofa,quse a 

Canibalibusoriginem traxiflecreditur,ctim enime montibusadplaniciem bellnmiinf 

timis illaturi defcedunt, fi quos periman^comedunt.Guarioncxius igitur ad hunc regem 

Monticolamconfugiens,donailliregianniItafuomorequibusMonticolf;carent,impar 

titus eft,retulitq3 fefe nefarie,fcede,violentera noftris traftatum,nechuniilftate,nccfuper* 

biam quicqua fibiapudnoftros profuiflTe conqueritur.Propterea fefiippliceadeiini veni 

re,vt illumtutetur,defendatq3ab iniuriis facinoroforuhomintlprecatur. Maiobann6xi? 

autem omnc illi opem,tuteIani,praefidium contra Ghriftianos pollicctur. Ad Conceptio^ 

nem igitur Adelantatus proficifcitur. Roldanu Xfmenu qui in infulariu pagis ad miliare 

duodecim cu iis qui etim fequebatur,hofpitabatur , acceriiri racit,quid fibi vellet hi motus 

interrogat. Ille perfricata fronte refpondet. Almfrantu fratrem tuu interifle^regibufq^ nos* 

flris paruce curae res noftras erTe videmus,fame dum te fequimur perfmus*Gogimur in fce 

licem victum per infulam qtiaeritare. Praeterea me vna tecum infulae gubernatore praefe^ 

ctus reliquit,quare mcns nobis eft nolle vlterius tuo imperfo parcre.Hkc cV alia Roldanus, 

Adelantatus autem nianu in cum iniicerecupiensnequiuit^euafitenim fequutic^ illum funt 

feptuaginta homincs quib? comitatus ad occidente in Xaragua regionem fe contulit, ibic$ 

vxi Alniirantus nunc 8. frater eius teftatur,folutis habenis ftuprari , praedari, trucidai-e cce/ 







r 



— 



Caput fertutm 



folxxiii 



per untjnterca dum h*c fierent in infula,a regibus tartdem nauigfa Almiianto obffghart 
tur ofto,de quibus primum duo exGadibusHefculeis refta cum alimentis mittitadAde 
lantatum fratrem.Hacc duo nauigia ad eam infulae partem Occiderttalem ,in qua Roldanus % \fa n { u 
Ximenex cum confortibus agcbat,cafu primtt appulfa fiint .Seducit illos Roldanus,pfo li itaioi 
gone,puellarum papillas tracfandas:pro labore:voluptatem,pro famc,affluerttia pro lafli 
tudine 6<vigiliis,quietem promittens.GuarioneXitts interea comparata manu amicorft ad ggJJKH 
plana fepe numero defcendens infulares noftf oru amicos Chriftiahofc# qtiofcto afieqtie * l uu 
batur,trucidabat,agros hoftilitef vaftabat,femetes diripiebat,pagos depoptilabatuf .Rol 
danus comitefcg quauis Almirantum propcdie vertturum fenfirtent, qitartdoqiif de hotios 
hominescum duobusnauigiis prsemlitis veclosfubornauerant, minimepcrtefrebahtur* 
Dum inter hos fluelus mifer Adelantatus fratrem indies expeftans verfaretnr , praefefluS 
fraterex Hifpanis littoribus ctim reliquis nauigiis difccditSed no ftfhere re&o ad HifpaniO 
lani, vertit enim fe ad meridiem. Qua hauigatiohe quid ff t operatus qiias hiaf is ac terraru 
orasperagrauerit,quidnouostractusdetegens inuenerit,prius enarremus* Haruenimfe 
ditionum &tumultuueuentuniiri fequerttiscapituilcalcelate referemus* Vale* 




CCaputfejctunt 



X OPPIDO Batramedab^tisoitioaGadibitsparildiftanticumbftc) 
nauibus onuftis tertiO Kat Iunii anni octaui & nonagefimi, Colonus dat 
vela afliietumcp iter fuu per Fortunatas ob pyratas quofdain Gallos qtti vt 
illu adoriretur,in itinere reelo opiebatur detorfit* Ad Fortunatas ituf is ad 
miliare vigefimu &. feptingenteiimu leuoffum Madera occiif rit ihfula^qu^ <g n fc\i m * 
_, auftraliorHifpalieftquatuorgradibus.EleuaturenimHifpalipoIUsarcti> m*> 
cus gradus fex 8(.xxx.Hufcaute fnfule,vtinaute,refef unt,duo cV*xxx.Maderam fgittif pfl 
mumadnauigauit.Indemifiis adHifpaniolaitinere reclonauibus reliqtiiscomeatttsve? 
hentibus cum vna nauicaueata,& duab? mercatoriiscarattellisauftralis plagae iter aggfef 
fus cft,iineam petiturus sequinoftialem.Deinde vt eius occidehie fequens locorum quas f e^ 
periret naturam,Hifpaniola ad feptetriohehi dextrorfum relicta,veftigaret jacehtin ebdifi» 
curfu medfse hefperfdes,Portugalenfium ihfute terdecim,pf aeter vni^inhabitata^quae ca 
put viride appellantur.hse funt interiori Aethfopiae e regione ad occidenteduof ufn tatum. 
dierum rtauigatione vicinae.Ex his vocant Portugalertfes vna Bbnauiftam,cuitts teftiidini 
bus multi quotanfs leprofi fua labe mundantur.Irtdc cum eflet ibi aer contagfOftts,fubfc ^ ntr ^ fa& 
to difcedens ad AfTricu quf medius eft inter Attftrum & Fauortiu milia paflTuu.ccccIxxx.ha K m 5ohatrt 
ufgauf t, ibi Malachiis & ardoribus, na erat is Iurtius mehfis,adeo vt ait opprcffus fltit,Vt lab6wtiit» 
ferenauigia illf incenderentur,cadorumcirculi crepebant Srumpebatiir,aquadifperg^ 
batur ,homines eos ^ftus fufFcrre nequibat,eleuabamr ern eis,vt ipfe f etulit ab horizotc p6 
lus gradus qufncj? tantum. Oclo dierum quibus ea perpeffiis eft, primus fuit ferenus,reliV 
qui nubili ac plUuiofi^nec co minus fertiidi,quare faepiUs adiffe rton mediocritef pcehitiiin 
Actisineodifcriminec^anguftmhisoaodiebiis,V^ulturhusiliisflapureciihdo^^^ 
quem verttum fequutus reftaadOccfdenteeius paralelli aliamftellarum faciehi aliaqs aerfs 
gratia ait pratfeftus fc reperffie.Nam in tertium iride diefn temperie fe amceniifima fenfif 
fe inquiuht omrtes. Aueueratenim prsefeclus fe a Malachiis,& afdoribus femper afcertdif 
le per maris dorfum veluti per altum monte ccelum VerfUs afcehditur ,hec tameh adhuc iri 
omni profpecl:u terr a vlla videratE cauea tande gradioris hauis pridieKalehdas Iulii haii 
fa quidafpeculator tres ntontes altirlimos fublatis prx laeticia ad ccelumVoCibus,fccOnfpf 
cere proclamat, Ne Fragatur artimo hortatur,mcefti enim efat ^ tttfn adttfti folis ardorib?» 
tum quortia aqtia illisdeficiebat^ cum cadi qui pf x nimio calore concrepUeraht aqua per 
fcifrttraseuomuiflent.Lfti ef go adeunt,attamen vbi primu terf a attigcritrtt,eo qcj ibi eflet 
mare vadofum,qtiaiiisportum a longe Viderintaliasfatis c6moditm,h6 potuerut terfaca^ 
pere.Habitataeue regionem & bene cuitaperpenderuht, e hauibus ha<$ cultiffimos hof^ 
tos,6iamcena viridaria vident.ex quorum herbis,oi arboribtts matutihi fofes ad eps fii& 
iiesefHabant odores. Ad vigeiimu irtde lapidcni in portum ihcidit f ecipfendis haiiibUs fas 
tis aptum,fednullus ineum amnis decurrebat.Procedens igitiir repefit tadem pofturti m 
parattdis nauibus aptum^&I aqua>& ligrtis fumendis acGomodatum arehalisputa hac tm 




■HilJlilULLLLU 
■ ■ 




mm 



£,£5t£tf tng tecadfo 

tam vocat. Vicina portui domicilia nullar eperere , fed innumera Cjiiorirndam animalroiri 
veftigia veluti caprina imienerunt,de quorum genere vnu videre mortuum,vt aiunt,quafi 
capreae flmile . Altero dfe Canoam a* longe veniente profpicf unt, qua vfginti quatuor ho* 
mines vehebantur,iuuenes omneselegates & procere,fiaturae.Scutis pnetcr afcus & fagit 
tas vltra morem alforum armati , capillis oblongis planis & quafimore Hifpanofcifisiri 
fronte.Pudfbunda vittagofiampina variis coloribus intexta tegebant,ceterum nudi.Tuc 
veroterram illam reliquis eius paralelli regionibus ccelo proximiorem efle,& a craffis co 
valiuac paludu vaporibusremotiore credidit,quanto altoru montiu a pr ofundis vallibus 
fuprema culmina recedunt.Qjioniam fe ab § thiopie, paralellis nunq$ exmTe fn tota ea na* 
uigatione pertinaciter Almirantus afTirmat , tantacj^ fit in vtriufcg terrse incolis contincn* 
tis.f.aethiopiae & infularum naturae varietas.aethiopes enfm nfgri,crifpi, Ianatf,non autem 
capillati.hi veroalbi,capilIisoblongis > protentis,fiauis.Vndedifcrimehoctantumorfri 
poffit alias non video.terrae igitur difpofitio non ccelorum flatus eam caufantur varietate, 
Scinuis in torrtdf Zone- montibus niues cadere durarec#.fcimus & in valdc diftatibus ab 
ea ad Septentrioncm vrgeri magno calorehabitatores . Iuuenes obuios vt allfceret prsefe* 
ft^fpecula^vafa enea,terfa, lucfda, tintinabula aliaq? cuifcemodi ignota illis oitediiuffit JI 
liautem quo magis vocabantur , tanto magis fraudem inefTe & ftrui timentes retrocecW 
bant, cum fum ma tamen admiratione nofiros & cor um res ae nauigfa fixis oculis intuen* 
tes,at renris femper innixi. Videns praefectus munerib? illos addiici no pbfie, iuffit 'e cauea 
grandioris nauis tympana tibiafcg pulfaf f, cantaricn in fenus ae infirui chbreas,catus & ntf 
foliti fonttus dulcedineillos pofle vinci exiftimans. Iuuenes autem ad certamen canereno 
firos e caueisarbitratf citfus ictu oculi relictis remis, fagittas,arcubus, fcuta brachiis apta* 
runt,cufpidlbufq$ in nofiros direclfs quid fibi vcllent hi fonitus parati opcriebantur . No* 
ftri e conuerfo paratis fagfttis ad illos paulatim mouent .Illi vero a naui prsetoria dikeden* 
tes dexteritate rcmorum freti vnam ex minoribus addeunt , adeoqs illi adh<efcnltvt nauis 
gubernatori fagulnm cuida primario pileumcg alteri e pupi porrigere licuerit ♦per iigna 
vt efus nauis giibernator in littus defcendat,ibi inuicem collocutttri vt aptius poteruntda* 
ta fidc conucniunt.Sed cum ipfum nauisgubernatorem ad praetoriam nauim veniani col 
Hufusmnt loqini petitum acccdere confpexerut, infidias verfti ,ftatim in Can6am #fi lmt,aurac^ velo 
,p ciusaduoIaruntNon longoab eainfulafpaciofemperadoccfdentem prefcctus fe fluxurrt 

aquae rabidum ab orientc in occidentem atcg adco impetuofum reperifieait, vt nihilo tor 
t entf vafto ex altis montibus decfdeti ccderet.Ibf fe ex quo naufgare :i teneris ccepit,nufq£ 
Eorr&ma tantum formidaflefatetur.Vltcriusaliquantiiluniper iddifcrimen procedens faucesrepe^ 
mus, rit q m ft am ocl:o miliarium velutialicuius maximi portus introitum^ad quas aquarum fH 
le derluxus ruebat,os draconis fauces appcllauit oi mfulam ori oppofitam Margaritami 
Ex faucibus autem non minor impetus aquarum dulcium venientibus falffs occurrens & 
gredf conabatur ,ita quod ibi erlet inter vtrafqj vndas non leue cer tame.Sinii ipfum mgrefi 
fus tandem potabiles ac fuaues aquas erTecognofcfr , , atc]3 aliud maius fpfe prxfectus & reli^ 
quinaiiigatioiiiseiuscomitesffdedi^nimihidiligentiusomniapercunctantiretulerunt; 
fevidelicetleticasfex &vigintihocerTmilliapaffiium quattuor fupracentum perfemper 
dulces aquas adnauigafle, quantog3 vlterius ad occidentem prascipue procederet, tantoai5» 
feuerat dulciores .occurritdeinde montialtiffimo quem cercopithecoril ab ea parte orfe<* 
tali multitudo tantum incolebatid latusafperum^propterea hom'hibus inhabitatu»apud 
littus tamen in ter ram exploratum mifli,cultos ple, rofcg fatof($ agros reperifle retulerun t, 
gentem autem aut cafas nullas vt r uricolc noftri faepf us etiam & vilns aut fta tionibns quas frl 
coluntfemfnatumlongfus forte proficifcutur,lnm6tiseiusoccfdetalilaterelatam agnd 
fcunt iacere planftiem,hanc l^ti adeunt.Iaciiintanchoras in lato Huminc.Gu primum iri 
digena^ gente ad eoru littora noua appulfam efTe cognofcut,cer tatim vifendi ftudfo finc vli 
lometuadnofiros feftinanta quibusperfignaPariavocari terram iliam qmaximaefTet,& 
quanto vlterius ad occidentem tanto populoflorecollegerut . Qjtatuor igftur Jhomnfbus 
ex eius terr^ incolis in nauem fua fumptis occfdentale latus profequitur . Ex aeris teperie, 
ex amcenitate terrae,ex populorum amplitudfne quibus indics magts ac magis fnter nauf* 
gandum occufrebant,c|» reglo illa magni aliquid portenderet omnes recenfcnt, ncc& ilios 
fua fefeliit opinfo, vti fuo loco videbimus. Sole nond um exorto f urgere tamen iam volen* 
te quodam die locoru fuauitateallecl;i p fcntiebant enim ex terrse viretis gratifllmos odoret 



= 



' — 



— 



Caput fetfum* ft&m 

afflartterram captant .Ibf mimerofforemquaalibf vfquaincolarum multitudineefTeper 

penderunt.Statimc^noftris proprins feapplicantibus,eiusterrae Cacichi nominenuncii 

ad przefeftum mittunttir,fe fuac^ omnia hilari fronte per figna & nutus oflerendo, a praefe 

tfo vt in terram defcenderet nec qufcqua vercrctur petunt, Renuentc praefeclo,ecce vifendi 

ftudiocumeorucymbisfnnumerf adnaucsconfluut.Collalacertofq5 maioriexparteau* 

ro & vnfonibus Indicis torquati armillatiq? , atc# id adeo populariter geftabant,vt ex vf* gj 

tro non maiora calculoru ferta fceminae noftrates ferant. Vbi nanl illa quae gerebant legere * 

turinterrop-ati,propriu littus digito moftrabant, manuucp ac labiorum torfione cx motu 

vniones apud fe no magnifieri fignificare videbatur. Immo & caniftris manu captis potTe 

ibi fiapudeosverfarivellent,caniftratimcolligi infinuarevidebatur.Sedquonia frumen 

ta qtiae vehebat ad Hifpaniola,fere iam falo corruperentur,dirTerre ld comerciu in accomo 

datius tempus ftatuit, Duas tame ex feruitorifs cymbfs ad terra homfnibus onuftas mifit, 

qutdevnionibusaliqua fertaper rerum noftraru permutatione referrent,cVdelocoru ac 

hominii natura quzecunq^ pofTent fcrutarentur.I lli noftros adeuntes hilares,cx ammo laeto 

fufcipiunt,mirus ad noftros taqua ad portentu aliquod erat numerus confluentiu . Duoc$ 

viri graues noftrfs primu obuif quos relfqua turba fequebatur,prodeunt,grandeuus aiter, 

alter funfor,patre & filfu fiiccefluru autumant fiiiiTe. Salutatfonibus vtrfnqs peraclf s in do 

mum quancfe fpherfcam,cuf magna platea adiacet,noftros adducunt.Ex Iigno nfgerrfmo 

arte mfralaboratofedilia ferunturmulta.Poftquanoftrf &eoruprfmatesaflederunt,ecce 

veniunt miniftridapibus alii, alff vfno onuftf,fed eorum cibf fruclus tantu>arif tamen ge^ 

neris noftrfs penitus fgnotf,vina vero tam alba qua rubentfa,non ex vuf s,fed ex diuerlis fru TBc e? vute ,, 

aibusconipreffan6iniucundatamen,fumptisapudfenfoixmcfbfs,iunforilIosducitm^«a. / 

tabernacuiumfuu.Virifcemina^aftata * 

ti.Vtriufc£ fexusfndigense albivelutfnoftrates,praetereos quifub folc verfantur, mites, 

hofpitales,ptidendagoflamptrio velamine varffs coloribus intexto contegunt , caeterinujs 

di.Nemo aderat qui no eflet vnionibus cV auro,aut torquatus,aut armillatus,multi vtruq^ 

fed vti vitreos noftri rurales calculos ferunt.Interrogati vbi nam aurii illud quod geftabant 

gfgneretur,digitofignabant ercgionein quibufda motibus,fed noftris taqua minitantes 

accefltim difliiadcre vfdebantur, comedf enf m illic homfnes geftu manibufqj influebant, 

fed an a Canibalibus dicerent an a feris fi lueftribus no bene perceperunt,quod noftros in> 

telligere a noftrifcK intelligi nequirent ingcnti moleftia a mcie bantur.His quf mifii fueran t 

hora tertia poft merfdfem cum quibtifda vniouum fertis ad naucs redeiltibus anchoras elejJ 

uant,necB propter fr umenta,vti ipfe ait,quc. vehebat,diutius moratus eft, Animo tame co 

poff tis rebus Hifpaniolse in tra paucos dies redeundi,fed tanti praemiu inuenti furripuit al 

terJnftitit & efus pelagi profunditas modiea aquar u ve curftis praecipites quf afiiduis con 

flf clibus grandiore nauem, fi vf s ventoru alfqtia furgebat , coquafTabat,ad cuitanda vadorn >; 

difcrimfna leuforeex carauelis quae breui fundo contenta erat,tanqua exploratrice Pjwn* '/ 

batf s fimdf altitudinem tentante,fcmper praemittebat,fequeb atur aliae. Cumana tx Mana* 

capana in vafta Parize prouincia dfcebaturab incolis illae regfunculae fn fpacip miliariu d\x 

centorum triginta, a quibus altera regio diftat leucas fexagfnta nomfne Curiana. Cum ait 

tem longu ita maris tractum pcrcurritTet putans aflidue infula elTc dubf tanfc^ pofTe per oc* 

cidetem fe ad feptetrionem,vt ad Hf fpaniola fter caperet,exoluere,f n fluuiu f ncfdft proftin 

dftatis trigintaGubit6ru,latitudinis veroinandftje, aftenfm ocloSi vfginti leucarum fuiffev 

Paulo aute vlterius ad occidente tame fempcrifed meridionalius alfquatifper cum ita litto* 

nrm fe flec^entf u ratib exfger et,mare herbidu ingrefTus eft ,fupernatansherbarufemenle* 

tifci baclras ^mulabatur ,quare herbaru denfitas ne behefluerent naufgfa fmpedfebat Ibi 

przefeftus refert dfem efle nullii toto anno multo longfore aut breufore altero. Arcticu Po* 

ltim in ea regfone qiiincfi tanttim gradus ffcuti Paria^ difputat eleuari , in cuius tra 6tu haec 

omnia littora iacent.De poli etfa varietate quaeda refert,quae qtiOnia contra omniu aflrono 

morum fententiaprolata mfhi videntur,ficcopertinga pede, Compertum eft IllnftritTime 

princeps polare illam ftella, qtia naute. noflri Tramontana vocant,n o efTe aretici poli pun^ ; 

aum,fuper quo cceloru axis vertatur,quod facile dignofcitur , ff ftellis primil apparentib? 

per anguflu alf quod forainen ftella fpfam confpexeris,eandec# fi vltima vigf Ifa aurora illas 

fugantc per ide foramen confpicics,locum mutafle coperies i fed quomodo fieti poffit, vt 

primo noclis crepufculd in ea rcgione quinc^ tantu gradus tepoie Iunii eleuetur, itellis au 



n 




=B 



contincne< 



^.0S.^?ime. becadig 

t em difccdentibus obuenientcs iblares radios fumpto eodem quadrante qufndecfm , non 
intelligo,nec rationes quas ipfeadducit, mihi plane nec vlla ex pte fatiffaciut In quft enim 
fe orbe terrarii non efle fphericu conieclafle,fed in fui rotunditate tumulum quenda educlii 
quu crearetur,fuifle ita,quod non pile aut pomi,vtalii fentiunt, fed piri arbori appenfi for 
mam fumpferit,Pariamq5 crTe regbne qu$ fuper emfnentiam illam ccelo viciniorem pofll 
deat Vnde intrium illoru culmine montium quos e cauea fpeculatore nauta a longe vidifle 
memorauimus,paradifum efle terreftrem afTeueranter contendft,rabfemc# fllaaquarii dul 
ciumdefinu & faucibus praediftis,exireobuiam maris fhixuivenienticonantem,efieaqua 
rum ex ipfis montiil culminibus in praeceps defcendeutium.De his fatfs quu fabulofa mU 
hi videantur, ad hiftoria a quadigrenifumusieuertamur. Cufepraeteroptatum tam vafto 
finu f mplicitum cerneret,nec iam reperiendi ad feptentrione exftum quo ad Hifpaniolam 
vertere proras polTet,fpem vllam haberet^eadc qua profeftus fuerat regreditur, itercj3 fuil 
per feptentrionem eius terrae ab orfente ad Hifpaniolam capit,hanc qui poftmodum accu 
ratius vtilitatis caufa inueftigarunt,continentem efle Indicum volunt , no autem Cubam 
vti prae feftus^necp enim defunt qui fe circuirTe Cubam audeat dicere, An hcec ita fint an in>* 
ufdia tan ti inuenti occaftones quaerant in hunc virum,non dfiudfco,tepus loquetur fn quo 
verusfudexfnuigilatSed quod Pariafit vel non fit continens, praefeftus non contcndit,cd 
tinentem ipfe arbitratur.Pariam autem efleHifpanibla ocligentis ocloginta duobus millis* 
bus pafliium auftraliorem prefeftus refert, ad Hifpaniolam tandem vifendorum militum 
quosibi cum fratribns reliqueratiii. K£ Septembris o&aui & nonagefimi cupidiflimus 
tctenditSed vti pteeracg mortalium folenf ,inter tot fecuda,dulcfa, laeta abfinthii femen for 
tuna fn medfum proiecit,zizaniaq$ omnia eiusfuauia commaculauit 



Scruusin 
gratus oo* 
minot 




cCaputfeptimum 



Scinuicl 
acufanr. 



%>cfer'mte 
£toldanen 
Rum, 



Sltcrne fe 
acufabant. 



ENIENS AD INSVLAM przefeclusvltrafpeoemperturbataofa 
Ifn prsecepfcj* f a Iabentfa cu fta inuenit. Roidan? enim qui eo abfente k fratre 
difceflerat,multitudine quae eu fequebatur fret? ad prsefeftu quoda dnm^ 
Iqui eu euexerat non modo non venire iniiftuit, fed conuiciis illum lacerarc 
|fcriberec# ad reges de vtroq^ fratre nefanda incoepitPrefectus aut ad reges 
___ Inuncios mittit,quide eonl defeclione ccrtiores faciat, inftatcg fimul vt miU 
tares tiomines ad fe miftantur , quibus vires eoru infringere punireqs pro comiflis que<$ 
valeatllli de vtroq? fratre grauf ter conqueftf , fnfuftos, impios , Hffpant fanguinis hoftcs, 
& p fufores vocab at,cp Icuibus de caufis torquere,iugulare,obtrucare,cfquomodo gimere 
deleftar^turjambitiofoSjfuperbos^inuidos^intoleraT^iles^yranos efle proclamabant pro 
pterea fe ab eis tanquam i feris fangufnegaudcntibus & regu inimicis dffcen7iflfc,perfpexif 
fe cnim fc aiebant nil aliud ipfos moliri aut animo vefare qua de vfurpado infularu impe=s 
rio,f dq? miile contefturfs perpendffleargumentabantur. Sed prsecipne quod adire aurifo^ 
dinas auru collectu nemineprseter familiares fuospatiebantur , Prsefeftus auteecontrario 
quu a regib? auxilia quibus debftfs illos pcenis porTet arTicere,pofcebat; Homines eosefle 
qui talia in fe comentaret oes rlagitiofos/acinorofosjenonesjfuresjitiipratores^raptorcs, 
vagos^quibus nihil pefl,nulla ratio ineflet,perfuros,falfos,conuf£Tos in praetoriis,autpro* 
comniiflis minas iudicu timcntes,fefe de medio fuftulifle.Ibic^ violando,rapicndo, ocio >; 
ventri,fomno,Iibidfnibits deditos nemfnf parcere , oi quivt foderentoflicioc^ calonfi ftm^ 
gerentur addti tti fuerant , nunc nccri ftadium domo egrediuntur pedibus , ab infularibus- 
namqp miferis penfiles per totam infulam,tanquam sedilcs curules feruntur.Ioci euam gra 
tia ne manus ad cMmdendo fanguine defuefcat, vt lacertorum vires experf atur educlis en 
fibus fnterfecertantfupcr obtruncandfsfnnocentumcapftfbus vnofctu,cVquf agilius 
Jflii fuo caput miferi deifciebat in terram , ille fortior honoratiorc^ inter ipfos cenfebatur^ 
Iiliin pre-fecftim ea^praefcctus ineoshec oi alfa multa.Dum h<pc itageruntur,vt Ciguauis 
popiilis,cle quibus fupra Guarionexfoduce multa,damna inferentibus obuiaretur: Ade* 
lantatum fratrem cum nonagfnta tantum peditibus, equitibus vero paucis mittit . Trlbus 
tamen milibusinfulariumquiaGiguauisaliasacriter ftimulati inimicicias cum efscapi^ 
tales exercebant fequentibus illum , Cum fgftur Adclantatus ad cutufdam magnf flumfc* 
nf s ripam per eani planicfem, quam fupra inter Cf guaiorum montuim cornua o( marc is% 



Caput ferrum. 



fotof. 



8 

0; 



c<*re mdmorauimus defluctis exercitu duxiflet,ex ploratorcs hoftiu rflj dumfs qbufda late* 

tes coperit duos,q°ru alter tti mare fepcipitas per fluminis fauces tras fliiuiu ad fuos cuafit. 

alter aute captu s,in nemore tranflluuiu delitefcere dicebat fex Ogtiauo^ ai matoru mf llf a, 

vt noftros tranfeuntes incautos adoriantur . Qjiaobrem Adelatatus aducrfa ripa vadu quo 

traf iceret qusritans afcendit Vado tande reperto in lata planicie in traiicere voletes noftros 

cmiflis vno fpiritu horredis clamorib? e filuis Cfguaui fafto agmine, afpeftu fcedo ac for 

midolofo profiliunt,pdeunt ita Maroniani Agarhyrfi, piflf oriis & afperft maculis nfgro 

enf m coccineocfc coloribus quos ex quibufda fruftib? piro fimilibus ex hortis ad id iiitnfi 

nio fludio enutritis legut, fefe a frote ad genua vfcp depigut, crinib? millemodis copaftis, 

quos nfgros logofcfc arte ,finaturanegat, nutriut . Lemures e tartareis fpelncis |>filire vide 

banmr.Nfrs fltiuiu fuperare adnitentib?,fagittaru ac miflilfu fudiu iactiii trafitu phibetes 

obuiam prodeunl.Tanta erat telloni multitudo^ fole fere illis demeret, cx mft fcutati in fe 

<fttis recepiflent male actu fuiflet. Adclantatus vulncratis vtrinq* in eo certamfne nopaucfs 

traiecit tande,fugiunt hoftes^infequutur nf i.pcrimut^paucos m,valent enmipedibus ma 

iore in modu,ad filuas fe illico recipiut, ex quibus tuto noftros accedentes arcubus conficie 

bant ipfi enim nudi per veprcs & dumos & arbufta vti apri fine vllo obiice filuis atlueti^ 

labunf Jif isatit fcuta,veftes,16ge haft?,locoru imperitia,intra dumos offlciiit,quarequU 

fruftraibi pernoclaflet,pofterocB dieneminein filuis mouerifcntiret:infuIariu,quiCigua 

uos vcteriodio profequebatur cofilfo & ductu ad motes I quib? Maf obancxi? rex Capro* 

num vicu regiam habebat profief fcitur,ad rnilliarecg duodecimum in alterius reguli vico 

incolis omnibus pne mefu vicum defcrentibuscaftrametatus eft, duos aflequuntuna qui 

bus efle apud Maiobanexfum dece rcgulos in Caprono eius rcgia cu ofto mi hbus Cigua 

uoru consregatos cognoueriint . Leuibus incurfionibus fefe inuice duabus laceflunt, nec 

procederc :Adeiantatus aufus eft^onccregionediligentiusexplorarct^noclcfequentiint©! 

pefta exploratorcs mittuntitr duelu infulariu,quf terram nouerant , Ciguaui emontibus 

noftros fenferunt Ad pugnam fe vtifolentfublatisclamoribus accingimt,ncc^tamenefil 

uis caredi audent Adelantatum cimiomni exercitu adefle cxf ftimantes. Altero die Adelan 

tatolxercitumad eos ducente bis fortunam bellie filuis pugnando profilientes tcntarunt. 

Impetti maximo in noftros ruut.Vuluerant pterofcg priufcp fcutis fc tcgere licuerit Pro 

fifsant illos,infeqimtur,perimunt,capiunt multos, ad filuas non vltcrius cgrefluri reuer 

tutur Ex captis vnum cum altero infitlari ex amicf s ad Maiobanexium cum mandatis hu 

iufccmodimittit.Non vt tibib Maiobanexi aut incolis tuis bellum ^inferretexercitumdu 

xf t Adelatams ,amiciciam enim tuam exoptat,fed efflagitat vt Guarionexiusquiadtccori 

fugitJibicfivtafmammaxinnimtuorumincomodimifunicrcsperfo 

pcfnas deprehcnfus luat,propterea hortatur,monctcp vtGuanonexium tradas,_idfifece 

ris te pfeftus marf n9 frater eius inamicfcia admfttet,& tuoru regnoru amplitudineintegra 

fcruabit,ac tutabif ,fin facercrecufauerf s,dabitur opera vt ^tefaftf pceniteat.Regnierfiquic^ 

quidtibieftferroignicBvaftabitur,omniadiripietur.Maiobanexi?autpgo^^^^^ 

ftailhsrefpondit.Quarionexmvirumbonuniefleomni^virttitepr^ 

ptereaauxilioprxudiocB dignuillueflc feiudicare ipfosauteviolentos&ima oshomincs 

qui aliena tanto opereexpetant,qui fanguine innocetum femper cxoptcnt,nolIefe cu fcelc^ 

«tishominibuscommerciaautamiciciaminire.HisaudftisAdeIantatusv^ 

metabatur , alfofcR vicinos compltires crcmari iiifllt. Maiobanexfoq^ propior facl? ltcrum 

nuncios mittit,quf cumeoagant vtexfamilfaribusintimis aliqiiemadfe venirciubeat 

quo eum poffit de pace traftarc .charimmum quendam ex primoribus,duob? aliis illum 

comitantibus rex ireimperat.Huic Adelantatus proponitfuadet^ ac mpnetne floridum 

ciusregnum Maiobancxfus diripiproGuarioncxiopatiattir. Vttr^tillulic^tur^ifi 

perditu iri fe fuacp omnia fimul Seincolas in prxdam abducf mallct. Nuncfo^ redeuntepo^ 

pultmiMaiobanexfusconuocat,qua£ac^fint,preponit.Poptil9autcmtradideb^^ 

rfonexiumproclamat ,deteftarfcB aexcci-aridiem^uotiiiarioncxms turbatum corum 

aiiietem venerat, incipfunt. Maiobanexiusautem Guarioncxium virum effc bonum c< 

dcfebenemeritumquodrcgiailIidonactimadcumvenirct,mttltapr3P-bujmt,vx^^ 

fuam cVfpfum chorfcaretrfpudfareq? docuiflet , quodnon paruifaciebat Jibfq? curae ette 

refpondit. Proptereai fe ntillo pafto eum qtiandoquidem ad fe confugerat, tr ipfe tutandi f I 

demdedcratdeferturum.Mallec^feextrcmaQmniacunicoperpeti^quamobloquendicau 



(Cf0uauorll 
tnfidi£. 



. ti 






I0:atio re« 
guli£sp30 
ni. 



I)A: 



i 

| 

I 



_ 




mmmm 



(am <$ hofpitem tradidcr^detraftoribus pr % bcr c Jta populo fufp frfisanhdantcdfmifib. 

Ciuanonexium ad fc vocat, omnem opem demiopollicetur, vellefefortunam omne quoad 

vixeritcum co expeftafe,nec# ad Adclantatum quiccj rcfercndum cenfet, immo & cu-quf 

primus ab eo mifliis fueralin itinerc quo Adelatatinuncii veniread fefoliti erant.cum fida 

cultodia Iocat,imperans vt venfentesinterimatmec cuiufcgi fermoncs admittat Mittuntuf 

Stratagc* * D Act eIantato diio,vnus ex captiuis Ciguaienfib?,examicismfularjbusaIter,obtruncan 

ma# tur amDo.2>equitur illos Adelatatus cum decem tantu peditibus,equitibus quattuor mor 

tuos reperit in itinercnucios.Qjiareiratus feiiire acrius in Maiobanexium conflituit. Va* 

ditinitriiftoexercituad Capronurcgiam. Fugiuntreguliper dfuerfa . Imperatorcm Ma 

-ODanexium deferunt. Ad montcs afperos Maiobanexius cum omni familia profugit alfa 

vero Ciuarionexium q tmti mali caufa fuiflet,Ciguaui vteum perimerent qu* fierum Sed 

pedibus vitamferuaiiit,intrariipefq$ defertbrummontium fcrcfolus delituit.Cumfalon 

go bello, vigiliifqj aclaboribus & fame Adelantati milites fatigarentur agebat enim iam 

terti? mcnfls quo inceptum fuerat,veniam multi petunt &vtrediread Conceptionem liccat 

VW plurimi ex eis praedia infulari more habebant cult.flima,datur c6meat?,recrdutmul 

ffrimcilrc «•Triginta tantum cum Adelantato comites permanet Jd trimeftre belium fatis *runofe 

I rfiiwfiiro , egerunt,nec|s*nim trimeftri toto cibos vllos funt afleCuti prctcr Cazfabi f deft radicalemeo 

mm panem,atc£ cxeo raro ad faturitateni, & de Vtiis idcn^ eo# cuniculis fi quos ipfimet cil 

t ijifs canibus venando capiebant,potufc£ corum fuauesinterdum, intef du ccenoie & palu 

ftres aquae. Interhasdelicias fub dio fere femper acin perpetuo motu,fic enim bellf natu- 

raexisebat.Cuhisigiturpaucis Adelantatusmontanafcrutari & latibulaqujeritarefiqua 

MaiobanexiiautGuarionexiivefligiareperiat,c6ftimit.Fortefortun 

£pfiusAdelantatiquosfamesvbinamVtiasvenadocaptarepoffent,indagarecoegeratcu 
caetera deeiTent,in duos Maiobanexii ramiliares mcidunt, quiad pagos quofda ipffus mffe 

ftpanemferebantabincoIisdatum.Hivbinamdominusdelitefceretpm^ 
Quibus ducibus Ciguaio more duodecim ex noftris depiclis pcr dolum Maiobanexius 
cum vxorc & fihis capitur. Ad Conceptionem ad prae fectum ducuntur . Paucos poft dies 
Ciuarionexiiim de fpeiuncis exire famescbmpulit, quem mfularesprsefe&um veriti vcna 
tonbus quibufdam prodiderut.Prcfectus vbi nam verfetur certior fit. Peditum turniam 
mittit,qiii ex mfidiis de plano ad montanaredire volcntem adorianmr. Eunt,capiunt,dus 
cunt Jta %W, regionis couicina pacata fedatacp funt omnia.Maioban6xium , cognata que 
dam alterr? reguli, cuius regnum intaaum ad hucerat, vxor,fn his aduerfis comitabatur. 
fcam fceminarum omuium quas natura in ea infuia creauit/ormofiflimaomnespredicat 
*ianc quu vitfpfius,vt eius forma merebatur,arderet infanus &mentisinopsvxorecapta 
perdefertamiidconfilncaperetignarusvagabamr,Adpr»^ 
cUtioni eius fine vllo obiice fubditurum fl vxorem rederet,promittcns venit. Vxor tcddi* 
tur,cx cxmcolis primarii plures Jureiurandoaiti fnguturfe impcratafacluros.Spontefiia 
r egulus hic ldem mcolarum quinc^ milia incrmium cum agrieultoriis inflrumentis fo^ 
lum duccns adiit.maximacr prxfcftofementeminconualliseiusapliflimxfundisfiiaim 
pefacuItamreIiquft,ap^feclodonat?,Iaetusreue^ Ciguaiosdelataresrii 

lorum ammos ad cl^memise fpeni mouit. vltroigitur veniunt, fe deinceps imperatafato 
ros fidem praeftant,proregefuo & omni familia fupplicantVxor 8f tota domus eiusresu 
loru rogatu Iiberantur.Rex vinclus detinemr.Haec in infula a pra^fefto , quid cotra feaoud 
reges aduerfarii molirentur infcio gerebantur.Cum reges tot querelis vndic» corlifiati 6: 
maxime cg ex tanta auri & aliarum rerum amplitudine parum ob eorum difcordias & fe* 
ditiones afferretuf gnbernatorcm inflituunt nouum^qui dilfecnter inquirat h*c omnfa 
fontcf^deprehenfoscorrigat,autadfemimCLind^pr?fe^ 
m illos qm eis aduerfati funt,fiierit perquiiitum, non bene percipio. Hoc vnum fcio capi* 
tur vtctq? frater. In vincula omnibus bonis fpoliatus coniectus ducitur , vti vides illuftrifll 
nie princeps.Cum primum tamereges Gades vin ftos adduclos efle didicer ut, vtruq; fla^ 
timperceIerestabeIIariosfoluiiubent,vtq3liberiadeantpermittut,moIeflefettiHiflee^ 
ipforum iniiiriam oflendentes . Nouus ille gubernator ad reges prjefeetidextera exaratas 
ignotiscaracteribtisfcrtptas Iiteras mififle cficftuf , quibus Adelantatum fratrem abfen* 
tem armata manu, vt fe fi vim gubernator inferre pararet,ab eius iniuria tutarentur.venire 
properehortabaturmonebat^.ProptereaquunvAdelaiitatuspr?ccfnfletarmat08,incau 

tos 



WMUiiii i in i M 



= 



"— ' 



_____ 



' 



Caput ottatmm. 



fdtXftf 



; tos ambos pf rofquam niultitudo conucniret giibernator appfchcndf t Cluid futttf um ilf 
tempusrerumQmniumiudex prudentiffimus aperiet. Valc, 



cCaputoctatmm 




P IM VM OciannhaamnslaiitateaChrfflophofoColonopfgfertoniii 
rlno noftrorfi regum aufpicifs repcrtum , tanqua aureum torque « fl male 

donaui.Nuncantcmgemmaraaccipltomonile,quodtctfquiappenfumper 
pendiculivicegerat.%x(pfiuspr^feainauiugiiWnatoribiB,qulventora 
JSuausdil.getei-annotauer^nt.pteri* areglbusimpetratavenia fcru ad. yl 
£rfiSSoini S (mpefis,r1gibrtame^^^ 
a£reflUunt.Sedq«onial^^ 

vnatanumnaK 

P™,nea„chora S deiiaretadWq«inq«ag^^ 
iWivbivnion(b« S torq«atosarmflIatorqMamviw 
pra memorauimus.proficifcf tur. P^^ 
&Ma„Tcapa„arc2onito^ 

&maIfovicotrfetantfimfIfarfadffiafmidfhomine^ 
Kcuc™nt,peratq}abAlfo^^^ 

Lsti„tin„abSa,aci«ilas,fpintheres,armillas,vftreacalcu lorr m%g&#£^ 
iufcemodf inftitora merces lecum porauerat, quib? cum eis iu hor* mometo vnionnm 

q„o3o&S 

fllfvtadfHO S nanigaret,tffgnfiaWamplea&^^ 

cfa auacucK optaret fnniiut. Altero dle aurorafurgetead eos moiient,adeut,anchoras lacw 

tfiefrem«lmudi„ecer„eret,fpfevero.xxxlif.tant„hok S< fec«haberet^ 
CKdere,redpn«tHsSUfgnavWi.i S lfmhrib^^ 

vnfhWeslCTtialioranlfedradfoKsfneptio^ 

cae.hasGallftasvocat.Cermfmigiturvnfonnfertanoflxarnmercracnpidiffln^^^^^ 

bant.VnionesappellatTen6ra S %ites,fimplice S i„nocete S) &ho(pittlcseto 

raerciocoffno«er«t.Cfieisint«coradoniosverfariincipf«n.Dom?eorufign^ 

rWifstetta^Cfbfmaforfexptecochilifi.exqu^^^^ 

nanttora,&fil«e„rib„sanimaIib?vcfcfitw^ 

2„ft«di„e leporfb? flmf le S ,pal«bes,t«rt«rcs v«lgo tell«s illa parit .Anferes anatefqsindo 

mfKmfWf^^^ 
res.dffcrepatenfmafemfnaparuniafcHlus.&perpalBdnarbjiftaphafiampafflnivo^ 

bant.Su«tCurfancrescalIfdfvenatore S ,certirq;fafb^^ 

volucrefacflefnterficfutLautosibfdfesal^^ 

bararacic«tefpintheres.Siphafianfiq«isferret,d«aspr«bebat.SfpaI«mb^ 

vnaffanferc,totfdevelvftreucak«lntrfb«cbant.Handafiterintercosreplicadoar^ 

dffferedoagebaturineapmutttione.quan^^^^ 

bns implicatCfi nndi ipfl efTent.qnid illis acicnUe pdefle P°^ nt > (aki ^l l ^°Z^ 
temcallfdoilIi S refp6fo6tftTecentnt.Perffgnaemad|>fna S qfa : penHmeroc^ 

figutureuellMas.^ntcfqjpnrgadoseireaccomodatffflmasfigmfican^ 

fe«reccepcruf,fcd t(ntf.inab«Ecoforeac fonft«alleaf,magnatrlb„e^ 

affeaueretur.In filufequas eKvar(i S altifflmffq5arbor(b?dcnfiflimascflc afunt.anfnialra 

SrSedo S mHgfn K cx fncolarfidomitnsnoa«rcmicbant,fedm n.meno^rr.. 

Kcemincoteniidrcfiarcnbiiaccfagittfspcrfllasvenatiicot ^"^WOTfca & 

TOqiraabvIIaferaqne„q5niemincru„t.a«otq«otcer«os,q«otq«otaprosnoto 

yeKlobebaiit.totlagittfspereptosadeosafferetent ,bobK S ;caprf S> OHibHscarent . Pa* 




11 




p,fi5,:$#mtbecadfe 



neradicaUpanfceocj vti fnfuIafcsHifpanfcfvtumtmCapilloshabctliccgciis nfgro*,craf 
fos femicr ifpos, logos tame,dentes albidos reddunt,hcr bam quadam ad id aptam toto fe 
re die inter labia fer unt.Cum auteillam eiiciunt,os lattant. Mulieres rebus familiaribus & 
agriculturae magis inteduntquaviri^viri autevenatumagis acrcbusbellicis,cVducedis 
choreis & ludis inuigilant.HydriaSjCantharos^olIas^c^teraqp vtenfilia varii generis fiftilia 
habcnt aliunde coparata.Nundinas enim inter fe celebrant,ad quas vicinus quifqs incola, 
vt peregrinum aliquid aflcquatur , de fuae regionis prouetttibiis portant , fed e proximo, 
Nullus cnim ert qui parare fibi noui aliquid , quofua tellus careat,no delecletur.CJu homii 
nibuscunetisflt attaturatributum,vt nottfsrebusfliideant &allidanttir.Atticulas aliacfe 
animalia multa pulchre fbrmata,ex auro no puro tamen vnionibus annec1ebant,fed ad eos 
aliundeper permutationem feruntur. Eflenim aurum illud vcluti Germatticum quoflo* 
reni ctiduntur. Ibi homines cucurbitula quadam in attterioris braculc caligarum noflrarti 
fimflitudinemfciflsc vel teflamarina metulam &gcnitalia includunt, futticuload Ittmbo» 
alligatocucurbitulafuflinetur,decaeteronudi. Ahbi in eotraftu irttravaginam mentulare 
nerutt reducunt, funiculocg pr^ putium alligant. Animalia,de qtiibus fupra mentfonem fc 
cimUs,& multa alia que in nulla infular um reperiuntttr,cotttinentem terram cfle teflan tur. 
Sed prsecipna id ita efle coieclura arguu t,quod per eius telluris littora a Paria ad Occidcntc 
circiter triamilianiilfariunvadflauigauerint,neq$ vlltim finisfignumreperircntCuriane> 
fes vnde attrwm illud aflfcquerentur interrogati,ex quadaregione nomine Cauchicta qusc 
a & ad Oecf dentem refto Iittorc fex foles,ideft fex dierum itcr diflabat,afferri , in cafcg for=s 
masab ipfius terrjeopificibus conflarf innuebattt.Eotenduntnoflri,regioncm reperiunt, 
in Kakndis Nouem bris anni millefimi quingenteflmi anchoras in Cauchieto iaciunt liV 
torejncofce aducnittntintrepidi/erunt deatiro,quodnatiuuilliserat,Vniones &iftf collo 
geftabant,fed cx Curfana per auri mutationem ad eos ferebantur.NulIus ex eis voluit qitic 
quaquod aliunde aflequeretur,permutare,vt putaneq? Curianenfcsaurum,neq$ Catichic 
tcnfes vniones,auri tamen parum apud Cauchietcnics leclum reperere.Cer copithecostudr 
lerunt indc pulcherrimos,variorumq$ colorurn pfittacos pIures.Menfe Nouembri tent:* 
perics illic fuauiftlma/rfgus nulIu.Guftodes Araici poli vtrifcfe populis occidebant,adco 
proximierant AequinoctioJDegradibus polaribus ncfciuntaliam rcddcrcratione.Boncj 
mentis homiiies & minimefufpiciofi tota fere nofte cttm fitfs cymbfs,vti Curianenfes ad 
noftros profi'cifccbantur,nauinicg fecurf intrabantVniones ifti vocant Corixas.Suntze* 
lotypi',nam fi quts illos peregrinus adierit,mulieres femper a tcrgo locant,vt cV ipfe nona 
hxc tanquaprodigia infpeftcnt,GoflIpium apud Cauchfetenfes vulgo & fuapte natura na 
fcitur,vtapudT¥os arbufta fiIueftriaproducuntiir,propterea fiunt apud eosfcemoialia,qiii 
bus f n pterifqj regionibus ptideda cotegunt.Cum vlterius poftmodu per idem littus pro 
cefliflent,ecce cireiter duo milia homintt fuo morc armatoru ad litttis ne defcendantprohi 
turi.Qjti 3deo agreftes,adco erTeros fefe oftedunt,vt nullu vnqua comercium aut cofuetudi 
nem cum noftrfs inire pafll flnt.Qu a venerant igitur noftri fuis vnionib? cotcntireuerturi 
tur,apud Curianefes ventres Iautis cibis repledo.xx,dies alios demorati funtfiaud abfuf 
dum alienumc^ ab hf ftoria fore mihi vidctur,fi quid illis acciderit,ctl Pariae littus vcnietcs 
fam cernerent,f mmifcuero. In Canf baliu qui venatu homines proficiiccbatur*xviii.Ca* 
no<1rum clarTem apud cos Draconis cK fauces finus Pariefis,de quo fupra metione fecim?, 
I^ incidcrunt.Canib^les noflris vifis intrepidinauim noflraadoriuntur,cVcircufepiunt,vn^ 
^ diq$ fagittf s bi miirilibus noftros infeflant.Noflrf aute tormctis illos adcO deferruerunt,o> 
infugamflatimverfi fint.Tnfequetcs illosferuitoriacymbavna exeoruCan6isaflequuti 
vnum tantu Canibalem caeteris natado fugietibus alterum cp homine vinctu deprchendc 
runtJIlequevfnftum feruabant,obortis wchrymismanuuoculoru & capitisgeflibt>fe< 
cius comitcs mffere euifceratos,cV in frufta crudeliter fecTos^gentem illanefanda comediflc, 
identidec^ de fe fequcti dk futuru flgnificauit. Dc Canibale igitur homirti poteftatc fecere* 
Illeaute in Canibalem fuftfb? maniD^pcdfb? fredensfaeiiireccepit,necadhuc fatisvltafuo 
riirn comitum nccc exfft f mabat,cum exanime totucg fiiftibtts cx calcib? comaculatum ccf 
ncret.De na tura 6i mprib? Canibaliu cum eo modo per terras peregrinas graflentur,i tttet 
. rogatus dixit , Caniba Ies ex fliftfbus aggere fecu quocuc^ cant fcrre,quos dcfcedentes c na* 
Wikp£a» U1 P «s terrae in ffmint,feo3 poff tfs caftrfs intra illos f2epiunt,vt tttti poflint pernoftari.In Ctf 
«fbaics, ' fiahacaptit Canib.tlis cuinfdam primarii foribus aiFixurn quod tanqtia vcxillum aut ga*. 



rfsfsw ... 

10:opefc|« 
nocuum. 



Z== 



— 



= 



— • 



— 



Caputnonum. 



fdW$ 



leam ab hoftibusereptam pro fumma Iaude feruatum,repererunt.I n ca Parf ae ora regfo cit 
nouo gcnere ialinarum infignis nomine Haraia,vi na<|$ vcntoru agitatum ibi mare aquas 
fmpellit in adiacetem latam planiciem,quae folc fuperuenientepacato «quore congelan* 
tur in candidifliniu fal optimum,quo ii priufqua pluat propere aderint , onerari qtiirent 
quotquot naufgia mare fuftfnet. Illico nancg cadentibus hymbribus, liquefit U forbetutf 
arenaIfquor,redftc#per terraemeatusadftiaorfgfnem vnde fuerat fmpulfus.Dicunt alfi 
non e mariplanicicnireplcrijfed e quibufdafontibusfalientibusaquamarinaamariori 
bus,qui reuomcnt illaslaquastempcftatevigentc.Salinaseasmagnifaciunt incolxqui fa* 
le non ad vfum modo patrium fruutur,fed in laterum forma redactum pcregrinis permu 
tationererumalicnaril venundatur.Primatumibi cadauera fupercratibusignilentofup 
pofitb diftendunt,vt paulatim cdfumptis carnibus orTapellc inclufa dcficcata detincatur, 
qtiae poftmodum in honore habent,feruantc£ tanquapenatcs^virum fe vidifie fbi atcp a\& 
bi fcemina hoc pafto impofitos,& feruatos memorant, Cum vero ex curiana oftauoidus 
Februariiad reges redituridifcederent.xcvi.fe librasvnfonumoctuncfales pfeciofortc 
qufncg folidorumcoparafTecognouerunt ♦ Difcedentcsigitur vnum 8Ux.diesin ftinere, 
licet breuius qua* ex Hifpaniola,confumpferunt,propter marfs deairrentes ad Occf den* 
tem fluctuscotttinuOs,quf naufm no modo remorabatur,verumetfam interdum retrahc 
bantAccedunt tandemnautcevnfonibusvtipaleisonufti.Allniagifler ipfe nauis Petrus 
Alfonfus cognometo Nignus quod precioforum Vttfonu copfam non mediocrem fufTura 
tus fufrTet,regfofq5 f eddifus,qui funtpars quinta,dcfraudaflet,a comftib? accufatusa Fer? f erttadug 
nando de Vega viro litcris 8. rerum expcrientia pollenti gubernatore Galleciae quo appuk &e ^fs» j* 
ff erant,capftur.In vfnclifcpdfu detcntusfoluitur tandem.Sedhabuiflepartem vnionum pu ^ 1 ^ 
fibi contingentem adhuc negat. Vnionum auellanas mnlti aequant Orientalfbus fimf Ies, 
fed quoniam malf perforatf nd tanti precii funtMeprzefentecum apud Illuftrem Methy* 
nse Sf donfce ducem inuitatus praderem Hifpali,vnam fupra centum vncfas vcnum ad eum 
tuleruht.Stiaprofeftopulchrftudincacnto^ i 

in curiana,qu2e.cxx.amplius leucas diftat ab O re dtachomV, fed in Cumana,& Menacapa 
na regitinculis Ori & Margaritf infute vicinis vniones habuifTe,negantc£ Curianam fera 
cemMargarf tfs f Adhttc fub fiidfce lis eit,nos ad alfa tendamus.En habes quid ex hfs nuper 
terrfs,ex nfs Occidcntalibus oris poflit vtilitatis expeelari per annorum curricula,quanda 
quidem hac prima frontc talia de fe argumenta opulentiae oftertdant. 



cCaputnonum 




I N C E N T I Agnes cognomentoPinzort? Ariefq?Pfnzon? illius ex fra 
tre nepos qui Colonti prj fectu marinu prinianauigatione fuerant coniita 
ti,duarucg minoru nauitt illaru quas fupradiximus carauelas vocitaridiii 
apre. feftocddueli,nouorutractau nouaruqj terraruamplitudincgelleft^ 
quatuor impefa ppria carauelas in porrti ipforu natali folo,qui dicit abHif 
panis Palos,fn occiduo Oceano fito cdftruut,8C a regib? habita venia circi 
terKaf.Decebrisanni.xcix.aquadringetefimofupramillefmiu e portufoIuut*Eft aute 
is portus Palcfis a Gadibus miiia pafltm.lxxfi. ab Mifpalf vero Baetieae emporio miliarf a 
lxfiii.Sunt oppidani omnes,nullo excepto, rebus marinis dediti^continuifc^ nauigationi 
bus inteti. Ad for mnatas 8i ipfl prf mn tedunt per Hefperides.i.per infulas Caput virf dedi 
ftas quas alif dicut Gorgoncs Medufaeas. Ad Meridie recta pficifcutur. Ab ea Hefperidu q 
Sacli Iacobi a Portugalenfibus pofTeflbf ib? appellatur,idibus Iantiafii difeedetes hmti 
cum que Sudncitum appellant,qui medi? inter Auflru efl ac Zephy r um capiurit in prora. 
CuleucasfetecetumnaufgafTe ventuillu fequutf arbitraretur ,poli Araici aiuiit feafpedu 
amiff tTe, quo fllf s occfdete,ventoru vortfcumc^ atc^ aeftufi fera tepeflas cotinuo oborta efl. 
Vlteri? tame licet cum fummo difcrimiiie quadraginta fiir> ducetas leucas vcntu femp eun 
dem p polum iam amifltim fequentes procefTerunt. Vnde an habftabilis fit an inaccefTa li^ 
nea Aequfnoctialf s im cV prifci tam phf Iofophf qua poetce 6i cofmographi difcutfant. Hi 
nacp frequetibus habitatam populfs cotendunt , illi vero inhabitabile ob folis perpen dte 
eulum fcribunt.Non defuere tamen apud antf quos ,quf habftabilem efte probare niteren^ 
tur. Interrogati a me nautae ii,an Antarclicum viderint polum,flellam fc nullam htiic Ar^ 

'■ C U 



rs 



1 

1 



l: 




1 ' 
11.1,1 III K l MHllHl^ 






1 



% 



M 



&M>*l&ti^$tem$% 



ftfcae fimflem qu&e dffcernf cfrcaptinftum poflit,cognouffle fnquiunt Stellarum tameil 
alfam aftint feprofpexiflefaciemdenfamcjs quandaniabhorfzontevaporofamcalfginem 
quaeoculosfereobtenebraret.Tumuluni attollf in terrae mediocontendunt,quineantar* 
elicus videatur obftet,donec illum penitus traiecerint. At ftellaru f magf ncs ab hemifphae 
tii noftff ftellfs valde diuerfas fe vf diue credunt.Haec dederunt,haec accipito,Daui funt,n6 
Oedipi.SeptimoKaledasFebruariitadcma Ionge terramprofpiciunt,&cum turbidam 
eflemaris aquamviderent^afto funiculoplumbato fexdecim vlnarum, vt aiuntvulgo 
Brazatas,altitiidinem reperiunt. Adeunt,defcendunt, biduoibidem comorati,quia nul* 
lumibihominemeotemporeviderint,licetvefligia inlittorehumana compererint,fcuI* 
ptfsarboribus &faxis littorivicinisregiisfuifcpnominibus deaduentufuodifceflenint 
Non longe ab ea ftationenocturnos ignes fequutf,caftreff moregentem reperfuntpernorf 
elantem iubdfo.Hancdoneeelucefcat nolleperturbare fuftconffifum. Soleautem exorto 
armati e noftrisquadragintatenduntadillos.Adnoitrosduooitrigintavcniuntobuiam, 
arcubusacmiflilibiis teiisonufti paratiadeertamen,caetcri fequebatureodem modoin^ 
firafti:Germanis,autP5nonibusprocerioresaiunteoseflefncolas,vultutoruoacminitan 
libusiimiIcsnoftrosinfpecT:abant,n6armisefleagendiim noftrf cenfuerunt,fiuc id metu, 
fiueneaufugerent illi,nonhabeocompertum . Slanditfisategoblationemunerumfllos 
allfcere noftrf conantur Jllf autem vt quf comercium fnirecum noftris nullum ftatuerant, 
omnem fermone reiiciunt , parati femper ad pugnam colloquia & ntittis fufcipiebant , ita 
r quifqs regreditur. Nocteautem intempefta illi aufugiunt,vacua relinquut quae occupaue 

rant loca.(3entem efle vagam,veltiti Scy thas eos qui terre, fructus fine certis donubus cum 
vxoribus & filiis fequantur, exiftimant. Iureiurado afTerunt quf pedum illoru fn arena di 
menff funtvefligfa,noftroriipedum mcdiocrfshominfs ferequantitatefn dtiplum aequa* 
rcVltcriusadnauigantes flumenalitid reperitint,fedno itaprofundum,vtcarauelIisper^ 
curri quirct. Seruitorfos fgftur lembos quatuor armatfs onuftos ad terram veftfgatum mft 
tunt^uper emfnentf colle Ifttorf vicino incolarum cateruam confpiciunn Noftn ad comer 
cium per vnu peditcm praemffliim f nuitant. Illf ex noftrf s apprehendere alf quem abduce 
rec# velle vffi funt. Ad noftrunanq? paxillum cubitalem auratua longe proiiciunt,quia no 
fterpriiisadiecerattfntfnnabulu,vteosalliceret.Gum pronusiactu paxilluauratu velletno 
fler fumere difto citius illu incole circumeunt,vt apprehendant.Is fcuto enfecg tec?us,qul 
bus armatus veniebat, fe ab e(s tuetur,doneccym bis auxilium focii attulerunt. Vt breui 
bus abfoluam,qtiadoquidem difcefliim tuu ante octilos mihi tam anxie praeponis,fagittis 
8C miflilibus fudibus e rioftris c&o peremerunt,pterofq$ vulnerarunt. Intra fluuiu lem* 
bosfepiunt , ad manus vfq$ temcreveniunt,apprehenduntexripa cymbafu fpondas,lan* 
6raucp:jsceisenfibufc^velutioues,qiiianiidiVrucidantur.Neceomagiscedunt,vnaecym 
tifi cq ge«* ftrorum poteftate rapuerunt,vacua tamen hominibus,5t illms praefeftofagitta trafuerbe 
te nudd. rato ac perempto,reIiquae euaferunt,ita bellaces illos deferuere. Ad Occidentem Septetf fo* 
nalem per idem If ttus mcefti ob interfectos tendunt.Leucas circfter.xl.percurrerant,quan* 
do in pelagus incidunt aquarii adeo dulcium,vt implere ibi cados aquarccenti Iicuerit. 
" Veftigantes eius rei caufam defluere magno impetu e vaftis motibus rapidos flumfnu co? 
curfus reperiunt Jntra f d aequor iacere plures infulas & fortunatas foli vbertate & populfs 
refertas aiunt.Hui? traftus incolas m ites fociabilefq* efle referunt^aft ipfis paru vtiles,qufa 
nullos optabiles noftris prouetus aflequatur atirf ,vtpote aut lapilloru. Sex^propterea ac trf* 
gfnta fndecaptiuos abduxerunt, regione appellat indigenae Mariatambal.Regio aute ab 
eitis fluminis Oricte Gamombrus dicinir,abOccidetc Paric6ra Jn hufus orae internis no 
ueglfgenda auricopiam iacere innucbant inco!ae,huius nanp^ fluminis Septetrione recTa 
captates fic exigete lf ttorum inflexu, Arclicii recuperaruntpolum.Id littus vniuerfum Pa 
rise eft,qua Golonufpfum hui9 tantiinuentiautorereperilTediximus vnfonib?ornata,co 
tiguuerTeaiuntlittus id idecftcum oradraconfSjdequoalibij&reliquisorisvtCumana^ 
Manacapana^CurfanajCaiichfetOjCauchfbacba^proptereaGagetfdisIndiaecotinentepu 
tarit.Nec enim is vaftus ambitus,vt f nfula fit,pati videtur,licet vniuerfum terrae orbe large 
fumptu Infulam dfcere fas ftt. Ab ea terrae cufpf de quae Polum m\ittit Ardicu leucas circi 
tcr tercentum cotinuo traftu venientes ad OccidentemPariam verfus fpacio fere mcdio fn 
ftuuiufc fnqufut incidffleriomine Maragnonuadeo latu vt fabulatos fufpicer. Interroga 
ti a me poftmodu^mare ne effet terras dirimens/efpoderunt efle dulces efus gurgf tis hau* 



• ■ = 



Captttnomim* $ar*tt& 

|hJs,qifoq$alfiustency^ 

fcibus.Leucasdiccre audent trfgfnta amplius latum,rapaciq3 curfu defluere in pelagus ce 
denseius furorj , fitamen penfitauerimus,quata efle feratur Borioftomea Spireoftomeaq* 
fuftriora,quantoq3 fpaeio violent maris aquas cV nauigantibus praebeant dulces potus,mi 
sari deftncmus,licet hoc flumen maius efie praedieetur.Quf s naturae auferet quin hoc illa 
grandfus atc£ f llo hoc flumen potis fft generare l Flumen de quo Almirantus colonus eas 
©raspercurrens mentionem fecithoc euearbitror ♦ Apertfusfflaintelligemus aliquando, 
nunc ad terrae prouentus redeamus.Coccincas in pfcerffqs deParienfibusinfulfs filuas re 
perere,! rbrarum milfa aliata funt trfa.Verzinum mercatores ItaIi,Hifpani brafiliu appel 
Jant. Aiuntcoccineas Hifpanfolae arbores efife his longe meliores ad colorem lanis pi aebe 
•dum. Aquilone deinde,que Hifpani nautse Nordeitu,ItaIi Graccu appeltant, fequuti,mul 
tas intcrfcbumt Canibalium faeuitia defertas infulas,aft feraces.Defccnderunt namqs pluri* 
bus fn locis,& vfcorum df rutoru multa veftigia ingreflTi funt. Vfderunt tamen alicubiho^ 
jnines,fed trepidos afpectu peregrinae cuiufc^ nauis aufugicntes ad montanas rupes,d£ab 
fkufa nCmora,fine certis fam domibus vagantes ob Canibalium infidias. Arbores inuenetf 
re maximas,qu3e eafiam fiftula vt vulgo dicitur,pafimi & fuaptc natura producut. N6 ine 
ptiorem efle aiunt hancilla quam a pharmacopolis febrf laborantes petunt,at nodum ma 
turuerat quu iam iter facerent,maloi!lis aliifqs haec referetibus crederc,qua ea laboriofius 
fcrutari . Arbores fbi eftc adeo proceras balbutiunt,vt pleraeqs fexdecim hominu manu 
iunftorum in gyrum vix lacertis cocludi quirent. Inter eas arbores moftruofum iliud ani Unlm&l «8 
mal vulpinoroftro,Cercopithecea cauda^vefpertilioncisauribusjnianibushumaiiis^pes: qua vifwnis 
dibus fimiam 2emuIans,quod natos iam filfos alio geftat , quocuncp proficifcatur , vtero 
exterfore f n modu magnae crumense, repertum eft.Id animal licet mortuu tuipfe mecum 
vidifti,conuoIuifti, crumcnacg illam nouil ;Vterum ,nouu iiaturae remedium,quo a venato 
ribus,aut alias a cae teris vfolentfs & rapacf bus animalibus natos liberct,illos fecum afpor 
tando admiratus cs.Experimento efie compertuaiunt , co femper vtero crumcnali animal 
filios feeu portare,nec lilosinde vnqua emittere,nifi aut recreandi aut lactadigratia,donec 
fibi victum per fe quaeritare didicerinttCum filiis animal ipfum deprehederant,aft in na^ 
uibus catuliproped/em perferunt,materaute filiisper aliquotmefesfuperftitityfed &ipfa 
tandem tatam aeris 5C eiborum mutatione ferre nequiuit. De hoc animali iam fatfs multa, 
redeamus ad rei autorcs.Hi duo Pinzonipatruus cV neposhorrenda per nauigationehanc 
pafli funt,per Parienfe littus fexcentas iam leucas,atq3 vt ipfi putant vltra vrbem Cataii & 
littus Indicum vltra Gangen percurrerant, quando in eis oris menfe Iulfo infperata illis 
exortaefttempeftasadeofera,vt equatuorquasducebantcaraiiellasduasanteillorriociilos 
fummerferit,illico tertia vi ex anchoris raptam ab eoril afpcem afportauerit. Qi ia ^a in an* 
chorisconcuflerit,vtomniscompago iamfolueretur.Vnde ad terram tamen ipfi exhac 
vltima defcenderunt,de naui peninis omni fpe amitTa. .Qjiarc inito confilio cum de paran 
dfs fam fibi domiciliis in regionibus illis , de perimendis omnibus incolis vicinis cogita^ 
bant,ne finitimis reliquis aliquando conuocatis ad fe trucidandum coueniantAft melius. 
Ceflit tempeftas,rediit quam raptauerat hyems carauella,ea oclodecim viri vehebantur,5C 
quae in anchoris in eorum profpectu fteterat fcruata eft . His igitur duabus ad Hifpaniam 
iter capiunt.Palos natale folum ad vxores cV filios concufli fluttibus & hominibus amfcis 
no paucis pridieKalendas Octobrisreuertutur.Hiexarboribus plaeraq^ frufta tulerunt, 
quae cynamomi oi fingiueris efle putant,aft no vtilis quia jno coditi,vt aiunt in fui cxcufatio 
nem,quod nihil preciofum alias repererint,lapillos tame fe viditTe in eoru manib? inde al<* 
latosex maritimis illaru oraru littoribus colleftos Baptifta tuus Elyfius philofophusexi* 
mius,& medic? no inferior,quos veros efle Topazios praedicat mihi tibiq^ vt arbitror cnar trtftfltffft 
rauit.Poft hos cV alii vicinoru aemulatione ad Meridie logiflimos tractus pcurrere , fed per m t0 ^ 9 
alioru inueta coloniqj praefecli marini veftigia per littus,vt puta Pariefe. Cafia 6i hi fiftula 
preciofumq^ illud ad capiti s grauedfne fuo fuffumigio toIlendam,quod Hifpani anfm e al 
bum vocant , reperere.De his nil noui aliud qcf tuofit dignu fngenio percepf ,fine proJ)te 
rea libello huic,quia me iteru detuo difceflu fatigas,impona, Aft quiDecadeimpIeatde va 
nf s infulae Hifpantolae fuperftitionib^alfum libellu accipito. Si no fuerit Liuiana Decas, id 
erTe caufae cognofcito,q> tuus hic Martyr Liufano haud quaqua fueritpro Pythagore ihtcl 
leftuafflatus fpfritu, ff quM^ 




m 





02mfd cre= 
damocvc- 
jeopco» 

&c poiam 
cziQintfuQ* 
fticio. 



ft>om<» m 
yfrbilomci 
natn. 



•flbueri in 
ranas. 



p£B0J$m$ fcecadis 

flones aecfpftovcris Lucfanf narratfonibustanto fuperfores,quantohaecfnvfu homfnff 
funt lfcet fnfantiIia,ilIaveroconnelaioci tantum gratiaTeleacredentfumfrrffuf condona 
ta.In Hifpanfola fnfula noftri prfufqua indigenas qulcc| aliud qua cceli numina colere anl 
religfone vllam exercere didiciflent,diu verfatf funtSaepius enf m fupra memoraufmus ni 
hil eos colere praeter vf fibf lfa cceli lumina.Cum tande famfliaritis apud eos eontubemfum 
pcrmfxtis vtrinqs lingufs plsericg ex noftris agerent,varias apud eos cerimonias variofcp r( 
tus obferuari coperer ut. Ex cuiufda heremitar u ftudfo fratrfs Ramoni fcriptis, qui ex Go 
Ionimadatoapud infularcs rcgulos,vt eos ChriftianeerudireVdfu verfatus de infulariuriji 
tibus libellu compofuit Hifpano idiomatc,pauca h ec leuioribus om f ffis colligere fuitartf 
mus,illa fgftur accipfto.Noelurna in fularibus apparere phatafmata,quae fn fatuos errorcs 
eosinducantex fimulachrfs quaepala coluntapertecognofcittir.Exgoflampfonacgfnte 
xto ftipato interfus fedentes imagines formant^qiie nofturnos quo paclo parietibus illos 
noftripie?Qresinfigunt,aemulanturlcmures , Cum exfimulachrisoperameaadtcmiflis 
quatuor tu ipie videris. Qualia ffn t qua ve depiclis lemuribus fimiIia,poteris regi Serenif 
fimo tibi patruo melfus cor a fignificare,qua ego illa fcribete, Haec fimulachra Zemes ap 
pellant indigena£,quortlminorainfantuIosda£monesreferentiacum hoftib?manuscolIa? 
turi , frotibus alligant.Propterea funicuhs quos vidifii coplexa funt,ab his pluuias fiplu* 
uiae deflnt,foles fi lole indigeant,fe fmpetrarearb itratur. Eius enim que vnicu fmecarente 
omnfpotente inuifibilecf? efle fatentur,interntlcios erTe Zemes putant.Quf fq? regulus fuu 
habet Zemen,quem colat.Cceleftf numini aeterno duo haec nomina Iocauua,Guama6no 
con maioreseoruindiderunt.Numenipiuni haberegenitrieequincp hisnominib?appeI 
lata ferunt, Attabeira fcilicet Mamonam , Guacarapi1a^Ii&la,Guimaz6am.In terris aute 
quid puerafcat de homfnf s origine aduertito.Eft in infnla regio nomine Caunana.Ex duo 
bus motis cuiufdam fpcciibus prodf ifle genus homfnu garriunt^maiore hominu partem 
cxamplioribus faucibusantri,minorem exarftioribusexiliiflepraedicat. Ruparnexquai 
fpecus aperiuntur ,Cautam appellant.Maius antru Cazibaxagua,minus Amaiauna nomi 
nant.Priufquahominibus incleegredilicuerit ,iimplicitcrinquiunt perhominenomine 
Machbchael fingulfs no ftibus antri fauces cuftodiri folitas.Is Machbchacl cum logius ab 
antro vifendi ftudio perrcxiflTet,a foledeprehefus cuius afpeelu minimc patf porTe dabatur, 
ln lapide mutatus dicitur.De plttrib? ideahis blaclerant,quod cum pifcadi cupiditatc no* 
ftu ab antro tantu proceflerint,vt rcdire ante folis ortii nequiuerint,que no licebat intucri, 
in arbores myrobolanos,quam fua fpontecopfam tcrraflla producit,fuifletraiTormatos* 
Aiunt prseterea Vagoniona primariti quenda cx antro claufis familiarib? pifcatu emififle 
vnu,que inde f nPhilomena eade caufa q> fol fupuenerit priufcf fe reciperet mutattiinquiut, 
quotanis quoteporevcrfuseft inauiculanoctufuocatucKfortec6queri,cV drii Vaguomo 
ne auxiliu implorare,hinc norui catare lufcinia putat.Vaguom'6na ^^vero familiaris fuidefy 
derio,que ardeter amabat,viris in antrorelictis,fcemfnas tantu ctl paruulis quos Iaclabant 
eduxit,e quib?fcemfnas i vna infularu ei? traftus quaappellatMathinino reliquifle ferf ,in 
fantulos aute fecu afportafle,qui mifelli fame opprefli,in cuiufda fluminis ripa,Toa_toa.f. 
Mama mama clamitates in ranas couerfi ferutur,inde vocc illa ranis verno tepore dictit infe 
difle.Ita in antris illis e quib? p Hifpaniola fparfi funt hoies,viros tanttl iine fceminis pma* 
fiflTe balbutiut. Referut infup V aguoni&na ipfum p diuerfa vagate,nec vncj ex fpeciali gra 
tiamutatu,ad muliere qua in fundo maris formofamviderit defcedifie,ab eac^ marmoreos 
calculos,& quos Cibas vocat & tebellas quafda flauas exauricalco,quas Guam'nos appcl 
Iat,habuiiTe dictlt. Haec monilia pro facris apud reges habentur in huc vfc^ die. Vfros aute 
jllos quos fme fceminis in antris reliftos diximus , lotum fe ad pluuidarum aquaru recepta 
cula noclu referunt e^iiiTe , atc# vna noftittm in animalia quaedam fceminas atmulantia ve* 
lutf formicarumagmina reptarcperarborcsmyrobolanosa longevidiiTe . Adfcemineaj 
illa animalia procurrunt^capiuntjveluti anguillae de manibus eorum labtintur. Confilia 
ineuut.Exfeniorisconfilio, fcabiofofp^ leprofos,fiqui fint inter eos,conquirunt,quimatf 
nus aiperas calIofafq3 habeant,vt apprehenfa faciliusqueant retinere . Hos homines fpfl 
Caracarac61cs appellant,venatum proficifcuntur, ex multis quas capiebant quatuor tan* 
tum retinent.pro fceminis illis vti adnituntur,carere fceminea natura comperiunt. Itcrum 
nccitis fcnioribus quid faciendum confulunt,vt picus auisadmittatttr,qui'acutoroftro in$ 
ira ipforum inguim foramen effbdfat , conftitucrunt , ipfis met Caracarac6libus hominf # 



Wm 



mm "" '" 



— 



Caput notuim* 



fo&eje. 



bns callofls fcemfnas apcrtfs crurfbus tenentf bus,Quam pulchre pfcns adducf tur, pfcus 
fcemfnfsfexu aperitHfnc belliflime habuf t fnfulaqtias cupfcbat fcemfnas,hinc procrca* 
f a foboks.Ef a mirari fam definito,quod de Myrmfdonibus Grxcia verax tot voluminib? 
defcffpferft e formfcfs,vtpoteMyrmfdonesprocreatos.Ha;c&alfa hufufmodf multapa 
cato ferenocg vultu fapientiores e podiis fuggcftfolf fq$ turbse ff mplicf mfrabttnda: fua* 
dent,recf tantqj pro facro. Aft de marfs origine feuerf us,qna in re fuffle quonda in f nfula po 
tentem vfrunomfnelafamqtif fflmvnicumhominecxuetemfntracucurbitamfepulchrf 
loco codfderit.Is Iafa paucf s exaflis mefibtis, fmpatfens mortc ff lif ,rediit ad cucurbitam, 
cam cum aperuiflet balenae ingetes,& grandia cete prodfenint,quare inclufum fn ea cucur 
bitamarecouicinisqufbufdapradfcauft. Eapermotf famaquatuorfratres fuucneseodc 
partu genf ti,aftpartu matre percpta,cucurbitam fpc habendoru pifcfum adeunt,manu ca 
piunt. Iaia fuperuenictcquicrebro natiofla inclufareuifebat,pertcrrfti funtfutienesfacrf 
legio furtf c]$ fufpitfone deprehenfl,velutf qui Iaiam obferuaban t,vt cclerf? fugerenteucur 
bitam e manu foIucrunt,ea poderenimio prefla fragitunPer eius rimas cftundftur marc, ^ndc ma 
valles f mplctur,ea vafta planfties,quae vniuerfum fllu fnfulareorbcm ffcca occupabat,fum rc pwdiait 
mcrgitmynotcfo^ tantu ob altitudinc ab ea inundatione euaferunt,quf nuc eas contfnent 
infulas,quas Iicet afpicere. En Illuftrfflmie princeps omnf praeconfo dfgnam maris orfgf* 
nem necab cfs parui cum fierf pntes,quf h&c recitare didicerit. Aiunt dcinde fratres hos la 
ise metu tam diu per dfuerfa fuffle vagatos^vt fere fam fame perirent,quf a nullubi ff ftcre pc 
. dem audebant.Hfncquonfa acrfus vrgerentur,pfftorf s domu pulfare ccepcrunt^Cazabi.f. 
panempetentes.Piflorautefnprimoingredienteconfpuifle fta acrf tcr fertur,vt illiexfchi 
fputf cxortum fft turgfdifllmu fntercus,quo fere fnterferit. Afl fratrum confilfo accepto la 
pfde acutoapertumeft,excttiusvlccre natamafuntfcemina,quamutuofratres illiomnes 
vfl funt , atcp ab ca ferunt fflios riliafcp gcnufflTe. Iucundius aliud aduertito princepslllu* 
Ih-frTfmcAntrumextat Iouanabofna nomfnccufufdam Regulf dfcecefi,quf Machfnnech 
vocatur.Id relfgfofius qtiam Gorfnthf um quonda aut Gyrrham NifamcBGraecf colunt ac 
venerantur,mf He varffs ornatum pffturis.In hufus antrf foribus duos haDent fculptos Ze 
mcs,quoru vnumBinthaitellem,Mar6hum alteru vocant.Cur tanta fpecu colerentpietate £?tuot>m 
intcrrogatf ,quia fol f ndc lunacp himc orbf praebf turi prodierunt,grauiter fcnfateqj refpon annte fol % 
dent.Gocurlationibus antra velutf nos vrbem & Vaticanu noftre rclfgfonfs cap ut,aut C6 Iuna * 
poftellam oilerufaleDomfnf fepulchrum frequentantSubfacent &alterf fuperflitfonum 
generf ,mor tuos putant noctu vagarf,ac vcfci Guadiba, frtietu nobfs fncognfto,cotono k 
raflf,Iectifcg inter vmos verlarf aiunt,ac decipere muheres t Sumptananq5 virilf formacof 
$e velle viden tur,aft quu ad opus peruenftur,euanefcunt. Sf qufs autem apud fe faceremor* iftfeanmf* 
luumalfquado fufpicatur,quu qufdnouf fenferit fn lefto,vterf attreclatione fc dubfo foluf **** "<>* 
balbutrU Cunctanancpaiuntmortuospofle humanamembra fufcipere,praetervmbilf* <tuma - 
cum,fi vmbf lfco f gf tur mortuit efle dignofcit,taclus f Ilfco refoluf tur.Noctu cV fepfflime fn 
itfneribus praecipue viifqs publfcis mortuos occurrere viuis credunt,contra qtios fi viator 
intrepfdus fieterit,dfflbluiturPhantafnia.Si vero pertfmefcat illum f ta adorfendo perterret, 
vtfcepius eaformidfnemultf debflfrenturacllupeant. Intcrrogatf anoftrisinfuIares,vnde 
ffbieos ritusfnanes tanquacontagfonecomparauerfnt,amaforibus hcercditarios refpon 
dent,rithmifc# aiunt vltra homfnu mcmoria ifta c6texta,quae nemfne Ifcct,pra*ter regulo 
rumfflfosedoccrf,memorfjefllac6mcndant. Neqp enfm lfteras vnquahabuere,diebufc^ 
ftftfs populo canentes velutf folenfa facra praeponunt . Inftrumcntu habent vmcti, Ifgneu 
concauu,reboans tanm,quod cocutitur tympanf morc . Hfs f l.Ios f mbuut fupftftfonibus 
co rum augures Bof tf os vocant. Sunt & ff dem medfcf quf plcbeculc reru fnfcf & mf lle aftru 
unttraudes.Grederecogunt plebemhi augurcs,qufa funt apudeamautoritatfs egregfae, 
quod Zemesfpfosalloquanturfuturao3 praedfcent. Et fiquisaduerfa laborans valetudine 
c6uaIuerit,fedonoZemis id aflcquutu perfuadentJefunio cV purgatfoni fe oblfgantBof 
tii,quadocura deprfmarfofumunt alfqiio,hcrbacj5 vorant fncbriante,quacum puluerea 
for pferintjVelutf menades in furore ver ii multa fc a Zemibus audifle i mmurmurant.Vale(« 
tudfnarfu adeunt,ofle vel lapfllo fn os ftimpto aut fruftulo carnfs, ex hemicyclo effcfut om 
nes,praejer vnu aut duos quos fpfemet fnualfdus c!egerit.Cf rcuf t prf marfu Bof tius ter aut 
quater^facie^Iabfajnarefc^ extorqties fcedfs geitib?,in frotc,in tcpora, fn collu fufHat acgro 
ti abforbens aere^poll haec fc morbil ex laboratfs vcnis exhaurfre df cit. Pcr humeros defn^ 

C m 




"""""•■ 



-. T TT > TTT H ITt t I I I I I I I III I IIIX 




•0A*g>zim§ fcecadte 



fgrotos. 



copfcxisad^ftiuniproSi.ritaperm^ 
toumipr^ 

ffis™oniafI^^^ 

nm¥ratuWiiadet,quodvcl eidonuinocoftnixerit .autminusillumre igiofe co uent qcf 

«.fcta. fateri.fatoneanBoflfiincuria.quodno.ntc^ 

cumn6p«buerit.SimediciBoitiiculpadieniobierit,deBoitiovmdiaafumunt.pela 

SlfeautofflbusqitosoregeflaueBoitiusa^ 

paSsrXfofiffimein^^ 

Shabcn SSfiS ^inllapilloseoslocoZ C min.Zeniesautevariosvariicolun infi.Iares. 

L g ieos>, famcoftnu^m^noaurnfsinterarbores 

pcsTabuer nt.marmoreos nfculpunt. Infadicibusaliicolunturrepertimterates.idefl 

I fnusediilu deQUofupra.HosZeniescuram habere vtpanisi lecoalefcat arbitratur,vg 

SS :Wwepi«bat,fbof«3 reicuiq5deosai1ignauit,vtfuuquirqigenustu f Ktur 

fa&infilareshifuosZemesinuocato 

feuemudS 
uuTSabforpwpernaresChohbbba^ficherbamvocant 

tofurorelSi™ 

vXisamS 

fumlmn™Sumen 

comSu^ 

Sufo incoilumattollensintrafe 

auhd ftates necu enim de populoquffquaad ea facra admittitur, fublattsvocibusgratfas 

SrtensZemenW^^^^ 

aKftlb™man»c6fenierfnt,autfi.m^^ 

qu?dvenit inbuccaprxdixfffe illiZemenvcluti lymphaticiispredia t. E.all ufirifflme 

Srpsquidmimfierispofth^cdeApoflineofpi^ 

S"put^ 

Iw ot enarrauimus.quid de parficularibus quibufdareferatur,fikntiopr*tereundumi* 

ntaeceSS^^ 

HracewSomusculminevbi vinMemmaretusadfeuabat.fepennmeroaiuiit. 

vekoini autciWgratiavelvtfefe abfcoderetraptfsvin^ 
rfHsreslatufffefratneoquodinipriuscultu&facrisGuamaretusrexdefecerit.InQira 

narSir^iovto 

ZcmK 
: i^flusac regianifmoigni(Bvninerfamvafta{a.Coroch6tm 

vSad^^ 
teneimiquadrupcde^uifepeadfiluaselocovbicolebararto 

t IdffcTffifferentfebanlpiisfaaoagmto 

fi ^.Siamufquao, finffevltrarepertupatrtepernicfiobidaugiwatescoquerutur^h^ 

quos^Zemesquianxilioadrmtfceminximpe^ 
Ataslmtcdiciturcxfamfna^^ 

|fdUionoresindi g e£xn6 

uftriffime «opusfamcIaudat.Tritfffiffifiapudinrnlaresnoftri reperOTeduosfii ffequon» 
dan ^resulos , Iquib? vnus Guarfonex(i,de quo fiipra metionemfxpe fecfni^fuit genitor,; 
qmaXpo mqVdiesquinq? cotinuosabftinuerint^vtdcfutiirisaliqnidaZciir.teaccipe*» 
rentcoietofogratizlmibusfehabuiffete 



SarifZc 
mes. 







— 



__ 



t mm 



— 



Caput tttdmtim 



foUtj. 



cCaptttoecimum. 

«ORTGINE prima & recenticonfilio romenda: a Cblonohnluspro 

epataSo„asterra S) noW <5f m^ 

*<Wnt defidcriom ardenti cogno lcendi haec tenebantur. Detruut m gw 
agercnt dena^^ai^ 

W&^bwtajota^a^ 

uor ifta P«<pu^,dQnecannoqmngetflmioiupram ftatrenepos, 

qulGranatseeratcum «2^ Parth .f^Sf„ a «Sorfbamr vtcKtmcolllgcrequxAfca 
?pfl„sl«era S ad me dircftas ^^^^ffiSSfflfe^«&»riffiq 

fcffio= 

blata de d„cat„deciniipr*pofi none ne toties W&M P2S Jg&ij fi s^, n ,ti6 feinper 

lituratu.proptcrmiomiraberisf^^ 

oportetftarepoIlicitis.M^ 

nint ) feq««titameGolominuenta.Pa "^SS S GB otei«cldOTtan 

cirecotinenscredunt, ^W n ^I e M^ „(Xirifeclp.aabincolispartini,no 

ftrirfmrumpmutatioiic.par im .^^3™2^m^««fcnt^ttftc!crt9iitw 

cote.ftrauerumtame.&ac^ 

.nenati S) cCadufti S praeac„tisrudib„ S .Am^ 

auaqimneOTmqmdc^ 



i.Mini;i,iJiiiniiiJ 





fdM.lpnmc fcecadte 



panij 



fcprfmonoafscrcpii(culovolitabant,&venenatoniorfiiadrabfein 
ftsvtaufugereindevelutiabr^^^ 

na doi mirent, e man monftru cxiens,furtim vnu arripuit medium afpoi tauitcg in cojifoe 

a ^ Sff f ? GJ ? ru > ncc nillcro clamami opem ferre potuerunt,donec in mare belua cu pneda t>to 

JU«* 002. clemandetur^magni funttraelus,vafta terrarn amplitudo.Europaaiuntvnfuerfamfutma 

oam*. gnmidme has regiones,tum c6tinentes,tum fnfulares triplo fuperare,preter eas cmas Por 

tugalenfes ad Merf cte repererunt^quae maxfme funtMagna laude digna eft hac noftra tene 

ftateHifpama,qua: latetes haclenus tot Antipodu myriadas noftrisffetibus cognitas eftke 

rit,ingenioo_5 poletibus ampla adeo fcribedi materia prabuerit-Oui bus egoiter aoerirf 

cumiftanudevtividescolIegerim,tumquiaelegatioribusnequeovcftibusquicquLrna 
fe,tumetiaquoniacaIamunvv^^ 

fcnptas his a quorti madatis ? eferrepedem no Iicebat, fatfffacerc. Iam fatisdiVrefrusfiini 
^Hi/panfoIarcdcamu^pane agnofcuntfnfnlaremparufefTeroborisnoftrotritfceonani 
afTuetis,hebeta tur ob eam caufam vtres hominu.Propterea nuper rex imperauit vt ciiuer 
SlSrft f s vanoq^ anni tepore feratur,fn Jbarundfneas na^ palcas inanes cum rarfs.fed illis 
craffis&pi^gnatibusfpicisprodibantSetiunteandeelinh^ 

fegemmmefuram.Armetamirumfn mcxlnfmpfnguant,fedcarnc s redduntinfj*pfdas 4 fm 
™o8cainntfmcmeduIKs,^ 

^«d.Creuitpor^ e fubulcommcuraeuafernt! 

cmmiupul propter herb* luxurfem patribusgradioreseuadunt,Iicet fologramine Cnc 

teiiurenyilaqua dfu ob eius longftudinecontinetem putauernnt, infulam efferepcriunt- 
Ne$ mfrum videatur.quod ipfius incolae dum percurreretura noftris.flnc careredicercnt. , 

MlB-f^MiB^W^? fub c ^o,necne prseter idquod pedibus terebant,haucf 

QUaauaiClCnarit.rnv<»mf .iihoahr>fiVrt*f./ii«/./.vJ««^ M ...i*« fz—jr^TLT./-. ,_. i ' 



&e£vto* 
fofula. 



quaqua fciebant.Eft veroGuba ab oriente in occidcnte multo logior Hifpaniola,Iata vero 
n cotra eorum priore opinione multo minus.Eft ariguff iffima f{ 

rr__fpi*av«iafrYM'«^^***/.«_#_^ *.-,_«*_., AT>rv.<. M . _Ti__ » r4__. 



Iongitudmerefpexerfs,tepferaxmaforie_<parteat^ 

paniolafaatinfula,dfmfdfoampliusmmorHf^ 

m i quadrata fere In hac aurifocffnas elTe ditiflimas reperiunt , kd intentf nunc anrifotf fnfg 

Hifpamote,nodum opifices in eam infulamiferunt,parare tamepaulatim fefe adid fncf* 

pjunt.Hifpaniote vefo prouetus reliqui,pofthabetnr omnes , omnifcfi ad auru legendum 

cura eft dfretf a,cui opiffcio ordo eft datus huiufcemodi. Curcp viro induftrio qui alicufus 

momcntifit,vnusautplures 

a chus iccrtis anni teporibus ex fcederc cum i ncolarn turma veni t ad eins,cui Sdrctuseft 

aurifodinamJbfinftrumetaillisfonoriaailignantr.Statutnnu 

miumIaboriscertum > pra,teralimonia.Difcedetibusnacpexaurifod 

busfuis teporibus fmiigfIant,nedenntaImioniac,rcportantthoracevnus,interioremteK 

tanr alius.alius fagulu aut plIeum.His na$ iam deleftatur nec vhra nudi incedimUtioTau 

ro^agricultur^incolarumhaudaliteracfcruoruoperain 

iugum,aftfcnmt. Anabpr^asvocant 

_cruishabeantur.Datur&tolIunturadregisarbitram.TemporequoaccernTnmraCa^^ 
chiseorumre^uIis,velutia centurionfbusmilites,autcaIones,incoI«fI queunt adfihrafi 
d. mon tes euadunt multi. Cotenti eo tempore fiiueftribus cibis Iatitante 3> ne labore iirum 
fubeant.DociIes verp funt >P rifcorum rituxi pcnitusoblrti,pie credunt,cV recitat quai de no 
ftra fide edocentur.Regu orii filios erudiunt domf primarii cx noftris, litcrafcB aft vufoj. 
res&vrbanosmoresfaciIepueriebibuntGrada,uosadnatalesmittimt,fiprccW 
interierfnt > gubernatum auitos incolas.Hi iam fidc valent in Chriftu dC noftros.incolafo* 
fuos in amore retinent , ac blandis fuafionibus hilares ducunt ad aurifodinas , qua duabuV 
awcoflar f n re g'°n-DiisfnfuIa3iacent.Adniiliarecircilertrigefimuabvrb^ 
aurum, pnoridictavna-Admiliarieverocfrciternonageftmumaltcraqu^diciturCibaus vbipor 



Capttf ptftntntk ^ctof. 

tusregali^magflHfaflus funt haeregiones.Vbipafflmfupcrficialiter fnterdu>licubf m 
ter faxa ^lobf aut laminx repcrf untur aurea*,minutae interdu,plaerifcp in locis magni pon 
derf s Trtcentoru podo globi interdu amplius. Aft vnus repertus fuit trium milliu trfcctora 
decem auri podo.Qui vtf aliquado audiftf,integer adrcgcs ferebatur in ca naui qua Boadf i 
la gubernator in Hifpania redibat.ft prx nimio gentiu & auriponderc fummerfa interiit, 
cum iis qui inerant omnibtts,globu eum mille amplius homines viderut,atc# attreftaue 
runt Podus attte hoc a me fic appcllatum no li braintelligi volo aequare fed ducati aurei 8C 
trientis fumma vocat /pff pefum,fummac# poderis eius Caftellanuaureum appeilatisHif 
pani Qjiicquid auri efFoditur in montibusCibauis cV portu regaii,adC6ceptionem oppi 
dum ita appellatu fertur,ibf ofFicinx paratse aur um fufcipiunt, W coflant in veftes.D atcg 
accepta parte re<rfa,qu2e eft quinta,cufc£ portioncm qtta attulit exfuolabore ,Id veroattrf 
quod in regioneiSafii Chriftophori legitur,ad ofTicinasoppidi Bonauetttr* affertur. Su* 
«ra tercetum miliaauri podo quotamsin duabusofficinis cofiatur. Siquis fraudafTetdetf 
nedo quin magiftratibusregiisadfignetur quicquid aiirireperitur,legeniulctatur aurido 
niimis.Incidiintintereosf^pccontetiones,quasnifipotfsfitinfularismagiftratusfcdare, 
per appellationc ad curise fenatum lis dcfertur. A cuius fentctfa no Iicet f n omnibus Caftel 
fse reo-nis retroccderc aut diuertere.Suntaute noftra tepeftate Senatores infignes vfrf nobi 
Iesomnesex fanguinenitido,quos eftcofiliumeo ordinehicnominatim infererc,quodc 
rebusdubiisiudicaturi fedent jnfenatu^Primafedcmfibi Icgit Antonfus Roies Archfepi 
fcopus Granatenfis tibi affinis,mgenio primas vf r Catoniano,qui nec£ fibiipfi aut afhni* 
btis,fidcIinqueret,didicitignofcerc,vitaintegerrimusJiteraru&ipfecuItor.Princcpshic 
fenatus eft ,vos prxfidetem dicitis.Cseteri huic aftant ordinc qucm tepus inftituit,qui nac# j&uf fena- 
pfforadfenatumaccitusfuit,hicpriorfedet.Doaoresomnes autdefignatf aut infignibus «ncsregiji 
decorati,defignatosautevocatHifpanuidiomalicetiatoscx furcconfultisregnorudelccti nr0 tc P olc ft 
omncs.Prsefidenti affidct veteran? nomine Petrus cognometo Oropefa. Sequitur huc Lit 
douicusnomineZapata,abhochabetlocuFcrnaduscognometoTelIus,quarta fibi fc* 
dcm habet Garfias cognometo Moxica,quinto fcdet loco Lauretius cognometo Carttaial 
Aftat huitis latcri Toribi? cognometoSatiago.Sequitur Ioanes Lopez palacios ruuios,de 
hincLudottfcuscognometoPolacos,abhoc fedcmtenetFracifcuscognomento ^Vargas, 
qui vna eft U reoius thcfaurari9,vltimas occupat ftationes duo facris initiati Sofa cx Cabre 
ro iurisP6tifici?periti.His no licet in criminali vlla caufa fuffragari,hoi u omnfu humcrf s 
qufcqd litis aut cotetionis cxoritur, incubit. Ad nouas ia tcrras a quf b? digrcfli iiim? redea 
mus. Innumene funt, varise, fortunatac.No Saturno, no Herculi , no ctricj veteru qui no* 
uas oras qritauerint,ad cultuc^ redcgerint,nf i iuniorcs ccdet Hifpani. Proh cg diftenta" po 
fteriChriftianavidebutrcIi£rfone,q3lateiampuagarihominib?licebit.Cl_ufddehifcerc^ 
bus fen tia neqo lingua vel calamo vllo pa fto pmere. C Iaudo igitur Decadis ppcndiculare 
cpiIogu,animo tame exploradi colligediqs cucla pticulatim,vt madare literis illa quea qua 
do p ociu Iicuerit.Colon9 naq? ide Almiratus cu quatuor nauigiis & hoib^.clxx. a regib? 
pr ibitis pcurrit anno.M.D.II.terra quae Occidcte Cubae vltimu fpeftat angulu adletw 
cas.cxxx.circiter,quomediofpacioiacet infula frugibus & fructibus arboreis fortunatifTi 
ma nomine GuanafTa,vertitqp fe inde ad Orietcm per cius littoris oras,vcrfis veftigifs ptt 
tans fe Iittus Parise reperturu,fcd mf nf mc cefflt. ProcurrirTe quoc^ feruntur ca If ttora Oc* 
cidetalfa Vincetfus Agnes de quo fupra,& Ioanes quida DiazSoliftfNebriffenfis ; multic^ 
aIii,quoru rcs nodumDcnc didici,modo viua aliquado illa vidcre licebit.Nunc Vale. 
P.M.ANG.MEDIO.PROTO.REGIICONSI.DEORBENO 
uo SecundaDccas ad Leone.X.Summu Potificcm Maximu.Crediti cotinetfs. 

cCaputpnmttin* 

X Q^VO BE ATISSIME PaterGaleaciusButrigariPBononiefts, 
& loanes Curfi^F ioretin? adCatholicu regc pro tua SacTitate ille,hic vero 
proclarifn'maRepu.fuainHifpaniafec6turerut,virisaftitito .,., 

virtutescVfapietia obferuauivtrucg. IicuafTiduavarioru autorulectione 
I delcclentur , in capita qu^da ex M a ofTicina dccurTa de vaftis hactcnus laten 
jtibusorbis terraru regionibus^ck^occiduisfcrc Antipodib?abHi4>w 



M 



I 






MWII M < 



'"■'""—-- 



'@M*&eamd$ decadfe 

nls tomptldem r epertis incidcrunt,Noua> narrationfs licet inalecdpte amof e pellectir em 
commedarunt,peticruntc£ a me cum fuo,tum faneTitatfs tuat nomfne, vt quce poft ea tem 
porareperta funt,fcriptis fuperadderem.Sibicg exemplarad beatftudinem tua mfttendum 
traderem. Quo intellfgat quantum noftra tepeftate fcelfcibus Hifpanorn regum aufpf cif s 
oc humanogenerf decorfs,& militantiecckfiaiaugmentiaccerrerit.<2entes nanq* jlle, midse 
veIutirafe.tabeliereligfonisnoft 

uamcp rufticitateexcutiunt.Placuitviirorumfapientum & de tua Sanftitate benemeritortl 
obtemperare madatis,quippe quiauditoBeatitudinis tua> nomine^nefas fnexpfabile fore 
putaflem,nffi illfco paruifTem. Qj^igitur ordfne fuo littora latenria Hifpani dffcurrefint 
quibus ve autoribus res ; a&e fint, vbi pede ffxerint,qufd etfam fpef afTeratur,qiiid illi ?er* 
rarum tratfos polIiceant,breuibusrecefebo.In decadfs nofte Oceaneje narratione quse 
meinconfuItoperChrfftfanum orbefmprerTa vagatur,Chrfftophorum ColonumLv* 
gurem eas infulas, quarum meminimus reperifle, in teuacfc deh inc verfum ad meridiem 
m vaftas terrarum peiagf cg regiones ab ajqnfno tf falf Ifneah qufnto ad decmrum gradum 
tantum dicedentes incidirTe defcripfimusvvbi lata flumina nf uales altifllmofcfcmonteslit* 
toribus immfnetes aplacf diflimos portus f nuenerat. Colono fam vf ta functoregf cura ftw 
gens exorta eft,vtterre illas nouae a Chriftianis habitandse in religionis noftrse aitgmermr 
occuparentur.ProptereafacuItatemperchirographaregfafdaggredfvoletfbuspr^ 
honorata.Sed duobus praecipue virisDiego Nfcuefe Baecenfi Vadalo & Alphonfo Fo* 
gedaeCochefiVCXuareexHifpaniola,^ 

mus,quacg ipfiincoIebant,circiteridusDecembris Alfonfus Fogeda priorcum mi\itih9 

, circitertercetiimdifcerTit,tendcnfq3 fererctfaadMeridiemeportubusiam antea repertis 

^ojtos^ vnnm adiit,cuf nomen erat a colono indifuni Carthagini, quoniam ftinfula venietib? fiii 

fcarfcagi* ftibiis oppoflita locicjs amplitudiue,o: falcatis lateriDusCarthaginefemHtfpanisportrl 

Sodcso in ^ muIatlir *I«^^m vocantincole Godego,vti CarthagfnefesHifpanf fuam appellantSco 

ruia. brf am.Regfo ab fncolis Caramairi dicitur,fn qua viros fimul & fcemfnas afut fiatura puU 

£aramairi cherrf mos efTe,nudos tame,capilh's aure tenusfciflis mares^fceminas oblongis, cfru vterqs 

rcgia fexus fagittis plurimum valet. Arboresin hac prouf ncfa noftrf reperere dulcium pomom 

b&n frocS feraces > fed wwto? noxiorum . In vermes nancg comefa conuertutunSed arboris vmbra 

permciofs . P r ? cl Pue lcethalis.Nam quf fub ea aliquando dormierunt,turgido capf te,& amiflb penit? 

lumine ,excitati funt. At fi breui tepore fomno indu!ferfnt,poft aliquot dies csecitate libera 

tur.Diftat fs portus ab ea parteHifpaniola- quam vocantHifpaniBeatam, in qua ad noiias 

terras traiefturf fefeapparant millia pafluu fex & quf nquagfnta fupra quadrfngeta. Portn 

ingreflfus Fogeda fncolfs vf m fn tuIit,quos palantes & nudos adortus eft.Datf erant fn pra; 

dam ex diplomate regio,qufa fuerat in Chrfftfanos olfm crudehflimf , nec adducf vnc| po 

tuerant, vt pacato C hriftianos fufcfpere fntra dftionis fuse f erminos vellent . Auri coptem 

fed o<iguam apud eos reperere,nec£ id quidem purum erat. Eo fibi laminas & bullas pefto 

riaftigendas ad decorem conflant.Ea tamen grarTatfone fpoliffc^ noncontentus Fogeda ca 

ptfiu^q^spauloanteccepera^diicfbuspaguininternfs a littoredfftante miliapafliiuduo 

decim,in quo fugientes ex vico marf timo fufccpti fueran t,adortus gentem reperf t licet m 

dam bello tamen apta. Scutis quf ppe ancylibus & enfibus etf am li gneis oblongis cV arcu^ 

bus certant ac fagittis, cufpidibus aut pra£iiftfs,aut orTcis . Defperatfsanimfsinnoftroscn 

hofpitibus impetum fecerunt,animaduerfa prefertim eorunde quiad eos aufugerantcala 

mitate,ex paruuloru & fceminarumraptu 8C fpoliisftrageq^ in ipfosillata.Strati ftierutno 

moilrf 0:0 flr ^ ProKimi5 a Pog6da praefefto loannem de Ia Cofla,qui primus aurum in Vrabenff are 

nfeantnr. J? a c °If git,cum feptuaginta militibus lnteremere. Sagittas nanc^ liniunt herbae cuf ufdam 

& ofla cfi fe fucco Icethali.Gaeterf in fiigam verfi ad naues regete Fogeda ducc,qui cV f pfe terga dedit tei 

ptuagmta dierunt.Dum eaflrage perculfi mcefti viuerent in portu Charthaginis , ecceducem alium, 

fiduntirr er Dic £ lin } de NicueTa cum quinq^ nauigiis.In portu nancg Beate in Hifpaniola & hunc pa 

lUTt rantem fe reliquerat Fogeda & C6fTa.Is quinqj & ocloginta fupra feptingefeos adducebat. 

Plures nanc^ hunc Nicuefam milites fecuti ruerant,cum eflet cuiq^ Iiberum ex ducibus al 

terutrum eJigere,propterea quod maioris eflet ob aetatem autoritatis, & quia ferebaturvul 

go Beraguam ex regia conceflionea NicuerTa colendam auro ditiorem efle,quamVrabam 

Alfonfo Fogedae deftinatam.AppuIfoigitur NicueiTa, confilium iniere quid faclo opuse f 

fet,Suitragiis vniuerforum ftatutum eft , vt focioru vltioni primu ftuderetur. Noclu agml 



Bldictain 
tcrlptorfi. 



m 1 > 



Caput ttonum* 



foum* 



fo:tfeinfii 
la (Caniba^ 
Ufipatria» 



Hutriera^ 
^ogcda. 



iietfjrApofctoiter capertad eos,quf Coflam &icpttiagfntarocfosiiiterfccerarit»Vltfmaiid 
ftis vigflia imparatos adorti vicum quidomoru conftabat ccntum amplitis, fed ViCinoru 
triplo refertum , irtcolunt ttanq* grcgaturti, viiiucrfuin irt gyrtim circufeptum he qtiifqua 
cua^eret^uppofitoignedcleuerunt^untdomuseorumligne^palmarufolifscontegtilasJ 

t* SextantuparuttliscXingehtivirort™^ 

nonaufuo^rintferro^autignecortfumpti 

& cxtetos intereptos ab interfeftoribus in frufta fccatos fuiffe,& deinuhi coincfos ihtelle* 

xerunt A Canbibus nancR fiiie Cahibjtlibiis carniitm huinanaru edacfbus or j ginem tra 

xffTe Caraniairenfcscxiftimant. Atiriatiqufd ihter cinercs repertttmcit.Aurina^ncjilitisno 

niintts qua tcrraru ad hos laborcs & difcrimiha fubeunda hros eocitat. His actis 6c Collae 

ac focioru necc pefitata,ad portuttgrcdiutuhPoft haic Fogeda quf prior Veherat^prior cu 

maeatcruadffcederts^r&ahifu^ 

otte Fortis dicitur.Eaeft ntediairtter Vrabani^&Carthaginenfemportu^n qua defcehdes 

Trticium eflc patria Canibalittm didicit.Ex fncolis maresduos/otaiirias feptem cafctiuos 

adduxit,ceterictiaferunt^entu^^ 

fequutuseiUridc Vribam ab OricntaIiprchenditora,quaa^ppjjlIaht indigeneXahbana, ^nbana 

vnde Caribes f nfularcs Orfginem habere nomencg retfnete dfcuttmlbi arcem & arci vid* ? om 

numvfcuccepitcohdcrc,inquodfe reciperent.Dehihcacaptiuisedoaus cflSin internis 

admiliariaduWimpaguttinomitteT^^^^ 

pasodebellandalt.paratos adfui iurisdefehfionepaganosorTcndit,^ 

cotumelia & damtio, Sagfttis nac£ vettenatis & iHi belliim gerunt No multos poft chcs m 

alteritts pagi oppugnatiorte cttm egeftate prefTus vcniflct/uit & ipfi fagitta fcemur trafuer 

beratum, , Aitint e iociis nontilli ab indigctta pcrcuiTum,cuius vxore captiua ducebat. Ainf 

ce prius de vxoreredimehda inquiunt egitTemaritu cum Fogeda^dcertumcj idicttiftiiiTc 

pa&uni id auripohdus,duod Fogfeda pro vxore petebat.Statutoaute die rediifle,fed fagife 

tfs & telisarmatum,n6 auro ohuft u cum oclo fociisad morte paratis animis,illatae lniiine; 

Carthaffinefibus &pagipofteacombuftip4rtiCipibus i TrucfdatUr incolJt ab Fogcdarfo 

ciis,necdaturvltraamataconiugeto^ 

hxcitafuccedercntEcceNicuefamducealtenimcuiBeraguarjcgio.VrabxO 
aflrignataefthabitanda. IspoftridieaFogtodigreflu e portuCartha|inisveladeditBe^ 
ra2uamaditurus.Lfttorafcmperlambenscumcopiis,quasaddtixerat,finucapiU^ 
nar um appellatione C6iba,cufus rcx erat nomine CaretaXingua repperit ab Hifpaniola 
& Carthaginefl 16gealiam.Diuerfaetiaminhistraclibus a fuifiiietvicinis^funt idtoinata. 
Regem naq? Hifpaniola Caci'ctim vocat,C6iba vero prouincia Chebi ; alibi Tiba,nobile 
appellatHffpaniolaTaitto,C6ibafaccuttt,alibf IurlEx Coiba adVrabain Foged*fodi 
fin*WfefturatetendftNict?efa.Poftaliquotindediesingrem^^ 

s ium,quod carauelta Vocat Hifpantts ,onerariae naues ab alto vt feqtiatur imperat Secu ve* 
ro ducit biremcs duas,vulgo bergantfnos,quos eft animus, fimttl cx caetera nauigioru ge* 
ncra multa etia alia,vtilgaribus eoru nominibus in difcurfu noflrae narrationis nucttpare^ 
vt apertiusquid veIimintelligatur,negleaistetricorumOrdettdicaufas in fcrfptores qux* 
rentiu senuittis^EmergurttnaCK nottpaUcaCotidie,quibusveranominarelinquerenopo 
tuit vetuftatis vencrartda maieftas. Poft Nicu^fe difcefruni ad Fogeda ex Hifpaniola venil 
vnanattfs^duce BcrnardittodeTaIauera,quieatti ftterat exHifpartiOlafufturatuscuhOmi^ 
nibus fexaginta, Archithalaflb,quem ipfi Almirantum appellartt,» gubernatoribus aliis 
incofultisJx alimcntis quse ferebat,pcrditas egeftate vires aliquantulu recrcarunt In F o* 
S^dain indies magis ac magis exoricbatur focioru murmura,quod eos inani fpe depafce^ 
Fet.Dicebat enfmfe inHifpanfolareliquffleBaccalariu AnCifumitiftftiaeprjetorea fe ele^ 
ftuniautoritateregia,quiafitperituslegibus,vtadfcducercthauittivnac^^^ 
ftam.SecR mirari quod multisantedicbus no vcnerit, nec^ id falfo aiebat .Difccdens nac^ 
Ancifum iam femiparatu reliquerat.Socii vero fe deliidi arbitratttes inania eiTequse de An 
*ifonarraret,fufpfcati futtt.Tacitifecuftattiut platriCgbergatinOs duos furariFogedae,ac 
ad Hifpaniola reuerti.Re irttelleaa Fogeda praeoccttpare focioru cogitata coitituit,relicto 
FrancifcoPizarro nobili viro prsefcclo ad arcfs,quac6diderat,cuftodia,ctim paucis ita fau 
cfusnaufm,dequaantedixirtius,c6fcendit,adHifpattiolatuiliciiratufcenturfi 
<Iium inuenerit^tum ctfa rt veftiget c|ufd rei Attcifttfli moretur,prof€CtttrUs,Deredftufua 



uincia* . 
3UnguarS 
varictaet 



£t calami 
tatcoiflidiS 




wm, 



— — mamppjpp^ 



B9 



iin i imn 



' Im ^ " 



i 



m 



t0.£8,0ecunde&ecadi6 

Intfa quiriquagefimu dfem fpem fociis rclinqucns quf ex cf rcitcr terceftim ad mimcru fexst 

gfnta,ceteris tum fame,tum fncoIarutelisconfumptis^reduciicrant^cgcPizarro & focffs 

confcrip ta,ne proditionc taxaretur, fi intra qufnquagcffmu diem non reuertcretur comca 

Emc^fcrf' timm ^ recitmm focioruauxilia duces.Pactisigiturdiebus exactiscum femeiam acri \M 

mft gerent(ir,duoscofcenduntreIic1:osbergantinos,cVeamterramdeferunt.HifpanioIaverfus 

altum famadnaufgantibus cxortatepeftas e bergantinis vnu cumvnfuerfisqui incrant, 

abforpfit.E ibciis alii refcrunt fe aperte yidittk immane pifcem cfrcucunte bergantinu, In 

gentfa enf m moflra maria illa nutfiunt, & caudae f ctu bergantfni temonem con frcgifle fn 

frufla.CLwo^ficietecircuaaa tempcflatebergantin?obrutuseftcircalittus fnfulae,quam 

forteappellant interCai haginefem,di Vrabanaorasfitam. A cjuaarcubusd! fagfttisbcr 

gantinus fuperftesaccedens ab incolis fcrocf cogrcflu barbaroru refeclaeft.Iterergofuum 

profeques forte incidit in baccalarfu Ancifum inter Garthaginefem portum & Cuchiba 

coam regione in oftio fluminfs,que noftrf Bot um Gattf appellant,quia ibi catu primo vl 

derint.Boi / us auteHifpanfoIa lingua domus dicitur.Veniebat Ancf fus vnanauionufta co 

meatibus omnisgeneris tam ad viclu qua ad veftitum facietibus,8t Bergantfno comf te.Is 

eratcufusaduentuFogSda duxaufdeoperiebatur,exHffpanfola idibus Septebrfs folucj* 

rat,& quarto dic a difceffu montes altos quofda recognouit,quos a perpetufs nf uibus Ser^ 

ram neuatam Hifpani appellaruntjpraetereunte Colono primo repertore illaru regfonu. 

Qjiinto aute dic perOs draconis iter fecit, Ancifo,referunt,quf bergantino vehebatur,Fo 

g£dam ad Hf fpanfola rediiiTe,falfo Ioquutos Ancifus exiftimans,autoritate praetorfa,vt re 

ticrtantur,fmperat.Dic?oparentbergantinei. Ancifum fequutur, licetab eofupplicespetie 

tint,vt altcrutrum illis fndulgeret,aut vt bona eius venf a lfeeat ad Hifpanfolam regredi,vcl 

cos ipfe ducatad NiciieYam.In gratiae premiu fefe donaturos ei duo miiia drachmarum au 

ri ofFerunt. Auro nancp dites erant»fed paneegetes.Neutru Ancifusannuft, fee# alio proficl 

fcf nullo modo poflTe teflatus eft,prseterqua f n Vrabam Fogedae proufncfa. Iliis ergo ducl 

bus Ancifus praetor VraMm verfus tetcnditScd vnum prius memoratu dignum non ff t 

moleftumbeatifiimcPateraudfrc,quodhufcpraetorfaccidftvenientf.Iccft6Cifteanchoras 

inoraCaramairiana,quadiximusGarthaginefiportii &marftali fceminarucaflavenufta* 

te,atq$ vtriufc£ fexus animi fortftudine efTe f Uuftrem. Aquadi gratia & fcaphae naualis qwe 

confracla crat reficfendae caufa,nonullos fn littus mittit. Attentos operf noftros f ndigenaru 

multftudo fuo morc armata cfrcufepfft, trfduoc^ obfeflbs tenuit,quo teporcnec^ illi man» 

coferere,necp noftrf illos impetere aufi funtOrctinf bus feruatfs vtrf $ toto triduo fteterut 

proteritis oculfs in alteros alterf.Noftrf tame interca opus demandatum profequebantur,fa 

brfs nautfcfs mcdf um agmen tenetfbus.Dum fic heff tarent,ex grcge abcrrai unt duo aqua 

lem vrnam implcturf acfoftfum flumfnis vtrfufq3vicinf.Di fto citfus ex hoftibus adeftcum 

dece armatis prf marf us vmis,& ab vtroc# latere aquafores cfrcumdant.Sagfttis f n eos dire 

ct is mfnfme tameexcuflls,& tnicfbus oculfs eos f nfpcclabant. Aufugit e cutobus alter,ma 

net fmperterritus alter,& fugfente focf um furgfo reuocauf t . Hofles copellat eortim idio* 

mate,quod df dicerat ex captiuorum inde alfas raptorum comercf o. Admf ratf fermone pa^ 

trium in adtiena truculetiam exuunt blandfs fn uice verbfs agunt,qui fint eitis caterti» ap^ 

Wcwtuscfl* pulfxduccs interrogantindigenae,PercgrinoseiTe tranfcuntesrefp6detpedes,cVfemira# 

• ri ait,quod a Iittore praetereuntes naues conctur dcturbare,arguens eos immanitatis,ac ff< 

mul rufnam enunciat,ni talc conff Ifum abffcfantVenturosnancp armatos quf fupercnt ma 

ris arenas fn f pforum pcrnf cfe certiores facf t, nifi no modo no arma fumpferfnt, veruetiam 

niiihonorificevenfetes adealittorafufceperint Detineripedftesnuciatur Ancifo,fraudc 

inefle fufpfcatus Ancifus fcutatos educit focios omnes propter fagittas venenatas,& copofl 

to agmine pedetentf m graditur ad eos qui pedf tcs detfneban t.Scd dato ffgno a pedite incuV 

cante vt iiftcret,fuftinuit gradum,& pcr reuocatum pcdf te alterum intclh git rem etTe fntiv 

to.Cupcrcpacehoftesinqiiftpedes,quadoqufden6fpff funt,quosarbftratur,Fogedam 8C 

Nfcudfamfnnnuabantquf pagumfnlittorcilio fpolfaucrantcaptiufsabduclfs^fn inter 

nisalfumproftraucrantcobuiTcratcR.VltumeamfnfurfSfevenffle fatcbaturhofles,fiquf^ 

ni flent At cotra fnfontes mfnime fe velle fua tela exercerc.Impfu nac# aiunt elTeinquencR 

no IaceiTentem pugnarcDepofitis igitur arcubu s & fagittfs noftros benf gne excf piunt,fat 

iis pffcf bus & pane patrfo donant Ceruf ffa quocB ex fru clibus patrf fs & fein etf bus vinum 

^qiiateiifdcvinarioscadosfmpIeueruntltapacecofeclacumCaramaireuubusabato 



a 



rr 



"" 



~~» 



~m 



mmmmmmmmmmm 



Caput pnmtim. 



f&Xtiiii* 



cibui aerf terlaccffitfc, Ancifus per infulam fortem Vrabarti proffciTci tur.Sua nauf Anc# «@tufd 3« 
fus centu vchebat 6( quinquaginta viros rccetes,qui (n demortitoru locu furTieerent' .Duo ?£?/■ 
decitn ctia equas & fues fceniinas plurcs cu fuis qcfq$ genus mafculis ad Sobole in ea regio m 
nc procre5dam,oi vna tormetorttm vafa quinquaginta cum haftarti,fcutQru,enfium ^reli^ 

?iuorucg id gcnus tclorum multitudine immcfa ad bella gercda.Sed male aufpfcato cunfta. 
amf a intrare portum voletibus nauis gubernator,qui temoni fnhasrebat,in breuia di va 
dofas arenas direxit.Stat miferanauisarcnisinuoluta. Vndis cocutitur, aperitur,qufcquid 
jn ea vehcbatur amittit ur.Vifu miferrimu.De comeatibus duodccf tti tantum farine cados Untid 
cafeofq? pauculos & bifeoftf panis copf a exiguam feruauerunt, animalfa, & ipfa furTocata naufragf fi. ' 
vndfs. Per bergatfmtm U naufs fcapham pene nttdis fpficorporib? cum teldru parteeua 
feruntlta ex calamftate cadun t in calamitates de vita tantu,de auro fam mittimc > foliciti. Ec 
ce viuos & incolumes incoplexu terrae,qua tota mete petferant. Suftinediscorporib? bpc 
ra dada eft, quia no vefcuntur aereo rlatu.De alieno qtmedum eft,proprfodeflciente.Vnu 
tame illis inter tot aduerfa fecudum fefe obtuIit.Palmeta no procul a littore inuenere^inter 
quce H paluftres vluas aprorum multitudo libera vagabatur. Alfquot ibi dfes aprftti s carnf 
busadfaturitatevfi funt. Illostameaiuntnoftris eflemittores caudisbreuiflimisadco,vt iBou6 ge# 
abfciflas fuifle arbitraretur.Pedi bus ctiam noftris dfflimf lesfunt.Pofterforcs qufppe afunt me apto?. 
pedes f n hfs apris vno dfgito no vngulato coftare,eorum etfacarnes multo noftrorum car* 
nfbusfaporoQores&falubrioresexperti funt.PaImarufructibus8CpalmuIis radicalibus 
quibus interior Betfca vefeitur,cV palmf tos vocat , ex qttoruqs folifs Roma fcopashabct, 
nccno prouf ncialfbus pomfs eo tepore vfi funt.Sed poma illa vt prsecoca pruna qn& oiTa 
ta parua etfa & rubetfa feruntttr. Arbitror cgo ef us generis effe qualia ipfe comediAprili me 
fe in Aegyptia Alexadria,quorum arbore IucUei indigenje periti iegis Mofcse cedrum tt 
baniafleucrant.Ealuntcnu apta. Dulcedinelenicuidaacrimonixmixtamhabent,vti iri 
forbis vfdemusXoco perficoru & ceraforum atcg huiufcemodi alfaru arborum incolse irt 
hortfsarborc hac plantant,& dfligeti cura nutriunt,cum peregrina fit. Ea eft ZiZifer* ar* 
borf cK folff s cV altftttdfne trttnco etfS ffmillima. Apris iam deftcietibus de futuro cpfulerC 
coguntur. Itur fn fnterna turmatf m.Eft hui? terrfc Carfbanae gens arcubus & fagittfs tra* 
ftandfs aptf flima • Centurf a Ancifus ducebat, df co centupedf tes,5C ff me no lateat coftarfi 
centttria ex.cxxviii.milftibus,vt decuriam ex qtiindecim.Licet tamede gcte nuda fcribentf 
nudfs vti verbfs interdttm.O bif ii occurntnt noftrf s tres tanm ineola; nudi, ilne formidi* attdaddtil 
ne vlla noftros adoriutur, Sagfttis venenatfs trlffigttnt plures,placrofc^ perimunt,phare«s tudiw» 
tris euacuatfs euadunt ventocelerius,pedibus nac^ plurfmu valent,& noftros laceflunt int 
gioffs opprobrf is.Sagitta fn vacuu emiflam ex arcubus ferunt nttlla . Redeunt crgo noflri 
qua venerant,multis nrodisinfcelices.&de reliquendaterrafllacofilitmi ineunt,pr«cipuc 
quia diruerant arce incoLT,qita Foge r da codf derat,6i vfcf domos.xxx.c6buflerant,vbf pri 
nium terra a Fogeda relf ftf Pfzarrtts 6C focff deferuere. Veftfgantes fgftur fntellexere latus ^ . A * 
Occidetale ffntts lllfusVrabse fceliciuseiTeac feracius.Quaredi mfdiacum bergatinis vfro **™S££ 
rupartetrafmfttunt,^ 

quoc^ magf s intra cotfnentctti prouehf t , eo magf s anguftatur.In finum Vrabse dfuerfa c^i 
dunt rlumfna,fed vnu NfIo,vt afunt fortunatfusnoniineDari^n , in cuiusrfpa herbfda H 
nrborf fera figere pcdcm ftatuut,lfcet paruo lentoc^ aluco coftet. Accol % vero admf ratf velo 
runt 5C bergatinorttm aduetum ,qux fttfs lintribus erant gr adiores,fcemfnis maribufc^ in 
crmib? & fuppelleftflfb? emfflis,belIo aptianimis ac telis paratinf os fn elato quoda* tunut 
loftruaaexpeaatacfe,ccccc.ampIf?numcroillosnoftrien"eiudicaruntJnftruutergoacfe$ 
duce Ancffo prsetore pro Fogeda.Flcxis genibus prsetor fpfe ac cxteri pro vicloria fttppll 
cesorantfuperos.Voticnt ffmttlachroBeatac VfrgfnfSjquodHffpalifubnomfncSanct^ 
Marf^ ant/quae colf tur,aurca U argetea qiiCjdam dona,mfflurofo3 fe peregrfnu pollfcetuf f 
cV nomen Vfco habf tldo fmpofituros Saftae Marf ae antfquae,templuc^ fub codem nomi* 
ne erecturos, vel ad ldciiis rcgulf atrf um df caturos.Hfs aftfs mf lftes omes f urefurado aftr m 
gft,ne qiitfqtta hoftibus terga vertat.Dato ffgno Ictf s anfmis fcuta lacertis accingunt,haftas *fo uma 
vibrant^fiiblatoclamoreinhoftesruut.lmpetumnoftrorudiufuftinerehonesn mritni(t§ 

nime potueriint,in fuga vertutur duce Regulo C^maco.Noftri vicu occtipant,in quo Ci* tCcmacu» 
borum copfi more patrfae ad prsefente efurfem propttlfanda repcrcrc,pane.Cradfcale,& ex rcgutu^ 
femetfbus quas panfcoiimilcsdfximus inDecade,cu fruclibus anoi!risdjnimiiibns f quos 



-- "L*- 





£ j£& j&coridi bta&te 



i ' fpflvtfTiosGafanttSycViln^ 

nasveroabvnibilicogoflrampinac6teftasniultitiarcpcreiunt. Eitearegiohorrorishy* 
bernf cxpers.Difiat nacp Darienis ftuminis oftium ab Aequinoftio gradus ofto tantu,ita 
quod popuhis vix diei ac noclis toto anno difcrimen fentiat,vt pkeri<£ aiunt,necfcem funt 
aitronomi^ periti.Propterea nil curae nobis fit,an gradus ii abeorum fentetf adiuentiant, 
necne^quadoquideparuodifFerunt^licct ipfi arguant feintelligere.quatumapunfto Ar 
ftico ftella polaris diftans circumeat.Poftero igitur dieex quo ad littusappulfi funt,adtier 
fo ftumine tedunt.Caneta ftuuialia reperiunt advnum miliare defiffima,Rati quod accidit, 
i profugosaccolasibivellatitare.vclfuppellecliliaabfcodifre.Canetumfagaci indaginefcu 
tis tame infidiarum metu cotecliperabulantDefertum hominib?reperere Canetum/ed 

©«goffipfofappelleftilibus&aiirorefertum 

nofa vui0» vu i glls italum bobalum,Hifpanu vero algodon nucupant,copia no exfgua,c* vtefilium 

n * ex hgno pteracfc alfa ex fiftilibus repcrere, aureos & thoraces inuenerc ©eftorales,cX monf 

liaeorummoreadlibrarumfummaduarufupra centum.Auronacft cx fpfimonilia fibi 
comparant,& miris modis laborata coficiunt . Ea prouetuu fuorum pmutatione afiequu 
tur.Naqregiopanefortunatur^autgoffipiovtaurocaretCLncveroaiirunigignitautaiia 
metallamaioricxparte motana,faxeaminimeferax.Sic inuicecomerciapaguntpecunfse 
expertes , Duplid ergo l^ticia pfallentes quod auri magna cernerent argumeta,« tcrram 
fors amcenam ac ferace obtulerit,focios in Orientali finus Vrab* parte relictos alias accer* 
uint.NonulIi tamc infalubreeffe ibiaeremcontendunt.quiainiummifravalle iaceatpars 
illa montibus oJpaludibus circumfepta. 




cCaputfecundum, 



ABESBEATISSIME Pater ybi figere pedemcoftmiant,qui Fo 
S&a duce vaftos traflus Vrabenfeshabitandos fan ftione regia fortiti funt, 
Sinam? ergoVrabenfes parumper,& Nicufram Beraguse am phffini* pro 
uinote gubernatoredeftinatum repetamus.Ex Vraba amici & focu Y oge 
l dse iuriSitionediximus Nicuefam vna carauella tx duobusbergantims acl 
■iwersfcjSi^Ottfd&emBc 

m OlanofiaWvniusena^ 



f scndum.quapatentNfcueramgubernatorefimfeciuefter.DeUberatonidicant.Ni^ 

rasiiaBera2uaverfustendimt,cuiKperereadniiUapamuife^ecuiivictouraflunienno< 

,X£toat]otonode^^ 

mXSuscsterifJan^ 

errorumfocfosrepererefnanchorisaimnauibusgradioribi^ 

datoprocenerantlbivnracrfac^ 

nimc^fdfo.quiproximeBcragua-abrarerant^mguaproflciifciratur.E^ 

niniaooellanoneflnuiusauriftr,&:ideKgionfsnomcnafluiifofumptu.Inciusftumrais 

deoortat 8f Lupum de Olano Nicuefe amiffl loco gubernatoreerignnt.Cui!>K primorU 
f^^cohl ovt ' ab eunui ad ueaisfpcsomnistollerctur,fcdarent$animosadeasincoledas,naues 
£Sm& Stutocorwfas paruq 5 profuturas deferunt,8^ua„%ab vndisfinunt. Attamcncx 
&r f conirarccetiorfbus tabuIisYnouisaliis cxrcgfombusa^^ 

ccras eflc 8C mira: altftudinls.fcftsnouapou hsccouruxerccarancllaqu| £™^ c ™* 
srentes neceffitatcs.Fato fnfeelfct a Petro Vmbnfe bergatim vnftisduaoreBeraguarro» 

;,.! fo:u S renuna3rct.Duodec<mnaiitascl^ 

Pdagifluxttsibimusfsbathorredoqu^amnrmiu^.velitadeScylUlcgitSicula^b^ai* 



- 



Caput fecundum, 



yof.lW>. 



„,<M,Mfitfaeooromfflentesrup«,exacrivndarurefli^^ 

SfpS cuffamLuflaL^ 

c «HnbuSocoopefuit^cumrcaphaarite foctoraoculosabrorptuvorauff.Vnus ta «J* . . .■• , 

t« M T«omX >q manatatoreffetegregius ( emerfi^ 

Sffl^ ^.Vmbna&reliqutvridecundeploratiXsteramultimdonon 

5 ^^'if n cnSaoa Z osrcpcrit,quos.ipflMumftappcllam.Arce inlittorecoderc incfpiunt, 

v "^ffl^rl«ibusinBcrUia,ecceabaltarpecularinipevnus e focffsadOccidetcmten 
5 l ™ln,finS 

JSm ™fac?cdefc iUisNicuerarecuraflct.quodBeragnaeiretabOrieteate^rgorehaa, 

« r » r f.?f™ n f/j^ fcpnWeflmuampl»ianidiemtraherethet6aru 

aut radiaim clcis,aut patrix irun^ ' u . _ >K. T ftfi Coloiwelus tato va* 



ttt 



CerabarSfK 

teflsm liapaffimcircircenn.mtrigintaH«iusflumini S & 

apSonen^ 

fSeOlaitovnifcduab^^^ 

c^fnuntducibusnautisadueaisfcapha.Nicuifamreperiimt^ 

tXmVmoSf/primarioso 

losantdonccfeS 

Jn™ommefeaiX& „ _. 

m AdOrfenlve adirigi fiibet. Admiliariafedecim.Gregotitisquida inuemslafluefis «JfcntWf. 

Sniwmifrrperlofiatc^ > 

^adfcer^Sbat ^^flgna^diMnatenafcmiobrutaanchoracxnau amifla f«Wag 

boTeponuS 

fSTrtfVa^neenio & ^^niemormGregoflumc6mendant,quodeiu S reifol«sein«ltX» 

«Sim reflftenlneq 

fe a™ iXniSfoTc^ . •< 

SoSentfvcru^vbiadmili^^^ 

toSudpoS 

!nfi<Xcfii?X 

2E^tSSS^^#« fl ^ iiiterarenorasplanities 

Sfm^XtedfitmrimrdiS 

nncJmosWAncfmmprat^ 

Smie» 

tfeele«ns.Vcni«;fgitutnetespr«toriumex«rcerrt^ 




Difco: di a 
Intcr EJra* 
bcnfcs. 



©afcbusre 

cufatocTfU 

cticfa.. 

Sttcctirrtt 

c&etib* £ol 

mcnarca. 



JRodcrfri 

Colmcnarj 

nanigatio. 



•jfrtodttfoi 
colarfcino 
ftrozfiftra* 

0C9» 



Confimdit 

£olmcna* 
rco focifa 
norcctia. 



Saccurrff 
framnoffe, 



■ ■ ■ ■ ■■ "^ — ^ 

:0.0S.0ecund$ fcecadu? 

bcnfes ftah!erunt,qiioram confilforegcrentur.Quarc fn factfones dfuiflnonredeimtedii 
ce fuo F ogcda,qucm fagittx vencno iam perf fle arbf trabantur,an accerfendus eflet eius lo* 
co Nicuefa nec ne,inuicem contendebant.Qu* niagis confilio valebant,& Nicuefae jfanit^ 
liarcs fuerant,quiq5 Vafchi N imnez infolentiam ferrenequibant,Nicuefam debcrc quaerf 
per ca vniucrfa littora ccnfebant.Intellexerant enim ex Beraguaob terrae fterilitatcm difccf 
fifle,poflec£ ipfum Ancifi exemplo & alioru qui naufragati fuerant, fti feceflu aliquoober 
rarc,necR cfle animo qutefccndum, donec aperte intelligatur,viuat ne cum fociis , an obic* 
rit . VafchusautemNunnezveritusnc acfucnicnte NicueTa imperfoinfociosexueretur, 
infanos appellabat eos,qui putarent Nicuefam viuere,& fi viueret opcra Nf cuefx iofos nd 
indigere. Aflcrebat em nemfne ex fociis efle, qui non fit aeque impcrio aptus,atc£ Nicuefa. 
Dum ita in contrariis verfaretur ftudiis,ecce duarum nauium grandioru dueloremRode 
ricum Henrrku Colmenares cum fexaginta viris reccntibus,cx comeatuu , tam ad victu, 
qua ad veftitum copia.De hui? Colmcaris nauigationeanimuseftplaerac^referrcExBea^ 
ta portu Hifpaniote vbi ad has terras traieeturi fe inftrutmt.Colmenares ifte difceffit c«> 
citer idus O ctobris anni Millefimi quingentefimi decimf . Prehendit au tcm terra in nonis 
Nouembris in vafta Parf £ regf ucula a Colono reperta intcr portum Carthagfnfs cV rcgia 
nem Cuchf bac6am.Paftiis eft fnter naufgandum,tum ab mcolf s,tum a maris ira incomo 
da non mediocria.Aqua potabflideficfente naucsapplicat ad rlumfnis oflfum fufcipicndis 
nauf bus aptum,fncolarum appellatione Gafrae: defluebat autem Gaira ex alto niuali mo 
tc quo altiorem nemo cx ducis Roderici comrabus aiebat fe vidifle ynqua,ncc$ aliter putii 
dum eft , ff niuibus albefccbat in ea regione quae fntra decimum gradum diftat ab Atqni* 
noctialf linea.In Gair<e igitur flumfnisripaadimplendoscadoshntremfcruitoriamdemit 
tit.Dum haurfre aquam inciperent e fcapha,ecce regulum veftibus amictum gorTampk 
nis cum fociis Palatinfs vfginti, inluetum vifuXena iTli pedebat ab humcris cubito tcnus, 
a cfngulo vero demifla veftis alia talaris fcemineum aemulabatur ornatum . Accedens Re* 
gulus amfce vf fus eft monere noftros,ne fnde aqua fumerent,quod noxfa eflet homfnibus, 
oftendf cr proxf me labi fluuf um alium aquae faiubrioris ductorem.Monftratum a Regu# 
lo fluuiu adeunt,fundum tcntarcnitentes tempeftateprohibetur,ebuIientesetiam arenae 
vadofumefleibimare indfcabant. Coactffunt igiraradprimumredfreftuuiumfoei«ifs 
janchorfstutum.Struxft Cacfchusillenoftrisfnfldias adcuntibus.Atteritosnancj$ cadis im 
plendf s,cum armatf s more fuo,noftrorum fudfcf o feptingentis, Ifcet nudis alias (foli nlefc 
Regulus & Palatf nf eius amfciuntur)noftros perturbat.Eintrem rat)tat 8C in aflulas corrin 
<*it. Sagittf s vno iftu oculf feptem & quadraginta e noftris prf ufqua fcutfs fe cotegerc qui^ 
uerintjtranfuerberaucrunt^e quibus vnustantumcuafit.C2eterf atrocitate venenf periere 
ilIfco.NecB enim remcdfa contra fd vencni gettus adhuc intellf sebant,vtf poftea ab infula^ 
rfbusr^atifol^didfcerunt.Herb^nanc^gfgnftHfIpanicTa,huiusherbaevirusextfn* 
gucns,modoproperefuccurratur. Seruati funtS aliifeptemelapfi intra magnaearboris 
corrofum vemftateiinum ad noclem vfc^ibi latftantcs,fed minime vitauerunt hoflium 
manus.Noctu nanc^ illfs relf clfs nauf s dfTceffit.De hf s nulla vlterf or mentfo habf ta eft. Ita 
pcr multa huf ufmodfdifcrf mf na,q^ 

prxtereo. V rabx tandem finum aflequunis eft.In Onetalf eius latere flerili iecit anchoras, 
vndepaucfsante dfebusadOccfdcntalefortunatfusnoftrf tranfmfgrauerant. Admiratus 
locorum ff Icntium ibi nanq$ focios fe reperturum putarat. Qu^ *** hoc fit non itttelligit, 
viuant ne,an locum mutauerint,ambigens.Salubreadrcm cofllium amplexus eft. Aencas 
balliftas cV pulucraria qusecuncB tormcnta nauibus gcftabat globis & puluere farciri,ria> 
mafcp per cacumfna rupf um acccndi noetu fubet.Igne fuppoff to vnfuerfa ff mul tormenta 
quatiunt.Tonitribus & mugitu horrcndo finus Vrabenfis intremuit , licet milia patTuum 
quanior cV vfgintf dlftarent.Ea eft enfm ffnusVrabenfts latf tudo.Exauditur tamen a focifs, 
cx flammis aduentantfum focforum.Dariencnfes mutufs refpondcnt flamf s. Quare flam 
niarumrefpoiidentiumduccuadOccfdentalelatusColmcnarestraducftnaues.Aeramno* 
iiDariencnfes,qui fam vixanfmamegeftate laflamdentibusretinebant.ob Anciftpr«to^ 
ris naufragium protentis fn ccelum manfbus,obortfspr3c Ixtfcfa ffmul & mcerorc lachry^ 
mfs, co plaiim,qiicm tanta rteccflitas cxpoftulabat,Roderfcum H focfos ad fc venfentes m 
fcipiunt.Comeatibus cV indumcntis,erant cnfm pcne nudf,habude rruutur.ReftatBcatifll< 
mc Patcr,vt quid Vrabefiu df flldia dcprincipatu dudbus amiflis pepercrint^diffcram?. 



Caput tertuum foX.xm* 

cCaputtertium* 

RIMO RE S VrabCTfcsomnes,«qnicoiifflromagfspoIIcbant aeow 

ifendfi effirquoqnombdo Nfcucfam flcubi re_periat,ccien<. Ab ^^5^** 

W renucnte aduentum Nfcuefe bergantlnu qucm ipfe proprla impcnfa 

W^ttSftmdSeh ^^XmuVvtNicuefaquKraturadmuJdiadeprincl 

l lffLTKT mt aFpayj »"" .^ 1TPrltPf npr ralmora vti fufpicabatur,crrantcm . Audierant 
tiegodum dant vt Nicuefam q«S^S« xfl lBK>?a ituj uiy , 

turrimadMarmorpromotorium^ 
fi I premamacieconfeau,fqualloieobf«nmvnac™ 

g^tommampl«.sm.merofflperft»t.busadjo^ 

Sc«ofTendilTet.NicuefimamiciimColmcn^ 

folatm.Amplarpemeliorfsrucceffi^^ 

busVrabe.ifibusaduentumentsdefydcran 

iridifcordiasinterectfexortas.Col^ , 

te se X igcba«.Marevnaconfcendunty^^^^ 

naturse inftituto ex tetis Ibrturue fu f^^"®"*|?„"-^ oncs p r ouo]utus acfpcdes Roderici Z%?££ 
riosdeinfcelici fetofuocoquenus »P^^K^^f^ lo blo<inipilnfijnSVw«h£ 4 
ColmenarisferuatorisrmNicuera^ 
benresvireret,demutandorerumftam(nV«b^^ 

«felup.rapace S eog..nrvic,map u ^^rfcBomnnez ^ ^ 

Vafchus acic fflo more gB^o^^H^^^colmaftiS Exft rapturus a finitimis 
duaoresadlibnneligitCom.teSeollga^ 

reguIfsqnfcqdffctobuiu.Reg.oncp^l^ 

adTtCaretamefcrcgulu.aqu^ 

ttucicnvuln^ 

jiegat.Setrafcuntib* Chr,ft>ani S '"^"""^" ftab(nc u, e Yua!etatecufinitimoreg^ 

guft.ExdiffidffeDretcreaofrmm^ 

fo, q Pocbadfcif .laboraredomiUuarcrape^ oJfilflsvniuer £ „m re_ 

fernCarctarpoliatoePvicovmaurabet^ 

racjfamiliaapudCaremrcgulnrepere^ 

BcraguaqrereUudicmexmale^ 





EBBB 



iiMJII .11,1,1 I I II IUI1U 



—"*** 



vm 



3= 



pore incoht um cibaria vifa funt,quod fine mef tuiq;,fine cede no cedam contentfone vfxc 
rauid tra* rfnt,quse duo trahunt,cogunt2Uaptant homfnes,vt viuedbminime viuant. Ad priftinas 
bfianSS ta mcn curas recI<re ele § erunt F x Caretc vico ad pr eien tem fame propuIfanda,non autem 
v s ad neceflitatc penitus tollenda cibaria detulerunt ad focios in Dariene relictos. An poft h£c. 
Captf a«* an P rilIS ic * accfdef f t,no aperte intelligo.Scio tame poft Nicuefam ef eelum fn Ancffum pra» 
cifus. torem occafiones fuifle per Vafchum & faftionarios eius quaefitas.Captus eft Ancifus & co 
feclus f n vincula, bonaep f llius fifco addfcta,caufa fufcepta quod aFogeda tantu,que f am 
vfta functii aiebant,nd a rege literas pnetorias haberet, feq$ inquitnollecuiquaparere,quf 
ab ipfo rege per propriu diploma poteftatem no habebat . Bonoru tame rogatu flexit ani* 
mnm,8£ mitius egit bon? digladiator,ftfgmati pepercf t Ancifum foluf f uflit,quf liber na? 
BoimtZLn uf m ipfe libens cofcendit, vt inde abiret ad HifpaniolaVPriufqua vela daret,boni omnes ad 
cifus. eum fupplices iuerunt,vt e naui defcederet ab eo petunt,fec# daturos operam polIicetur,vt 
anctfl t>tf? Vafcho recociliato integra fllf prsetoria autorf tas reflituatur.Recufaffe fertur Ancifus,eU fcef 
Srabaf * fit< £ > nec defunt,qui fub lingua f mmurmurent,voIuf rTe deum & ccejftes iri Aneifum ifta pa 
trarf in eiectf eius cofilfo Nfcuefae vindiftam.Vtcunq3 fft nouarum terrarum veftigatores 
ruunt in praeccps,& feipfos coffciunt inteftini s odf is, nec# inuigilant,vtpar eflet , tante ref 
fnuento. Statuut interea omnes vna fentetfa mfttendos enead Hffpanfolam ad Almfrantu 
ffue Archithalafliim iuuenem Golonf prfmf repertorfs haeredeni filiu inHiipaniola Pro* 
regem,& ad reliquos infufce gubernatores , a quibus nouse terrae auxili a & leges recf pfunt, 
quf ffgnificent de ftatu rerum,& quataanguftfa Iaborent,quidue repererfnt,qufd fperetul 
^aldiuiari ff comeatibus fuccurrantegentfbus. Adfd volente VafchoNunnezeligitur e faftfonarffs 
ZamudP eius Valdiuia quidanomine,proceflii in Ancifum fuo fnfultorfofure formato,additur cV il 
©rabenffli IfcoIIega homo Cataber qiiidaZamiidius.Vt Valdfuia exHffpanfolaredeatcurii comea 
nuncij. tfbiis expofitis mandatis , & Zamudius i n Hifpanf a ad regem fe conferat edfcitur.Difcedut 
ambo vna cum Ancf fo alf ter,quae acciderintyregi quaVaidf uf a vel Zamudfus reIaturo.£f 
Ancifus & Zamtidius me domi fn curia couenerunt. Quae mecum egerfnt alfbf dicetur* 
Carcta foU Dum fn hfs verfantur miferf Darf enenfes Garetam regultl Coibenfem foluut ftatuto fcede^ 
uinm re ^g ^ e jj g er endonoftris auxiliatibus eotra Pocham Caret^ finitfmu hoftem fntra cotf 
netem regulum.TraffttirisGar6tapoIIicetur feneceflarfapraebfturn,pr^fenteo3cum fua 
familia 6i armis futurum fn bello.Suntautem f pibrn atma no arcus,non fagittx venenat^ 
vtf habere fndfgenas illos trans finumOrientales diximus.Cominus hf certant vt plurfmu 
eniibus oblongfs quos Macanas fpfi appellant, lfgnef s tamen,qufa ferrum no aflequutur, 
& przeuftis fudibus aut ofleiscufpfdibus mfflilibus etfam ad praelfu vtuntur.Scmetfbuser 
gofaclisquamaxfmasiacerepotuei*iint,ituradP6ch3m,diicecaufafo3 primasagenteCare 
ta.Poft alfquot a paclo fcedere menfes,vtferendimetendip3Carete ruricolis copia daretur» 
$tur t i£o Ponchx regiam adoriuntur. Aufugit Poncha.Vfcum & vniuerfa dirf pf unt.bonfsPochc 
ci?5 rcguifi f amem propulfant.Sed mfnfme fociis ob Iocorum diftantia illis bonis,IicetmuIta repere^ 
rint,fuccurrere potuerunt.Diftabat nancj^ regia Ponchse a Darienne milia paffliu centum 
amplius \& humeris portanda erant , ad maxime diftans littus,vbi naufgfa^qufbus aduecif 
erant ad Gar6tae vf cum,relinquerant. Aurf libras aliquot reperere cadatas in diuer fa momV 
lia.Redeunt ergo ad naues deleto Poncha,reges fnternos reli cturi«Maritimos autem fnfefta 
. re conftitutit.Eft non longe a G6iba in eadem ora regio cui nomenGom6gra,reguIufg3 il 

aditur £o mi g Com6grus.Hunc poft Pocham deletum adeunt.Comogri regfam in aduerfa montiu 
mogrus. yfcfnoru radfce ff tam,vberi duodecim leucarum planicie celebrem repererunt AdCom6 
grum aff nfs 8C prfmarius Caretae Palatinus ex difftdio cu Gareta fe receperat. Appellat hos 
Engua eoru lur&.Sefe mediu dedit Iura Coibeii's,cV Com6gru noftris conciIiauit,quiia nct 
ftris erat a trafitu Nicuefse notiffim?» trefcp illos traffugas domi lura hfc habuifle in hono 
re toto eo tepore ferebat/.Pacato fgit nf f Gom6<xriregfa adierut q diftabat ab Dariene ku* 
S>cfcr(ptio cas.xxx.ftinere peruio , circuire nacp motesmedii cogut eutes . Septe habere fili6s egregia 
Comogrce. forma iuuenes a adolefcetes ex variis vxorib? Gomogru coperere lfcet nudos. Atrf u aute'- 
t>omu0. €X fublicibus trabibus inter fe conexis roborofa mf rf s modfs fti u ftura coftare afunt,IapiV 
def s mcenibus nihilomin? valida.L6gitudine dfmefl pafltiu centu quinquaginta.Latitudi 
ncm vero pedu oftoginta I vacuo dinumerarut.Laqarib5> & pauimetis arte eximia labora 
tis.Penuaria vero cella reperere referta dapibus patriisomnifaria.Vinarfam atitem doliis 
ff clflib? & lignefs cupfs munfta,Hffpano vel Italo more,optfmffcg vfm s lfcct no cx vufsrc 



^M i Mil.M I I I II II 



I 








Caput tertfom. 



fotewf. 



pletam.NecKenfmvttes habent.Atex tribnsillfsfadiciim&granoruniadconficfcndum a?o:enfo 
pancm gerieribus,que. Iucca ages & Mai's diximus ih noftraDecadc appellari,& ex palma JJJJgS 
Tumfruftibusvinacoto 

^anosputaVafconcs & Aflurcs,& in Alpibus Noncos,Sueuos,& Heluetios,ex ordeo tri vi , m , 
tfcocfc & pomis alica conficere audiuimus, Alba,nigra ctia varioruq? faporum a mulfum 
pteracTj imitantiaapud Gom6grum fe potalTe vina ditfitant, Audiiumme Pontifcx,audi 
aliud moftrofum fpecl:aculum.Huius reguli penetrale ingreffi camera repcriunt penfilib? 
repletamcadaucribusgoulimpinisfunibu^ 
tfo,Parentum effe &auorum atauo^ 

ieruandis maximameiTe apudeoscuram,&prorcligibneeampietatemhaberi recenfent, P ens » e * 
Pro cuiufq? gradu indumenta cuicg cadauen- impofita auro gemifq$ fupcrtntexta.Pcnates 
ficcolebat antiquitasfummePontifex.Cluo veropafto cadauera illacratibus deiiccent, 
*ta vt fola reftet cutis tanqua oflium retinaculum igne lento fuppofito,in Decade dcfcripfi* 
mus«ExfeptemCom6grifiliis^tategrandiormirapollebatnatiuafapientia.Bladiedum 
crTe hominibus ifs vagis intellexit,dandaq5 opcram ne caufas nancifcatur quibus jn fe do* 
rnumcB fua vti in cseteros conterminos famire queant.Ad Vafcum Sc Colmcnareprima* Comogrf 
fios,quatuOrauriafFabrelaboratidrachmarumilfa,feptuagintactiammancipiadononifm^ r »« 
iit.Se nanq5 inuicem capiunt,ac vendunt rerum vfui velappetitui fuo confonarunipermu 
tatione,pecunias quide nefciunt Aurum illud taatundecp alibicongeftum vna hbrabant 
in Gom6gri vcftibulo noftri,vt regio fifco quinta pars debita fecerneretur. Eft nanq$ id or 
dinarium in iis regnis decretum, vt ex auro argentoue ac gemmis quxftoribu s rcgiis afti* 
gnetur quinta,reliquu inter feex compofito diuiduntExortae funt in auro dmidedo mtcr 
noftrosrixx. AderatCom6gri filiusprudensilleprimarfus,qui accedens libraleslanceas 
pugnoexcutlltrigfdo,&aurumquodc^^ „ M tM 

kclfondoeleganTerinhancfentent^^^^^ 
guamauricopiatantifacitis,qu^ 

vecles coflare,(Secum nacp coflatoria inftrumenta portabant,)Si auri eft veitra famestata ^ uIc!?2a 
vt itlius caufa tot qufetas getes pturbetis calamitates ec incomoda perferedo pcr vniucrfum icomogrifl 
e patriis regiombus extorres, regione afHuetcm auro vobis oftedam,ex qua poteritis auri 1« otatio., 
fltfm iftam expIere.Sed maiorib?vos oportet copiis rcaggredi. Vobisnaq; necelTcefl pote 
tesrcgcs,patrfeditfonisacerrimosdefento^ 

bis obiicetTumanama rex,cuius f egnum eft auroreliquis fortunatius, a uobis diftans fo Cumana* 
les tantu fex, a fole nacfc dies computant . Medios prxterea motes Can bes genus hommu im \*iu& 
ferox,humanarucarniumedax,ffneleg^ 

motium habitatorib? aurifodinaru,quefcatentin iis motibus^cupiditateraptati proprias 
& fpfi fedes defcruerc. Eo enim auro qubd fpfi miferoru monticolaru lacertis effodiunt,iri 
laboratas laminas ftvarias fmagines has & huiufcemodi alias effigiato,quf cquf d appetunt, 
affequutur.Fabros nancfc 8c ipfi aurarios habent,qui monilibus formadfs inuigilant , ru* 
cle fiquide aurum nos no maioris facfmus qua, luteos globos,prfufqua opiff cum cie xtra fa 
brefactiprodeant inffftilevas alfquodnobisgratumautneccn^riilFiftiliacxipfihaDent laufdfmii 
nonincuIteformata.H2ec nosabilIisnoflrorumprouetuuputamacipioru.inbelIo pro* tfemutcnfe 
fligatis hoftibus captorum,qufc coemunt edcnda Iodicuq* & fuppellecriliiini ad domoru 
brnati! pcrmutatibne coparamus. Efculenta quocp illis nosj>raebemus,quibus ipff carcnt, 
quippc quf montes f ncolunt. Ar mfs fgf tur eft hoc montanu f tcr aperiendu.Hos motes(f w 
dfce dfgf to motes Auftrales monftrabat) traifciendo marc aliud e promotoriis defpeftare h 
ccbit,quod nauigiis velificatur nihilo veftrfs minoribus,& carauellas infinuabat, Iicet « il 
If nudi agaht more noftro,velis tamen H remis vtuntur. Ab aquaru e montibus diuortio 
latus illud vniuerfum ad Auftrum fpeclans aurum gignit afrluentcr.H^c llle W vna infinu 
abat efcarfa vaft aeterac» vtenfllia rege Tumanama cifmontanu U tranfmontanos omnes 
exaurohabcrcformata,aiebatq5n6mfnoreciTe apud AuitralesilIosauricopia,quaapucl 
nos ferri.Ex qua nac^ materia noftri enfes cV relfqua tela c6ficiat,intelli|ebat relatu noftrc^ 
rum.Ducesnoftrf Iuuenis nud<orationeadmirati,fnterpretcsenim habebattres iUoslagi 
natos^qui fcfquianu fnterCarete familiares verfati fuei-at,animos ad ei^dicta erexerut,^ rnt 
ti e iacibs» libralib? difcuflitemeritate in facetfas 5c vrbanitatec6uerterut,comendatcK llli^ 
; afafo&expoma.Sedquto 






8 



: ;0 r 0$,0ccunde/t>ecaafe 

- ' cfenditm eenfeat,fi plures copfae venermt. Ad h#c f ttucnis Comogreus fdiomafepatrfo ftf 
fe parumperrcceptus,vtiorator qui fcad aliquid graucdiflerendum accingit,cxcorj)us ad 
Stia vrilfd motuspcrfuaffonineccrTariosdifponit,inha 

ofo (Como nf ,Ifcet nos homines nudos auri cupidftas haud qtiaqua exagitet,ambitfone tameri, f mpe* 
grci iuucnj. rff catifa nos bellis inuicem conficimus,& vicinis praccellere noftris cupimus .Hinc ptilltn 
lantfnternosdirTidfa,hfncnoftraperniciesM^ 

m6grus etim ffnftimis regibus,in quibtis & vicimus & vfcli fufmus, ficutiex ftratis hofti* 

bus apud nos mancfpiaeernitis,ex qiiibus feptuaginta vobis dono dedi,haud fecusnobis 

* proftfgatise noftrishoftescaptiuos duxeruntalfquado.BelIoriimnanc| viceshefunt.Ex 

familfaribusnoftrfs,qui apudeosmancfpiumegeriint,eccevnumquiapudtrafmontaK 

num rcgulum & eius regionis trafmontanx quas niagfs auro fcatet,dominu longo tempo 

re vin ftus fub feruili ferula vitam duxit infcehcem. Ab hoc & innumeris alfis huiufcemo* 

df, a Iiberis etfam hominibus ab illis ad nos & econuerfo amice traff cientibus haec nobfs 

ab f mmortali niemoria propriis facuhatib? notf ora funt Attame quo certius vobf s f fta rc 

ferri fciatf s,ne falli fufpf eemini, me duce vinfto reftecft parato ad fuppliciu rc aggredicrrif* 

cSftlifi Co ni, vt me ex arbof e viciiu fufpedatfs fi dirTerre a mefs di cris vel pun aointcllexeritis.Accffe 

mo&ref w* igftur accite mille Chriftianos ad bella paratos,quorit robore pofiim?vnaeu Gomogrigc 

ucnte. nitbrf s mef noftro more bellatoribus hoftium vires cofringere.Id vobfs auri copia optata 

prebebit . Nosaute fn ducatus & auxilii pramiu ab hoftiu noftroruiniurifs & formidinc 

perpetua,qua cocepta male pacati viuinius,liberabitf s.His diclis prudensf uuenis Como* 

greus coticuf t,noftrf vero faliua deglutfre Mereurialem ampla fpe auriiterato cceperunt 

CCaputquartunv 

M VGOS fndedies ibic6moratiCom6grofubnomfneCarolfobHif 

paniarum principem baptizato cum eiusfaniilfarcdeuntadfociosDarieri 

inefes relifta Comogro fpe de militibus a filio petitis,quib«> tuto queant ad 

Auftralepelagus montes fuperare. Vicu que habitadu elegerunt lngrerTi, 

rediiiTeValdiuia poft femeftre a ftiodifcerTu inteliexeruntSed cum parua cq 

^meanincopiaquiaparuuaducxeratnauigiu.Spetameamplademfttendi$ 

oropediem 8C comeatuu & f ecetfu viroru auxiliis. Almiratus Prorex & relf quiHifpania 

Ix gubernatorcs fenullahabuirTe haelemis cura de Darienefibus fatetur quod Ancifum 

prltore cum fua naui onufla incoiume ftifrTe appulfum arbf traretur.Bono fint ammo 1 po 

fierum hortantur,fe nulla in re defuturos. Ad pratfens nullam haberenaufm qua plura Val 

diutequeatprxberedenecerTarffsinquiuntnccperatcarauellaquaipfeaduxeratcapacior, 

Eratnl^Iicetnominecaraucllaobforma^exiguiitamennauigium.Qjiareadpr^fentem 

tantum neceffitatem parumper moderandam no ad egeftatem tollendam comeaftis attulit 

Valdiuia. Poft paucos igittir dicsa Valdiuue regreffu i ifdem angebantur anguftifs, prae* 

fertf m quf a venfens cx altis montibus turbo cum fulguribus & tonitnus horrendis menfc 

Nouembri tantam aquarum attulit alluuiem,vt fcgetes omnes quas in folo bene fortuna^ 

to Sep tcmbri menfe,priufqua ad Com6grum reguium proficifcereftir , fatas relfqueratit, 

abftiiWpartim.partimfuffo^^ 

niola Maiftim Vrabahbbam appellat,quas diximus quotanfs ter maturefcere quia regio^ 
nes illse horrore hyemali minime grauanturob viciniam ad ^ Aequinoaialem Imeam. Ex 
Hbbba fttie Maifo panem erTc triticco regiones illas incolentibus falubriorem,qual facili^ 
coquatur , confonatphyftoratfoni . Dcficientcnanm frigoreab extremis ad pr^cordia 
calores minime pclluntur. Fruftrati ergo fpe fuarum fegetum,» vicinisrcguUsiamgCco.i 
meatibus U auro expilatis , quxrerecibum a diftantibus coguntur , & vna figmrlcarcgurf 
bernatoribusHifpaniolx quanta egeftate vrgeantur,quaeue apud Comogrum de Auftra 
If plao-a f ntellcxerint,quo fit regf cura de mfttendfs mflle f Ufs armatfs,quorum dexfra ff pa* 
catonequfuerint ,perufos lfceat fa^ 

mandatis idem Valdiuia,cui prxbendas qujeftoribusregf is in Hifuaniola fedcm habenti 
bus.oclunciales terccntum libras ex quinta Regfo fffco debita crediderunt. Eam Iibram 
Hifpanus Marchum appellat,quam qnfnqiiagintanummiaureicaftel aninimcupaticom 
plentCaftellani podus pefum dicunt . Qi"'ndccim ergo miliunicaftellanoruiiimma dicl 




% aetura 
turbinie» 

jCcrfcritur 

pantevno 

onno. 



£*rcgfa 
^ntatcrcetfi 
aurt libzg 
actficialcs 
mitmntnr. 



"" r """"""" 



— 



. :_ 



Caputcmartmm 



fotjwiiU 



tnus eam fiiffle. Eft ver o Caftellan? niimus panlo minus tricnte.ducaftim aurcum fuperas 
croulncfe peculiarfs moneta.que nullibi preterqua in Caftella cudituf .Conftat ex ea fiim 
ma libras mille quingentas ofturicialcs a regulis affequutos fuifle.Quod vniuef fitm m dis 
uerfa conflatum vel diduftum monilia puta torques collis.armillas brachiis,5c bullas pe* 
floribus imponendas.lamimilas etiam anribus « naribus affigendas repererant.Mareigi 
tur Valdiuia confcendit ea caraucllula,qua venerat.redicratq; alias, tcrtio idus Ianuarii aii* 
niiammillefimivndeciniiabaducntudonimi^cummadatisadVarchiNliiinezarbltriu, 
&eaquamrettulimusaurifummaregfispr„bendaqu^floribiisScxamfcisportaudaiii 
Hffpanfam ad afffncs 8C cognatos.quam quifq? optaufffef .Quid Valdi m* internaitigan* 
dum acciderit fuo loco dicemus , ad permancntes in Vraba rcdeamus. Hi dinuffo Valdi * 
nia rabida fameftimulatiftatminteius finus intfmavcftigarepcrdiuerfa. Eflab oftfoftmis 
_urdcmextremiisanguIusdiffansmiIfapafliiucfrciteroaoginta.Angulumillumappck 
larimt Hifbani Culatl Angulum prahendit Vafchus ipfe cum centum hominibits vejtis 
oerfinumvnobersantino&Monoxilisprouincialibusqulbiirdam.quasdiximiisCiU' 
fl&as ab Mularibus Httpaniolis appcllari, ab Vtabenflbus Vniln flnum ex angulo flii* 
Xcad.CbOrientelabensDariencdecuplomaior.Adueffofluuiomite 
„ iinrit tiSm f ofi leucas nonem amplius fed in dexteram conuerfl ad Mendiem mcolarum 

KimTacSwuantraDabaibamferecepifreCe 

LnprxS 

nenTftVoTuimpetiul operirenir.Derertaomniareliquit.Arcuutamen&ragittar.,mace r 

«osruppelleai1iaetfam8irctta,pircatoriarQ3rcaphaspInresrepererunt.Lacunoranaq3pa 

luftria* loca illa neq; iaciendis femetibus aut arborum plantationiapta effe cognouerunt. 

Propttreaexio-iianfeonmi,qu_affeaabant,cibariorumrciIicetcopiamconrcquutirOT 

cufa pifcium permutatione a finitimis panem ad propriam tantum indigentiam u plica* 

toresLmparant,amiautemc*latt^ 

*unt.EmonoxyIisqu*dam,exm-cubuscem^ 

tm S cunaa.DeprouniciaIibW^ 

dibus vefpcrtiliones inquiunt prodire noflu turturibus non minores.mof fu lctthah no* 

ftfosinfeft_ites.IdaUqmexiisquimorrusexpertiruntteftatuf.AncirusM 

teroStlmihi de vefpertilionum venenato morfu rettulit fe fiiifle interdormiendumave 

fpatloHe demorfum in talo pedis <eflate ob calorem detefti , ricc magis tiocuifle.quam fl 

aEsinimalisnonvenen^ 

iMaqmmarinaillicolommcurari. RettulitetiamAncirusmederi aquamarina Kigneis 

Xflsitmiilvmneratoabmcolisvenena^^^ 

JS Percufli f„erimt,experimentoc6perIffe.ExanguIoigitu r finuaIiVfab„redeut 

SSStoMonuflici^liac* 

flnutanta empeftas.vt uippelleaiUaomnia,qme a mifefis pifcatoribus afferebant^roiice 

rt npeagmfiierintcoa^ 

forpflt mlcEodcm vero tempore quo Vafchus NCinnez tentar e ffmis angulumadMerfe 

Scomtu^ 

SeS 

mradtaginta .fnqiiiuntnacjs Ieucasduodecim,pagosoftendjt inripaflummisfitos.qirarn 

Siid^eftreCTlusTuru?appellabatur.Apudhucregulnadhu^ 

^ q«ado VaXrNfinnezpo P ftredfft m 

IMaSnabili^ 

Virintvt in ea fexasrinta reperer unt gregatim cafas deccm habitantes. A dextro niiuiae late* 

«labfturaltS"uf 

flmreperere vicnm domorum quingentarum sdificatum , cuius Chebin W eit r eguium 

Abenfnffi 

nmt Scd cum fiirientesf nfequerentur.mutato cofilio rcuefmntur,» irruerunt m noltros 



^eSgttlu? 
(inue Bra« 
benfte. 



Dabafoa 
regulus. 



t&ufdrepe 
rerinti g>a 
baibe.regia 



ZPagnfvef 
pertilionea. 



f era tem* 

pcftae. 




Bbcnama 
d?ei. 



■immjjJMi" 



Sbibciba 
rcgulue, 
t2>omue in 
arbcaibue. 



t0,0S,£>eamcle, fcecadte 

flis & teretibus oblogis no autem fagittis noftrosimpetuntOccfdentales na"<£ finuihand 
qiiacg arcubns bella gerunt facile pr ofligati miferi nudi funt noftroru telis,Dum cos f nfe* 
queretur noftri regulum Abcnamachei & primarios quofdam capiuntCapto reguIo,petf 
des vnus qui vulneratus ab eo fuerat Jacertuin abfcidit vno i&u gladii, ducibus tame inufc 
tis,Erat ibi Chriftianoru numerus circiter cetu quinquagfnta,Horu dimidiaparteibidu 
cesrcliquerunt,ipfi verocumcaeterisaduerfoiterum fluminetedunt lmtribuspatrifsno 
uem quas diximus appellari Vrd. A Riuo nigro & infula Canafiftula milia pafluiulxx, rcll 
ctis a dextra lcenaq? pluribus,in id maius cadentibus fluminibus,vnum capiuntduce ia* 
cola nudoducedarum per ea flumfna nauium magiftro,in cuius ripa oftio ipfius proxima 
Abibeiba regulus incolis imperabat. Loca efle paluflria cognoucrunt Propterea prima* 
rium Abibeib«e reguli atrium in arbore fumma aedificattim erat.Nouu & infuctum habfc 
tandi genus,fed adeo procerasarbores terra illa nutrit,vt inter earum ramos aedificarc do« 
mosIiceatindigenis^vtideahisapudvarioslegimusautores^quiaeftuateOceanocofiigid 
h abebant ad altas arbores,quu refluete pifcibus vefceretur reliclis, Trabibus intcr ramos 
diftetis & conexis inuicem,c6geriem ftruut cotraomne ventorum vfm tuta. Putantnoftrl 
ob fluuforu alluiiies,qua» ibi crcbrae funt,arboreas domos incolas habercEfl arborum i\ 
larum altitudo tata qcrnulla virflfs lacertf vis fft,q domu aedificata faclu hpidis attingerefuf 
ficiat.Nec mfror qufdc^fi Plfnio U autoribusaliis crediderim? dearboribus Indicis,quas 
adeoproccras efle traduntob foli vbertate 8i aquarum abundatia,vtfagfttaneqiicant fu* 
perari.Nec^ cnim eius terrae capi oniniuiudiciocedunt vbertate aut aquaruabundatia vl* 
li tellurf,quaToiamDfatExillisarborfbuspte^ viri feptem 

fnterdumoftoftates vfxcoplexf funt. Infblotamecellashabent vfnarias eo vino,dcquo 
fupradiximus,refertas.CLufa tt cet ventoru furor mfnmie potfs fft domos illas dirucre,aui 
cofrmgereramos, couoluftur tamequaufsfntegra,quacu<$ flatus trahat,vndevinaptur* 
baretur eo motu.Reliqua fecu habent in arboribus.Vina per gradus c6ftrucTos,arbori in 
hseretes famuli ad regulum oC primarios pradentes aut ccenates recetia fupportant no tar* 
diore greflli,ac pede plano noftri pueri nobfs ex Abaco mefae vicino miniftram. Abibefb? 
arbore noftrf adeut,colloquf a f neunt,petunf noftrf vt defceda t,dato pacfs ff gno,Negat Abl 
bef ba,vt fe viuere fua forte finant orat.Se poft bladfcias diruturos arbore a radicc,vcl ignc 
fuppofitocremamros,nfffcuniomnffamiIiadefccdat,noftriminatur.RenucteiterumAbl 
beifca fecuribus f mpa ftfs arborem quatere f ncipiunt Viff s ex ar borc falietfbus afliilfscx fe 
clione,mutauft Abibeibac6filfum,clefcedft,fecfipfc tatucumfilfis duobus. Aguntdcpa 
ce,decB aurocollfgedo. Se aurum no habere inquit Abibeiba,quodauronoindigcat,6C 
Sbibcibg fe dc auro nunqua fuifle follicitum dfcitlnftatibus inquit Abibeiba,fl tanta eft auri vcftra 
cupiditas^aurum in vfcmis motibus qiiaeritabo,^ repertum ad vos fera",gfgnftur m<$ in 
proxf mis montibus aurum .Dfe ftatuf t quo rcditurus effet, ncc ftatuto die ^ncc poft ftatuta 
rcgrefliis eft Abfbef ba.Df fcedunt ergo f nde benc faturi dapibus & vinoAbibefbae,fcd mi 
nimeaurodfuites.vti putauerant Ab Abibefba tame cVdftfonarfis cfusacfiliisdeaurifodi 
nis 8£ Caribfbus flue Canibalf bus,humana carnc vcfcf folitf s,dc quibus alias latius,iHaca 
dem accepcre,qii3e apud Com&grum regulum audiuerant Ad milia pafluu iterum trigia 
ta circiter afccndentes in Canibaliu tuguria, led vacuapenitus cun ela,inGiderunt Cu nacp 
fentfret nf osvf cinf a perabulare,fc fortunafc^ fuas humeris ad motana in tutum rcccpcrant. 



yfbucrort 
teltrim. 



fXaputqumtum 



Bbzaibca 
rcgulue. 
Baia t>ccu 
riopcrimtf» 



NT E RE ADumper fluuforurfpasiftageruntur,cxfisqiiosVafchus S 
Colmenarcs in Riuo nigro Abenamachei reguli ditione rcliquerant ad tcr 
rse cuftodia,Decurio quidam nomf ncRSia^fiue fame copulfus/iuc quod fa 
talis effet cf ille dies cum fociis nouem viciniam fuit auftis vcftfgare, Pagunt 
finftimumregulf nomfnc Abr&be adiuit . Rafam ipfumoi duos e ibciis. 
Kbrfo bes tr ucfdauf t,cf terf aufugerut. Poft paucos inde dies aflmis & vicini 
Abenamach6i domoexpulff cui brachfum, vtmalum malo adderetur^abfcfdffTe pcdfc 
temin Rfuonfgrodfxfmus, Abrafbae mffertus profugus,nancp adAbraibem Abena^ 
mach^ius conceflerat,Abib6ibam arboreum habitatoremconuenit,,qui & ipfe domo 
cxtorrfs noftrorumcongreflTumvitans pcr ckufamontfumoi filuarum crrabat^Abibc^ 




rZZ 



" ■■ "" 



_. 



■ 



rrrrz 



Caput qufntum. 



fofcjttCic. 



bam copcllat Abraibcs in huc fenfu.Q«Id tei hoc cft Abib6fba infcelfx? Qj^ getfshec? Coiloqtifft 
proh miferos^quae nos tranquf lla pace fruetes exagf tatfQjtoufcB tadem patiemur horum JJSSjSj 
feuftfarmnonne fatius eft emorf ,quam ea ferre,que tu, que Abenamach efus afTfnfs nofter, tcr fi C tg4te # 
quse Cemacch?,quae Careta,quae P6ncha, & relfquf noftri ordinis principes ab his pafli 
funt! Vxores fiIiofcp,ct(am ditionarios captiuos ducf,& fortunas omncs in praedam trahi 
ante oculos^me nondii attfgerunt,fed exemplo aliorum no longe abefTe mcam perniciem 
seqiinm eft credere.Vires igitur noftras & fortunam cxperiamur in eos, qui Abenamach6 
ium domo expulcrunt & male traftarunt , irruamus .iis trucfdatis forte reliqui nos adoriri 
vltra verebuntur 6i fi tentauerint,hos habebimus ex eoru acie detraelos.Qjiidquid euene 
rit cequanimius tolerandum erftHfs & humfcemodi auditis Abibeiba in Abr:iibes fen* 
tcntiam it pedibus jDicm ad rem geredam ftatuunt,fed eis minime fuccefllt adyotum , Ex 
ifs nancp quos dixf mus ad Canf bales vfc£ afcendifTc,redierant ad Riuum nigrum forte for 
tuna ea nocitc,quaj diem infidiarum praecefierat, viri trfginta mifli in auxilium reliftoru, 
C qua vis ingruerct de qua fufpicabantur.Ecce vbi primum cluxit ,reguli cum ditionariis 
armatfs more fuo quingentis, pagum, fublato ingentf clamorc , fmpetunt:derecentibus, 
qui ea nocte uenerant,infcii.Noftri fcutati ad eos prodeut.Sagittf s primo percutiut, defn'nc £ aru9 fers 
haftis,& cominus enfibus ftriclis irruut in aduerfos.Gens nuda plures infpeclans hoftes qs muit nf o*. 
fibi perfuaferat,faci Ie prorlfgatur, rrucidaturqs maforf ex parte veluti grex f ncompoff tus. 
Rcgulf euaferunt . captfuos ad Darienne mfttunt quofcuqg vf uos aflecuti funt ♦ Horu opera 
vtuntur ad agros fementcfcn coIendas.His aftis & pacata ea prouincia redeut fecundo flii* 
mine ad Darienrte,reli&is ibi trfgf nta vf rf s]i n proufnciae cuftodfam, duce Furtado quoda 
Dccurfone, licet Decurioni more Romano hu fint addifti prcecife quindecim milites quos 
regat,Centurionic# cenra" viginti ofto.Centuriones tamcn vltro citroq^ cetenarium nume JJSHS 
rum,& vltro citro quindcnum Decurione eft confilfum appellare.Nec enf m hos fcruant or 
dincs Hifpani cxamuffm,cogf mur cp nomina rebus & magiftratibus darcls ergo F urta 
tus Decurfo c* Rf uo nfgro cui pre; erat,vigf nti e fuis focifs & vnam fcemf nam cum captiuis 
quatuor o\ viginti,vna tantii fngenti lintre proufncfalf dcmittebat fecttdo flumine ad Vaf 
Ghum pr&fectum &fcK:ios.EcccfIlosextranfuerfo,quattuorvru ) ideftmonoxyIaimpetiit < 2" C0 I ar * , 

£roftcrmint.necgenfm paratf defcendebantperfhimfnisalueu, quianiltale fufpicabanf. imp^* 
.intre noftrorum inuertunt trucidat quos afTcqui pofTuntCseteri obruutur,duobus ex» 
ceptis,qui ligna quedam coplexi ad focios vfq$ ab hoftiu furorc,lignoru fafcibus, qui per 
alueum defluebant*, inuoluti deceptis hoftibus euaferunt. Ab his duobus feruatis moniti, 
quid rei hoc fit,fcrutari omni ftudio incipiunt SoIIiciti de feipfis meditantcfcj? focforum fn 
Rfuonfgrodffcrimen,nififorsreccntes<llostriginta (kmiffos nofteinfidias praecedentc ,^ no ft™ 
a dvicum appulifTet.Concilfa frequentantin re tam dubia mufftantes qufd co^fflficapfant b cafum 
haud quacj occufirit Sagacf tande indagfne veftfgando inteliexerunt,regulos quinc^ puta iruccm. 
Abibeibam paluftris arboris f ncolam , C6macchum vico, quem noftri habitant fpolia= 
tum.Abraibem & Abenamach^ium aftfnes Riui nigri accolas & Dabalbam pifcatorum 
anguli finualis,que dixfmus Cul^tam appellari dominum detrucfdandis ftatuto die ChriV -.^. 
jftianis conuenifle,& quippe cefllflct, nifi vctuiflent fuperi. Miraculo afcr ibitur cV quidem guror c oc c 
non fniuria, fi pic lfbrauerimus quonam pafto fors regulorum cofilium patefecerit Aitdis5 nofiris tm 
tu dignum eft, propterea rem breuibus pandam ordinc fuo.Vafcus ille Nunnez , quf ma* cidandie. 
gfs vf quam fuftragfis prf ncf patum fn Dariennenfes vfurpauerat egregi^ dfgladf ator, fntcr 
multas quas rapuerat fceminas prouinciaIes,vnam pratter cetcras habebat forma exfmia. 
Ad cam ibat acrcdibat frequens germanus cius,qui Cemaccho Regulo familiaris erat Pa* ^ratio p« 
latinus,domo & ipfc priuatus patria fororis amore flimulatus inter loquendum haecvcrba tcfactotie 
protulf t.Dilefta mihi foror,diIccla,aufculta meis diais,6C cclato,quse refcra,fi tibi mihic^ ^" lur9tl ^ 
vniucrfo etiam gencri noftro bene confultum iri defideras.Eft horum hominum qui nos • 
auitis laribus propellut,infoIentia tanta,vt nullo pafto eos ferre vltra coftituant terre prfn 
cf pcs,Ducfbus quf nc£,regulf s(regulos ordme fuo nominatfm enumerauit) adrem geren 
dam centum erTe vru paratas, mariterracg multftudo armatorum ad quinc^ milla coge^ ©ciiicPre. 
tur. Ad excrcitum nutrfendum commeatus fn vicoTichfricoaceruantur. Diuiflifle etiam s» 10 ^ *P* 
rcgulosintcrfcexcompoflVtonoftrorum&capitao: facultatescnarrat fororibonus fra^ CJJJ^ 
ter^Proptcrcamonetvtftatutodieintutum ferecipiat,occafionemnaclaalfquaneincon^ tcgitur co* 
fufo'trucidetur • Ncfcit nancp viclor miies occurrcnti cuic| ignofcerc ; & dicm cxdiaddk* h»ratio. 




•;•;;; 





i&ufd pro 
uidcaturtn 
tclfcctacon 

iurstione. 



ConiuratO' 
rfi coptaca 
pttur, 



Sidpiri los 
cus oafin 

fsfdatn. 



7£:efcctua 
cjcercitus 
regulozutn 
perimit. 



;0.€8 t gjecunde. becadis 

ft um puelfce forori patefacft.Puella vero,quia ferrum eft quod fcemfn;e obfer uant rnagis 
quain Catonianam grauitatem, fiue cp Vafchum amaret,ffue cp vercretur paretum 8c pro 
pinquorum omnium & vniuerfae vicf nix oblita , reguloruni etiam qtiibus gladium $sk 
guio tenus impofuit, Vafcho rcm omnem aperuitnil corum prastermifit quse imprudes> 
gcrmanusdirTeruerat.ReintclleftadaturoperapcrFuluiamvt fratcr rcucrtatur. Accitus 
tbroreillicoregrcfliis eft.Capitur,ftteri cogitur.C£macchum Regulum herumfuum qua* 
tuorilIasvruadnoftrorumperniciemmifirTe,Cemach1o3 confilio paratasefTe inffdiasa 
aperte fatetur. StruxifTe etiam Cemacchum particulatim itefttum ipfi Vafcho,dato in ma 
datis quadraginta ditionariis fuis, quos in amicitix pignusad Vafchumniiferatad colen* 
dum Vafchiagrosferendosmore patriVevtmarris interf/cercnt.SoIebatVafchusadire 
foffbres,vti moris eft bonorum Aeconomorum, quo ammum greberet ad laborcm fcrcrt 
dum. Ditionarii tamcn heri rcguli mandatum exequi haudquacp aufi funt , qufa nuqs pe* 
cies aut inermis ad eos profeftus effet Vafchus . Equam nanqs habebat,qua vifebat agricoi? 
las,8c lanceam dextra geftabat femper fuo patrio more.Quarc fruftratus particulari confi* 
lio Ccmacchus hoc vltimum aggreflus eft fibi vniuerfisqs finitimis perniciofum ♦ Coniu 
ratione nan<$ paterafta Vafchus ipfe fcptuaginta vocat viros,fe fequantur edicf t.Quo ten* 
dat,qufd ve ftatuerat nemini pala facit. Ad Cemachu primo tedit, qui agebat ab ipfis mfl* 
lia pafliium decem .Sed eflc apud Dabaibam paluftrem Culatae regulum profugum fntel' 
lexit.Sacchum ei^,ideft, primarium affinemPalatinum^iiccnim primarios appellant,vtt 
rcgulosGhebbicumcaeteris familiaribuspraehedit, captfuosducit» Aliquotibitam ma* 
res cf fcemfnasreperit.Eadem horaquafpfcCemacchum queffturus pedcmeterramouft 
Rodericus Colmcnares aqua aduerlb flumf ne cu vru quatuor &. viris fexaginta,duce puel* 
Ise fratre,tetendit,Vfcu adoritur Tichirf appellatu,in quo diximus cogi commeat? ad alen 
dum exercftum. Victim occupatQuicquid ibi coaceruatiim erat,puta vini dfuerforu co* 
lorum, vtiapud Gom6grum dixim?,8C exomnf gcnere panis relfquorumcg edulium pro 
ufncfalfum, fn fuam poteftatem reducit Saccum Tirfchcnfem, cuius velutf pet praetorem 
exercitus rcs patranda erat,vna & quattuor primarfos pf aehendit Imparatos nanqs repe* 
rit.Sufpenfum ab arbore,quamipfe colttcrat,Sacchum fagittis configf anteoculos incola* 
rum,8c pririiarfos patibulis eolligari iuffit Golmenarcs ad alforum cxcmplum.Hac pcena 
confuratfs illata formidine tanta repleuit prouinciam vniuerfam , o/ nullus eft iam, qui au? 
deat crigere vel digitum contra torrentem noflrorum fram . Pacato f am viuunt . Subdunt 
colia libentes cseterircgulijnccg vltf afseuitum eft inreliquos , Exhoftium horreis oi ccl^ 
lis vinariis refertfs ia Tirichenft uico genialcs cgcrunt dies aliquot. 




cCaputfepum* 



O ST H A EG vocatisinconcionemfociisomniiimfufrrag/isiancfta 
eft, vt procurator aliquis ad Hifpaniolam vndc ius & auxilia expccl:ant,de 
inde in Hifpaniam ad rcgem mfttcndus deligatur,qui ferie rcrum omnfu 
Almiranto & gubernatoribus , regi dcf ndc proponat , nitaturc$ rcgi per 
fuaderedemittendismille hominibus iIlis,quosiuuenis Com6greusad 
^traifciendos montes Auftrale plagam ab eis dirimentcs opus cffc dixcrat, 
Ambiuit fibi Vafchus Nfinncz procuratorium id munus fed minime fociomm fuflragiis 
id arTeq potuit,nec$ factionarii eius arTenfi funt, vt inde difcederet , cn aa fe defer tos arbitra* 
ren tur,nl etia 4a im murmurab at oes Vafchu fi femcl inde euadcret,ad ea calamitam cobu 
ftione nucR reditu^c exeplo Valdf uf e. ac Zamudf f quos a mefe Iamiario miferat putabatq^ 
m reaind deliberato noluffle rcuertf, Sed aliter,vtf fuo loco dicem?,res fc habebat, m pcrf erat. Scro 
cT foli&fc tf ""' s igfi varf fs fnter fe diu cotendut . Delignt tande Ioanne quendam Qjiiccdum vfrum 
grauem & maturum 2etate,fifci regii qiueftorem in illis terris . In hoc Qjifccdo fidem ha^ 
bebant fummam de re bene gerenda . De reditu etiam quia vxorem ad cas regfones fecum 
duxcrat , quam f n pfgnus fui regrerTus in fociorum poteftate relfnquebat . Qmc£do de* 
clode collega illi prxbendo diuerfae furgunt fententiac . Maximoefledifcrimini inquiunt 
aliqui rcm tan tam Iocare in vnius viri manibus, non cp Qjiicedo diflidant , fed quia flt vi* 
ta hom inum fragilis ipfis prcecfpue iam Aequino ctiali vicime temperiei afluetis , fi cogan 
tur ad Septctrionem reuer ti ad varias aeris & ciboru mutationes. Dandil ergo efle colkga 



w- 






Caput fertum. 



foUm 



&»fcedo • ccrtfent,vt vno dcficiete^uod facf le poteil acci derc/ugfrt alter^vtqj duoru relamf 
H aniboeuaferintjfirmiora Rege fides adhibcatimln diuerfa ftudiarem diueduritSors taV 
dem in RodericuGolmertSrem,de qtto fajpe meritforte fecimusjCccidit^qtua polleret rerum 
experientia ♦Percurrerat ttaq* ab adblefcetia ac iuuetttute mari ac terris Europa vniuerfam* 
gt rerum in Italiageflarum in Gtallos fuerat particeps* N6 intirmior tamen lllis caufa vifa 
eft,qua fperare dcberertt Colmenare fi viueret redituru^quod in Dariene maxima fibf prse 
dia c6parafTet,ma* imaf# fementes iaclas f elfnqitere^qiiibus vendedis ficco pede fperarct 
fe aurum promercalc a fociis eofecuturilRcliquit fgf tur cura remm fuarum contubernali 
cufda fuoMatrftettff munfcipalf Aifonfo me^f hofpitis Filio vnfcojNunnez nomine^quyu 
iis df cendf prattor crat. Et fere fociortl fuftragiis fuerat procurator eleelits procotubcrna 
liCoimenare,perfec1uq3fitfflet^nifi fpofamNunnejzipfumhabereMatriti c focffsvmis 
riatcfecfflet. Verf ti naq* funt ne fpofa* lachrymis deuirtceretur,oJ abiret no f edituriis^Cote 
nienare fgftiir If bero viro elefto CLuic^ 1 coliega , bergatinum ambo^ttec^ enim gf adius 
fam vlhtni naufgiuhabebartt ingredfuturafii.felcndasNouebrisanniduodecimi fupra 
M.D*a noftra rcdemptiorte*Etf ftirtere varfis agitati tepeftatf biis,vfvetttorupfOiec3f futtt 
ad Oc€f detale lf ttus Ciits vafte frtfuije diu creditae eontf nentf s,qtia iti prima Decade Cuba 
dixf nius appellarifrlgeftate iam fumma premebatur ob diuturnitate tcmporis.Agebatur 
iiaca tertf us iam menfis a difceflii a fociis.Terr a captare eoguttttir^vt fi qua reperiant ab in 
digenis auxiiium,experf atur*Forte ad eam eius infuiae oram appulfi funt,f n qua & Valdf 
ufa tepeflatibus quafTatus terra cap taucrat , Proh miteri J Expeetate Darfenenfes Vaidf uf a, 
vt veftf isa>runis mederetur ,mifTttm,expec1:ate. AppuIfum,Cubefes fncole cum focf f s om 
nfbus ad vnrl trncf darunt,& df fcerp ta fn lfttore caraueiia qiia vchebaturrelfquerunf.Sug 
repertas quafdam carauella» tabulas arena femiobrutas Valdiuf a & focfos deplorarunt * Ca 
dauer nullu oJfFcrtderunt^putant vei in marc proieM:a,yei Canibalibus ededa praibuf fTe r e 
centia. Eas naqs regiones Canib^Ics faepe f nctirfitartt ededorum hominu caufa, Ab f nfulari 
bus duobus,quos deprehederunt, Valdiuie intellexeruttt pernicie,auri ctia cupidiate,quod 
habere Valdiufam incol^ab ioquace e focfis vnocognouerant,pelkc1os depatrado tanto 
fcelere cogftarte fuos coterraneos duoillf proferTi funt,aurcis nac^ & iftf mortilf b9 obiecia* 
tur.TrucuIeta forte percuifi quia prsecfpue fruftra fociorn vltioni intedirTent,aufugerecru 
delcs terras & auara nudoru hominit f^ufciam cortltf tuut . Itcr crgo futl mcellf ,ob cafum 
focforu,penuria rerum laborantes, profequutur.Priufqua Cubae lattts f llud Meridfonalc 
fuperarent,millc iilisadue^ 

per ea littora infceifcfiilma trafegiffe vitam tepeflatibus quanatu aiunt^er mille anfracttis 
serunarum mille gertera fhiiTe perpefTun^de hinc pene folu focif s aniiflis yel famc anheiati 
bus in df uerfa reliftis viK vfuu ad Hf fpaniola* deuccl:iim,yenenf 03 tandem atrocitate ex illo 
vulncre,quo pcrcurTum dfximtts ab incola Vrabenfi proiccifle anima* Ancifus vero pra:* 
tor eiecliis fecndiore formna terras eafdc pcragrauitSe optatos ventos inter ea Iittora ofTen 
dirTe mihi afTcnfus eft itt curfa,& ab fncolisCub* fe fufiTe bertigne fufcepmm f aciftauft,fed 
inCacf chi atfufdam praecf puc domf natu cui nomc eflComedatorf js cum baptizari a tra 
feuntibus Chriftianfs peterct,quo rtomineHifpattioIai vfcin^infulce gubernator appellaa» 
rctur interrogans,G6mendatore nominari attdiuit « Erat enim eo tepore quo i« voluit ba* 
ptizari crubernator quidam egregius vfr ordf rtfs cqueflris militf * Calatrauae , cuf us inite 
tutfonis equitcs Comendatoresappellatur » Optauit proptcrea Cacichus f lle fd ell rcguhts 
appellarf Cdmendator,C6medator fgf tur ifte itifularfs Ancf fum ad fe appulfum benfgne 
fufcepit hofpitio^ oppleuit necefTariis ad vi clum,fed quid de religione fanclimoniaq^ ibi 
Ancifus feruari didiccrit ab incolis,tu Saflftiflime pater,cuius dextra religione fan ftimo* 
nia^ iriduimus accipito . fJauta fgnotum male fe habete pcr Cubenffa lfttora facfetes fter 
c noftrfs qufdam relfquerantapudComendatore reguIu.Nauta fn honore habfttis a Regti 
lo & ef us ditionarifs,valetudine recuperata,G6mendatoris pr^feclura f n bellf s geredf s fse 
pcexercuit,mutUisnaq3fefefniifceconffcfuntpraelfis,oi vfctor euafitfeniper. Is licct lftera 
tum ignarus bono animo vir,Beata Virgf ne defpara pientf ffimc coIebat,6i featm pcrpe^ 
tito coftitum in peftW Virgfnfs fpfius f n charta pulchre dcpf c^ttm geflabat fimtilachru* 
Eam pfetate vf ftoria fibf femper peperffTe Comendatorf ffgnf ficauf t,atcp vna Comendato 
ti pcrfuafitabiicicndos efTe Zemes omnes,qttos ipfi colcrent,quia nofturnos leniures anf^ 
marrl noftram voratorcs infenfifTf mos rcfcrrent , Bcataq^ Virginem deipara patronam fw, 




&,uieeMt 

(Ctltncna 4 
r^tiiicQad 
rcgcm. 



jtrimeflfrte 
woiimari 



focio:fiitcr 
nirice q£u 
bcttfibus* 



^ogccigttS 
uigariotifl 
icrime» 



%>c Comi* 
datoic (Cu* 
beftrcgul&> 




111 

HfMiiiiliiniiiiimmiim 



^^5.^ccund| fcecadte 



merent/i fcelfd duelu rcs fuas omnes bello & pace it fgubcrnalum optar cnf .Dcfutiira fint 

lo temporc Virginem Deiparam,fi corde pfo nume eius inuocauerint, facile nudis getib* 

nautaperfuafit.Virginis ergofimulacrum regulorogante donodedit^cui & sedenn&altt. 

re dfcauit,Z6mibus quos auitos colebat pofthabitis.De Z'cmib? Pater BeatiflTfmeexGofA 

fampinoad noccurnorumlemurum,quos familiariter paflTimvident 6C alloquuntur,fiimt 

litudinem contextos, cV eodem goflampino in mirani duriciem in terius conftipatos,in de. 

cimo noflrae decadis capite latimme, Ex nautse inflituto fole vcrgente adoccafum C6me> 

miratere dator ille regulus & vniucrfi eius dftionarf J vtriufq? fexus domum Marfae Vfrgfnf dfcatam; 

ligicne cus adeunt cotf dfeJngreffi flexfs genibus capitereuerenter obflfpo&manibus iunftis fimuk 

^nfifi. , chrum bis verbis nuiltiplicato falutant,aue Maria aue Maria.Paiiei nanq3 ex eis plura pro 

mirSa fa- ferfc ems otatfollf s vef fr a didicerunt; Ancf fum ftacg & focios adeuntes dextra praehefos ad 

fdpitur, dicatam domu alacres ducunt . fe illis miraoflenfuros inquiunt. Simulachrum digito mo 

ftrauerut monilibus & fictilibus vafis eduliis & aqua plenis per podia circuTeptu.Hecnaqj 

fimulachro facrfficif Ioco donat ex auita religione erga Zemes. Inquiunt ea fe fimulachro 

XPira Bm- P r *ber.e t tie ff fame vrgeatur,defint cibaria,fante vrgeri poflfe ffmulachrum f ntegrofenfu 

plicitao ins putant. Sed quid auxilii a fimulachrf numine hoc eft a Beata Virgine fe fateantur habunTe 

colarum. auditu pulcherrimum cft,& medius fidfus BeatfrTime Pater pro certohabendum # tatusefi 

enf m ex noftrorum relatu pietatis erga Deiparam virginem in his fimplicibus incolis fer 

uor,vt ad fe laborantes in pre, lio praecfpue contra fuos hoftes^penedixerim^cogant e ccelo 

T&icdum defcendere.quadoquidem precfum,quo emereipfum 5£ fuos ccelites poflfimus reliquit ho 

quo ocusi minibus deus,pfum fcflicetamorcm occharitatemardentem. CL u °nam igitur paftopote 

fupcri emfi rit vllotemporedecrTcBeata Virgo,praefidium eiuspurafidcinuocantibus?Ancffo cxfo* 

cuia mfa*! ciis Commendator & Palatiniefusomnesafreuerant^cofertamanunautaduceiimulachru 

icmporc. portantefecum,Zcmes hoftfum inconfpecluiimulacri Virgineiomnibusrem intuenti* 

bus verfa facie intremuiffe.Zemes enim quiq* fuos ad praehuin in auxiliumportant.Ncc 

fimulachrum modo fed viuentem fceminam candidis veftibuspulchreamictam, pugnse 

tempore,auxiliaferentem,in hoilesfevidiiTeaflfeuerant.Fatenturitidem hoftesexaduer* 

fo fceptratam & minacem aparuiffe fufs hoftibus fauentem mulierem,cur? afpcelu prapcor 

dia fibi horrefcere fentfebant. Poftea vero cf abiuit nauta ab adeuntfb? ca littora Chriftia 

nis fufceptus nauigfo,feruaiTe ad vnguem nautx fnftituta fe Gomendator fatetur.Cum fini 

timf s exortam effe diram cotentionem de Zemibus retuln\puta qui nam Zemes eflet alio 

fanclfor ac potcntfor,fuperq$ hac difceptationecertatum fuifleaperto Marte fepius cam fi 

nitimis,fed Beata Virginem defuiiTe nuncf,quin ingruentecertamine afFuerit, attuleritcg 

contra maximas hoftium copias parua jnanu facilcm victoriam. Qjiibus verbis clamore 

fublato in hoftes irruerent fnterrogati,fe nil aliud vncj exnautse dodrina protulffle, c| Sa 

claMariaadiuua nos SanctaMariaadiuuanosidiomate tame CaftclIanoJd enim in omnl 

um ore Iiquidc prolatum nautareliquerat.Dum ita fefeinuicem crudeliter trucidarent,pa^ 

clo fcedere conuentum eft,non vt fingularieleclorum ex vtroq; exercitu certaminc,vt fepe 

Romanis,multifc^ aliis contigftapud antiquos,autfagaci aliquo confllio res decerneretur, 

fed vt alterne ex vtroqp populo manibus poft terga Ifgatf s , & ad vfncicntis arbftrf u poft ter 

ga innodatis vfnculfs,in aperto agro ffnguli f uuenes Efterentur, eunic^ mclforem efle Ze= 

men aduerfi annuercnt,qui fue partis collfgatum f uuenem celerius liberaret.Sancito fcede 

f e iuuenes alterne vf nciunt dubs ,C6mendatorfanf aduerfum ,aduerfi vero Comendatoria^ 

num ,ter idem tentafTe inquiunt,terc^ inuocatum fui Zemfs dccmone ad ligatum ex aduct 

1. foacoirriffeufro<^vfncl:ofnfpeclantc.SedproclamanteCommendatom^^ 

aot^Sdt pcllationem San fta Maria , adiuua me Sancla Maria adiuua me , aduentafleillico caxidida^ 

purc fidci tam Vir ginem ,cV fugato daemone , im pofita virga,quam manu geftabat , in Comendato 

vc^cmgtia. riani vincula folutum fubfto fuffTe antealterfus oculos Comendatorfanu , trauiiflfeq? fn ad 

uerfum ea vincula, quibus erat Commendatorfanus ab hoftibus f nnodat^, fta <# hoftes re 

pererfnt Ifberatum aduerfe partf s fuuenem,fuum vero duplfcibus aflrictum vinculf s . Sed 

Jnaudita nec £ ^ is contentos referutit,hoftes praeftfgf fs nanc^ id agi humams arguunt,n6 melioris 

fiduaaoc numinisaduenientispoteftate. Vtjgiturvirigrauesaetateac moribus pollcntes abvtroqi 

©cata^lir popiiIoquamoranlntinprofpeftuTigandorumiuucnum ,quian fraus fnfit^necne, di* 

ginc. iucficent,expoflularunt hoftes.O fimplicem y o puram animoi^ benignitatem, o auream,^ 

beatam fimplfcitatem ^annujt ftoftium poftulattscumfuisfamiliaribus Commendatoreai 



!■■ ■■ ■ ■ !!■ ■ 



= 



Caput leptimmn* 



fcte^ 



fide,quapetu'frefaIuteTangufaisallituievak^^^ 

ter vicem gerfs,ffccis pedibus vifoDno fluctus calcafle dfdfcimus.Fcedusiacitur.Vinciun 

tur iiiuenes,virisgrauibusoc1:o aftatibus,ftatuto limite locatur.Dato fignofuu quifc# Ze 

tnen appellat,in auxilium vocat,aduetantcfuiZemis daemonecaudatum, hiatu vafto den 

tatum,cornutu\Zemeiiipfiim manufactu emulatem,& ligati &fpeftafescernunt volente 

cvinculis iamfoluere fibidfcatumfuuene. Ad proclamatis Comcndatoriani voceprafto 

fuit BeataVirgo,viris grauibus protetis oculis ad rem tendetib? animu,afliieta facit virga 

in aduef fum,fugato dasmone^trafilire fui clietis vincuIa.Perculfi tato miraculo Comenda 

toris hoftes, Virginis Zeme fuo Zenie dfgniorerii efle fatetur. Eius rei argumetu eft^quod 

audito Chriftfanoru appulfu adeas terras,Pagani Coraendatori finitfmi,qui cum eo capi 

talia odia excrcuerant,& faepe c6flfxerant,oratores ad Ancifum miferunt rogatu vt facerdo 

les ire iuberet,qui eos baptizarentD uos quos fecum habebat Ancifus propere mittit.Ce Bapti^anf 

tum triginta vno die ex Gomendatoris quonda hoftibus,tunc amicis 8C affinib? baptiza* £ 6n, *f| ato 

runt.Gallinaceu genus apud hos incolas noftroru induftria coaluifle diximus . Qjiicuncg wtmmi 

ad baptifmu conntixerat,facerdotibus gallina otterebatautgallum,capone haud quaqua, racuiie. 

Necg enim, vt capones efFiciant,eaft rare pu llos adh uc didicerun t . Salfos etiam pifces cx ex ^t«? * «* 

pane recentesafFerebatquifc^placentasvnacumaltilibus, Redeuntesadlittus facerdotes n 5 raba P ti:s 

illos fex homines ex baptizatis muneribus onufti comitati funt,quib? Iautum pafcha pe* Sicmn^* 

regcrunt. Ante Lazari nacfi Dominicu diem biduo tantu ex Darienedifceflerat,& vltimu 

Cubae angulum cuneatu abOriete Hifpanfolae vicrnu eo tepore abradebant. Comendato 

ris rogatu reliftus eft apud eum vn us e fociis libens tame,no alia de caufa,qua vt ipfum di 

tionariofqs fuos & finitimos fiacceflerint,Angelicafalutationem edoceat.Arbftratur nacg 

fe maiori curae fore numini Deiparae VirginiSjquo plura eius orationis verba didicerint. 

Aflcnfus eft Ancifus C6medatori,& his aftis iter fuu ad Hifpaniola,cui iam proxim? eraf, 

proiequutuseft.Dehinc adregeminVa!ladolactomoratemfecontuIit,vbiniecumverfa 

tus eft familiariter,cV in Vafchum Nunnez gladiatore acriter c6citauit,promulgatacj^ fuit 

in eum aduerfafentetia Ancifo procurantcH^c volui Beatiflime Pater de incolaru religio &tfd)usco 

nerecenftu!!c,quae no ab Ancifb folum veru etiam a pluribus aliis autoritate polletibus vi demnatu^, 

ris fcrutatus fum.Qjto intelligat Beatftudo tua, qua dociledt hoc genus hominum,qtiaq$ . 

facilispateatefsadnoftraereligionisritusimbuendosaditus.Nequeiint fftafierf repente. Spoftro*^ 

Paulatfm ad Chrifti legem Euangelfca in euius culmine fedes, trahetur omnes,cV tuigres: pl?at ad $** 

gf s oues multfplicatas indies magis ac magis Beatiflime Pater intelligcs f Iam Dariencnfes 

procuratores repetantur. 




cCaputfepnmum* 



ST AB D ARIENNE AdHifpaniolamoclodierunicVinterdubrcui 
or,fi fiauerint in puppim placidi ventiVnauigatfo.Eam vix centu dieb? pro 
| cellarum caufa procuratores peregerunt,Paucos nanc^ dies in Hifpaniola jgtn tmncit 
comorati madatis Almirato & gubernatoribus expofitis,paratas ipiis ade S>aHfn2rcs 
untibus mcrcatoriasnaues,qii2e frequentes adHifpaniola eunt cVredeunt, ^"^fercfn 
alcederunt.Nec ante Kalendas Mafi alterius anni ab coru difceiiu ex Darie 
neadcuriam profecli funt.DuoigiturDarienenfium procuratoresQufcedus 81 Colme^ 
naresmenfe Maioanni.M.D,XIII.curiam ingrefTi funt Joanes veroF6feca(cuiabinitio 
curandaenegociationis huius fiiit onus demandatu,queob fida in Reges obfequia in Pace 
fem,de hinc Cordubefem,poft Palantinu & vna Rofanu Aririftitcm alii Potifices, nuc tua <f ofeca ad 
Sactitas in Burgefem erexinis,8Cquia iit regise domus Capellanus maior cV cofiliarius, fn tmniftratoz 
ctultiRegticruciatasc^ Regibus contra Maurosc6cefle,generale c6miflariumcreaftis,)ve 
nietes Qiiicedum 6i Golmenare ab orbe diuerfo a gehtibus nudis, a terris alias ignotis fa 
fcepit honorifice.Burgefis ergo Antiftitis patrocinio Quicedus & Colmenares a Catholi^ 
co Rege.audiuntur.Qj 1 ^ attulerunt Regi Palatfnifcg omnib? auditu grata fuerunt ob reru 
nouitate,8i apiid me faepe contubernati ftmt.Darienenfis aeris inclemetfam horu vultus te 
llantur.Flauefcunt naq^ fimiles iftericis cV turgefcunt,fed ipfi praeteritae id afcribunt egefl^ 
ti. Ab iis procuratoribus & Ancifo Zamudiocg altero etia Baccallario iurifperito quf Bae 
cia diceba tur>8C terras f llas peragrauerat>8i a Yincetio Annez nauium patrono littoru om 




(S)) 



T^ 




■ I,,*- 1 .^ 



= 



=2 



SH 



<|£cir9Hri 

aseligitur 

mitt&Pad 

©aricne, 



©urgenfis 
fauct j£c- 
iroSrig. 



gerilte, 

iDiiitfiOcll 

gnaforum 

ourncro?* 



5 ttdfcc c5 s 

tractatiofe 

oomue» 



furtumca 
damufU. 



XDiranda 
Ij&oaugaa 
enflft.TB5 
fcet adues 
m> utiutTu 
»egto no= 
uas tcrrao 
adire* 



&€&M$Wi$$ becadfe 

nium illonim perito, & Alfonfo Nigno multis praeterea gregar iis,qui duftn eoru eas ctfas 
adnauigauerant,qu2ecuq$ geftafunt intellexi. Nullusnancg ad curiam rediit vncj, qui no 
fuerii deletf atus 8C voce viua &fcriptis mihi,quaeamc£ ipfi didicifTent,patefacere.Egove* 
ro'e multis quse quifq? mihi recefuit praetermifTis memoratu miriime dignis illa tantum 
colligo.qux meo iudicio fatis fadura hiftoriae amatoribus arbitror Jn tanta quippe rerti 
magnitudine multa necefTarfo emergunt, quae nenimis longa texatur oratfo praetereunda 
iudico. Sed ad efFeftum^que procuratorum aduentus pepererit,veniamus.Priufc| upro* 
curatores aduentarent fama relatum erat primarfos illos praefeclos NicueYamoi Fogcdam 
Ioanem ctiam a Goffa tanti momenti virum,vt Regio diplomate nauium magifter appel* 
latus fit regius,in fcelici forte periifTe. DifTf dcrecfi inter fe paucos illos fuperftites in Daricnc 
ita vt necR trahendis ad fidem noftram iimplicibus illis gentibus ftudcretur,nec# de vefti* 
ganda natura ter rarum cura gererenuF uit confilium mittere duce,qui rem deper ditam fa 
blato imperio iis qui f niuflu Regio imperf um vfurpauer ant, f eftitueret. E ligitur ad pro* 
uinciam hanc capefTendam Petrus Arias Abulenfis,ciuis autem Segouienfis , cui eft inter 
Hifpanos antonomafice nomen inditum iuftatori,quia egregius fuerit a iuuentute haflihi 
for.Vulgato per procuratores Dariennenfesin Curiaquanti mometi res fint,tol!ere Petro 
Arise ducatti v e manibus multi apud regem pertinaciter inftitei unt ♦ At Capellanus maior 
Burgenfis Antiftes cuia intereft, vti ia diximus, huic negocio laboranti praebere remedia, 
regcm adiens re intellefla his verbis compellauit Quancioquidem Petrus Arias forti anfc 
mo rex catholice tux Maieftati fub iiicCrta fpe lucri per certa difcrimina trahendam obtulit 
vitam fcianiufcfc longo experimento militibus regendis aptum effe, fed in Afrfcanis cer* 
taminibus pr32Ciouc,inquib? fe geflit vti ftrenuum decet mflitem,6! fagacem militie. pras 
feftum oportuit ,impitl fore itidicarem fi cuiufcp alteris» auaricia tantum cxcitati caufa hic 
cxautoraref.Eat vf r bon? ifte dextris auibus,eat tuae maieftati fidus alumnus in Regfa edu* 
catus a teneris .Ex Burgenfis igitur Epifcopi confilio Rex Petri Ariae cu aniplioribusma 
aati firmauiteIeftfone.Mille ducentds belloaptos miiites ftipendio Regio Butgenfis Epif 
copus confcribit Petro AriJe.Ex iis olf rosqs duxit e curia, difcefiit<$ ex Valledoleto circi* 
ter Calendas O ftobris anni tert ii dedmi fupra quingentefimu a miliefimo , Hifpalim vr* 
bem vulso SiUillam appellatam multitudine ciuium & opukntia infignem, profeftur?, 
vbi per Regios mao-iftratus & militum fupplementum, & commeatus , rehqua etiam ad 
f em tanta facientia furit illitribnenda. Habetenim rex in ea vrbe ad Oceanea tantum nego 
cia domu ereftam,ad quam euntes redeuntesc^ negociatores coftuunt,de lis quze ad nouas* 
terras important,dec$ auro inde relato rationem praebitiut Domum vocant Indic» coni* 
traftationis. Reperit Petrus Arias Hifpali cbafta iuuentl duo milia amplius . Auarorn etia 
fenumnonexi<7uumnumerum.EquibusmuitifefePetritmAriampropriapecuniafinc 
ftioendio Regio fecuturos obtulerunt.Sed ncnimium deftinata nauigia oneraretur , neuc 
commeatus aliquando deflcerent, traiiciendi libertasablata eft . Eft praterea catitu ne alic^ 
nfs-ena quifcB iniufruregiocommifceaturHifpanis,Propterea fuiadmiratus Aloifiuque 
damCadamuftumVenemmfcriptorejii,rerumPomigalenfiumitape^ 
ofifTc.De reb? Caftellanis fecimus, vidamus, iuimus,qu3e nec^ fecit ynq? n_ec| V enet? quif 
o? vidit Ex tribus meseDecadis primis capitibus,ad Cardinalem Afcanm 6c ArciniboU 
dum atiibus eram conterraneus,quado illa fiebant,fcriptitata, eaexcerpfitcV fuffuranis eft 
exiftimans noftra nunql proditura in publicum • Potuit & forte apud oratorem aiiquem 
Venetum in ea capita incidifre,Celebres nanca uiri ab illuftrifTimo fenatu illo miflifunt ad 
Rep-es hos Cathoiicos , quibus egoipfe illa oftendebam libens, vtc$ excmpiaria ab eisca* 
oerentfacileafrentiebar. Vtcunqj fitbonusvir AioifiusCadamuftus alienilaborisfruclu 
fibi ftuduit vendicare . De Portugalenffum inuentis,quae quide admiranda funt,an vi{a, vti 
- ait annotaiierit^anabalteriuseocremmodovigiliisfubtraxerit^nocftmeum veftigare.Vi^ 
int & iofe Marte fuo.Nullusergo mareconfcendit in ca militum copia,qui non fuerit a rc 
2iis masiftratibus confcriptus .Cenflti tamen fimt cxtra ordinem plaericg interquos&iiu 
uenfs quidam nomine Francifcus Cotta coterraneus meus,fed adepto meo fupplicatu di^ 
P lom3teregio,quovti1IumaduenacumPetroAriatraito^ 

rabat AlitSrhaudquaoS Iicuiffet. Eatergo Cadamuftus Venetus & fecucla vidiffe fcnbat, 
cum fex & viginti annorum , quibus huic Catholicc .re^i no malegratu s ^mperaftiti,air 
toritasuikvaUicritadtopetiandndct«i^ 



B^&B^SSSBSS 



«Caput feptimtim. 



■ 



— 



foXMj< 



&A qufdcm paucfs ob Almfrantu prfmi carum tcrrarurepertorfs ff lium ca i mpenditur ve* ^< cr g« 

rifa C^teri s rafnf me.Cofcendi t igitur mare Petrus Arias per Betim Hifpalim interlucnte TP 5!"*L?* 

fecudo fhimfne circiter anni prineipium.M.D.XI IILfed male aufpicato foIuitTata claf JSJipc* 

fcm eam tempeftas adorta eft,vt nauesduas difcerpferitEt e reliqufs deiicere in mare comea n mc $$#, 

tim partem ad naues exonerandas fuerint coacti. Superftf tesad Hifpana littora retrocefle* 

funtSed illico a Regiis magiftratibus refecli remifli fun t, Praetoriae nauis iuflu Regio ma* 

^fler nancleruserat Ioanes VefputfusFloretin? Americi Vefputii, de quofupra,Ncpos, 

cui patruus haereditaria* reliquit artis naucleriae graduuq? calculi peritiam .Secundioribus 

vcntis ex Hf fpanfola relatu eft Oceann illos fufccpifle. Veniens na<£ nundinaria nauis iam 

captare voletesHifpanioIa: vicinas infulas eos offendit Interea tame dum ftimulatores mci tfaleatfcnft 

GaleaciusButrigari? ftloanes Curfiustu2eSaclitatisftudiofiflimi,paratum fehabere ta* SjjJE"*' 

bellarium,qui noftras hasOccancas male comptasNereides fit delaturus ad Beatitudincm * 

tiia,ne tepus teram? in cafium,plaeraq$ alia poftergata,memoratu digna,tameiudicio meo 

licet no Iocata fuis fedibus recenfebo.Petr us is Anas duftor vxore habet cui nomeeft Heli fcawszpa* 

fabcthaBoadiila exfratre nepteniBoadfllaeMarchioniflk aMoia,quaevrbe Segouiam SSBf- 

Fernado &Helifabethae regibus,Portugalcfibus Caftella inuadentibus,tradiditVndc vi# * 

rcs ad refiftedum primo,de hincad bcllu apcrtoMarte Portugalefibusinferendupropul^ 

faudofcg ipfos fumpferunt,ob thefauros'quos ibiHcnrricus Rex Helifabethae Reginae fra 

lercoegeratBello&paceMarchio^^ '-._ WM| _ 

cofmbprxclaramultage^^^^ 

tammagnanimitateneptis3*mulata,difccdereadignotasorbisorasc<vaftostcrrampcm ^ 

gf cr difairfus paratcm fc maritum,hfs verbis copellatDilefte c6iux 5 Martialf iugo nos fuif 

ftaiuuentutcnoftrac6iunaoshaclegcarbftror,vtvnan6feiunaimvitamageremus,qua 

cuncfi te fata trahent,ffuc per vndofos Occani furores,ff ue per horrenda tcrraru difcrimina 

cbm^cmmctibffuturafcito,nulIummihipoteftpericuluimminereadcoat^ 

nus mortis occurrere,quod mihf no flt niulto lenius perferedum,qua a te tata locora inter 

capedfne mc femotam viuerc. Emori femcl fatius efi, 8C in mare pifcibus,aut in terra Canf gcrflf a!u« 

balibus voradam proifcf,quacotfnuo luctu 8Cpcrpetuomccroren6 maritu,fed maritilnv Wfjmina. 

teras cxpcftado contabefcerc.Mea cft haec no temerarie, no ex tempore,no fcemineo raptu 

exco<ritafa,fed maturc librata fentetfa.Vtru malis cIigito,vel fugulu mihi gladio impete, 

vei meis poftulatisaflentire» Ncc filioru quosdeus nol)is pcaeftitf t,(quatuor enim mares ex 

fcemellastotidcm reIinqbant,)velmomcntomeretardabunt. Auitas illis cx dotalcsopes, 

quibus queant intcr fui ordinis equites vita agcre relinquemus.De caetero nil taiht cur ae. 

HecvbivirilisaniniimatronadiflerHit,vidensmaritiTsfixumvxorisa 

<fo quae dixerat,c6tiraire poftulatis minfmc aufus e^kd vxoris tantae propofitu comcnda^ 

wit Secuta efl ergo vti fuu Ipfycrateia iciffis crinibus Mithridate, Amat viuu haec^vtf mor;? &t# mari 

tufi AlicarnafleaCaria,MaufoIumfuu Artcriiifia . IntcIIeximufcgnoninfirmiorcpeftore t«m xteu 

Oceanca murmuraHelifabetham Boadflla generofam mollf pluma,vt cft in prouerbio, 

cducatam perferre,ac marf tum aut e nautis f nter marinos ftoclus cducatfs quenqua^unt cx 

alfa c poftero-atfs qua* referam.In prfma Decade mentfo faffa eft no vulgarf s de Vfnccntfo 

Annez Pf nzono.Is Chrfftophoro Colono<jcnuenfi,poftea Almiranto in prima naufgatio 

ne fuerat comcs,pcr fe & pecunia iua, poftmodu cum diplomatc ac vcnia rcgia,vti eft inDc 

cade,vno tantu naufgio cxplorauit^Anno^riore a difceflu ducum Nicuefas & Fogedae,ite 

rum tertio traclus illos percurrit cxHffpahioIa.HfcVfncctius Annez Meridionale Cubae 

latus vniuerfum ab Orientc perluftrauit ad Occidcnte, & Cubam a multis ad ea vfc# tepo< 

ra ob fua longitudine continetem putata circuiuit , itfde & alii plurcs fe fecf fle afunt Vince cCrcBue lifi 

tius Annez cosnito iam cxperimento pateti Cubam efle infula,proccflit vlterius,cx tcrras cata Cuba. 

aliasadOcc{detcmCubxofFendit,fcdtaaasprfusabAlmfranto.CLwarc^ 

terra,in lamam c6uerfus,illfus terrae lftfora per Orietem abradeSjBeraguae, Vrabae & Cu | n n nc?f » 

chibac6ae finuil fauces tr afgradicns.ad regione qua diximus in Decade Pafl [a appellari,cx 

Os draconis,nauf m fua qua vehebaiur applicuit,ingrcflufcB eft vaftum finu a Colono ta^ 

aum .dulciu aqtiarum Sr pifciu copf a infularuc| multitudine celebrcm ,ab Oriete a Cur ia 

ha diftatem milliarfa.cxxx.circitcr,in quo traftu funt medfeCuniana tx Manacap^na,qut 

bus principatu de margaritis plseric^ donat no Curianae . Fafti ccrtiores de noftroru adue 

tu rcgionis ei? Reguli^qui Chiacbnes vt in Hifpaniola Caccichi appellatur^xploratn mil 



I 




M' 1 "' " 



@ 



ffi 



^^0ecund0ecadis 

iunt,qu2e gens haec noua fit,quid ve noui afTerat,quid veli t,at<^ vna lintres vniligneas qnf i ; 
monoxyla cfle diximus in Decade, vti de canois Hifpaniolae parari inbet armatas, LfntresT, 
«erHmpc ^ Ghicos appellannStupuef unt quippe vifis eius nauis protentis velis,neq$ enim ipfive \ 
t* agreftift lis vtun tur vllis,& ff vtcrentur,exfguis yti opus eflet ob lintrium anguftfam.Suis crgo mo j 
irt noftros. noxylispluribusadnauimvectisfagittisaufu temerarionoftros adhucfpondarumrepa* 
l^rofligan g U i v t{ mcenibus tutos configere aut perterrefacere exfftf marunt*Noftri bombardas in il 
ia&mcohe los excutiunt q liaf g tonitribus & vafta flrage, quando feriebant,attoniti fefe ipfi profliga* 
runt.Difperfos & fugientes noflri per nauis cymbam feruitoriam aflcquutur , 6C trucidant ] 
quofdam,plurescapiunt.His intelleftfs cVtormentorum mugitibus auditi^Reguli orato 
h ' ' resad Vincentium Annezmittuntveriti vicorumfuorumdireptionempihommuintcr*. 
niciem,fl defcenderentiratiex nautPacem orant quantum perfigna& nut? collfgerepofr 
funtNeq? enim verbu vllum noftri fe intellexifle fatentur. In pacis optat$ fignum noftros 
egregiis muneribusdonamnt,vtpoteauritrib?milhbus ponderis cfus,quodnumnnim 
Caftellanum vocari dixim?, vulgo pefum appelIatum,cV pleno mafculi thurispre.ftantifil 
fcfrurifera m t ligneodolio librarum oftuncialium circiter bis millium fcxcentarum,quare thuris fc 
rc0io» racem eflfe terram cognouerunkNeqj enim incolis Pariae cum Sabaeis eft .qwi cqnamcom 
mercii,qufppe quibusnihilpenit? notum eftextra fua Iittora. Cumcp auro, & thurc,& pa! 
uonib iis patriisa noftris tamen difliniiIibus,colorum varietate fceminas viuas ad fobolem r 
garffpauo nouarum volucrum procreandam in Hifpanfa &'e mafculis numerum ingentem ad pre- 
ne9 > fentcm edendi vfum pr aebuerunt . Supelleclilia etiam goflampina quaeda ad domoru or* , 
natum pro autefs mfris modf s oicolorfbus diuerfis laborata,qufbus erant pendula fpar*. 
fim per fimbrias appenfaaurcaTintinabulaid genns,quod vulgus Italu vocatfonaglfos, 
T^flttAco? Hffpanu cafcauclcs,loquaces quocp pfittacos variis coloribus quotquot placuitafportare, 
muititudo e ft mnC g pfittacoru apud Pariefes no minor copiaqua apud nos palumbium aut paflercu 
m lorum Jios f ncolas omnes genu tenus mares/cemfnas furarum tcnus gorTampfnisvcftib? 
amiftos fimplicibus repereruntSed viros moreTurcaru infuto minutim goflipioad beJ 
I li vfum duplicib?. Dicogofllpiu id lanuginis genus quod alias bombycfnu appellatione 
$>:oteft&. vulgari Itala dfxf. Afcrf pturi ne fint ignoranfia>,an incurfse plseracg fimilia Latiniflimi vi 
• II^S ti qtii Adrianum incoluntaut Lygufticu/iad eorum manusnoftra deuenerintaliquando K 
wSau vtf primam Decadem vidimus nobis inconfultis impreflbr um prelis fuppofitam, neutro , 
" cf uciari ftatuo ad fummum,voIoc^ fctant me Infubrem effe, non Latium & longe a Latio, 
natum/quia Mediolanf:&16gffllmc vftamegifle,qufain Hffpanfa, Idem velim .diftum ge 
nufnis Adriaticis fiueLyfuftfef s Latiopropioribusde Bergantinis^ de Carauellis U KU 
mfranto Adelantatocp vuTgariappellatione Hifpana. Me quippe no latet GraecirTantes Ar 
chftalafrum,Latfnfflantesiimul oiGraeciflantes Nauarchum hos, Pontarchum illosgar 
\u firedfcideberemagiftratuseiusprincipem.Decaeterfshuiufmodi idem,dummodotua2 

Sanclitati fatiftactum iricredam hacfimplici meade tantisinuentis narratione.His iaomif 
fis ad Parfe regulosredeamus.Hosreperit Vincentius Annezefleapud Parfenfestanclari) 
nuos reclores vicorum primarf os tantum ,quos caeteri fiue bello fiue pace fit agendum , fe^ 
quuntur. Vicos habent ftruflos in ambitu finus illius vaftf ♦ Ad noftros cum munerib? ve! 
nMf re s nifle creo-ulis quincp referunt, quomm nominahicinferereftatuiad tantaeitimemoriam 
Softros 34 Chiacbnu,Chiauaccham(GhfacbnosnancRfuosoptfmatesvno5nomineappelIant)Chia 
tfeguiorfi cbnum Pintignknum^Chiaconii Camailaba,Chiaconum Polomum, Chfaconum Pot. 
nomina, Sinu efi ab Almiranto Golono primo reperru,vocant Ba iam natiuf tatis,quia natalis Chri 
ftiani dk fuerft eum ingrefliiS,pr3etercundo tamen finu non perluftratp.Ba jam Hifpanus^ 
?v - vocatfinum.IclofcederecumiIIisChiacbnia,VincenctiusAnnezinftitutumfterfuum^^ 
fequens ad Orientem regfones inuenit aquarum crebra illuufe defertas 8C ftagnantfa vtm 
gnfs traftf bus loca.Nec deftjtit ti propofitodonec terrse i\\i9 longiffime cufpf dem attingit % 
?i cufpides appellare lieet cuneos aut frontes acutas vel promontorfa marfnas terrastermi 
nantfa.Ea cufpis Atlantem videtur velle impetere.lllam quippe AHricx partefpeflat, qug 
a Portugalenfibus Caput bon^ fperantiae dicitur , Atlantici montis fqualentia in Oceanuj 
proteta pmontoria,fed Bonae fperanti^ caput gradus Antarcticicollfgft quatuor oi triginf 
ta,cufpfs autcm lllafeptem tantu.Puto terram hanc efTe,quaapud Cofmographiefcripto 
ies Atlanticam dfci magnam infula reperf o fine vlteriore de illius aut fitu aut reb? explorii 
tu,&.quan d oqufdem inhniusterrae marginempriniuabHercuIeofrctoincicU'mus,non 



= 



_ 



!■ 



m* 



— ■ 



Captrt octauum. 



foTMi 



ttit alfemmi a re ft pauca dirTeruero^qu* difTidi um forte parcreitf,nf fl foccr & gencr erTent 

ftiter Fernandum regcm Catholicum & Emanuelcm Porttigalliae regem. Dico Portugal fallfitur 4 

lte.nonLufaaniae^vtf multosa 

tcr.Nam fl eft Lufitania,quam egregii Cofmographi Ana 5C Duria rluminibus inciudut, „}§ ^JX 

quotaeftportio Lufitaniae PortugaUia! 



cCaputocfeWttm. 




1 VBNTE Ioane Rege Portugalfx Emanuelis in prjefentfarum regfe 
8J fororfo & pr^decerTore,exortacftacris interCaftelIanos,& Portugallefes 
contentiode iis inuentis.Sibf deberi naufgationes Oceanf vnf uerfas arguc 
batPortugalIenfls,qufaprior &fereabimmortalimemoriaOceanum tcn 
tare aufus fit.Caftellani vero quaccuncfc deusjnf nf ftra natura , fn tcrris for* f*** {6 J n * 
maucrit ab fnf tfo rerum fuiffe homf nibus cof>infa , proponut.Propterea g„* .** 
Ifcere cufc# flIaoccupare,quae Chriftianis habitatoribusvacua repererit. ^oitugal 
Dum f ta in confufo res tracl:aretur,pars vtracg pafta eft, vta Sumo Pontifice decerneretui leitfi». 
quidiuris,FuturosfeobtemperatesPontificixfanftioni fidc fubent vtrincg.Res Caftellse 
tunc Regina flla magnaHelifabetha cnm viro regebat,qufadotalfaef?rcgna Caftellae ffnt. 
EratRegina Ioanf RegiPortugalIiaec6fobrina,propterea facilius reseft ecpOfita.Ex vtriV &{ U ift om 
ufcg partfs igf ttir aflenfu If neam ex plumbata bulla Siimus Potifex Alexander fexfus f Ilfs a rts interCa 
Scptetrione ad Meridicm,extraearum Infularu quas vocant de Cabo Verde paralelIos,ad %* l * tt09: * 
Occf detem lcucas centum diametro tetendiu Alexadr i n acp fexti Potificatu res hsec in con grf™* 9 ** 
tentionem veneratlntra iaclam lineam,h'cet negent ndnullf,cadit eius terrae cufpis San fti 
Auguftini caput appellata. Propterea no licet Caftellanf s figere pedem ifn eius terra inf tio„ 
RegrefTus ergo indc eft Vincetius Annez habito ab incolis quod Ciamba proufncfa ferax 
auro ad aliucuatus motium altorum,quos ante oculos habebant ad Meridie faceret,& e ca 
ptisin finu Pario qui aperte Caftellanae eft ditionis^bdxi^it quofda ad Hifpaniola Almira 
tocp f uuenf relfquit,vt noftra dffcant idiomata.quo interpretum poftea loco vti poflint ad 
fecreta regionum illaru exploranda^ pfaecg ad Curii venit impetraturus a rcgc,vt bona er> 
venialiceat fibinomenfumcregubernatorfs infufce SanfliIoanfs,qua£abHifpanfolatra 
£tu dfftat lcucarum quinqs & vigfnti tantum,quonia fn eagignf aurum primus ipfe Vin* 
cetius Anncz patefeccrit:ab ineolis dixfmus fn Deeade prima Buricchena appellari hanc N 
infulam.In ea infula gu bernator erat Chriftophorus qufda Comftis Camfgnx Portugal f "^jj 
lenfis filius .Hunc vicinar um infularu Caniballes cum Chrifrfanf s omnf bus trucf darunt, J5^3SJ 
praeter epifcopum & familiares eius,qui fe(e templo & templi ornatf bus dereliclis f n tutfi ' m 
teceperuntaufugfentes.Epffcoposnancpfamqufncf fuppffcaturegiotua fedesApoiloIi^ &nk&0 
ca Beatiriime Pater nouos erexitJn vrbe prfmariaSaftiDominici in Hifpaniola fratrem nouiin tcr* 
Garfla de Padilla dnii FracifcireguIareJn Goceptfoe oppido doclore Petru Xuarcz deDe '■Wf 
%\ & in infula Sactf Ioanfs Lfcentiatu Alphofum Mafum,ambos diuf Petri fnllftutfonf s 
obferuatores.Qjuartum fratreBernardu dcMefanobilc^genereToletannjCocionatorem, 
Dominicu,arTecIam fn Cuba infula. CLufntum Ioanem Cabedfi & eundem Fracifceae od 
feruationis pulpf tarium cocfonatore tua Saclitas vnxft vt Darienefibus praefit. Repedeut 
propediem Can r bes debf tas pcenas.In illos ibitur,praecipuequi a patrato illo nefarfo fcc 
lere pofl menfes aliquot reueetf ex vicina SactcCrucis infula^Cfacci chum noftrfs amfcum 
& familiam eius vniuerfam trucfdaruntcomecleruntc^^vfcoefus fundftus euerfo,naclf oc«s 
cafione qc? regulus flle violatoiure holpitii Can'bes feptecoficiedaru Can6aru magfflros 
apudcum reBftos vtCan6asquafdac6ftrueret,quiaprocerioresarbores ad eaMonoxy 
la formanda infula Sacli Ioanis nutr iat,qua eoruinfula San fta Crux cognominata interrc 
cerint.Can'bib9hisadhuc in infula manetfbus e nfis plaericg traiicientes exHffpanfola 
ineosincideninnReinteneftaperinterpretesindpnintaCa^bibusvellcdetantofacino^^ 
rationcm exigere. Illf aute arcubus cV venenatis fagittis in noftros df reclis trucfb? & toruis 
vultibus noftris edicunt ne vim tentent , ni finiftris aulbus venfrTe velint. Noitri venenatas 
fagittas veritunecp enim paratiad certamen venerant» ff^na pacis dant.Cur vicum euerte* 
f int,8C vbina fint regulus cV cius familia interrogati CarJbes refpodent fe vicu deIeuirTe,rc 
guluc^8( familia eius in frufta feftos comedf rTe in fuoru feptem opificu vindidan^f n com 

H 




MU U „„ ■,-, = 



«on«fa 



^M$5tONxfybt&&te 



pontofa fafces illomm ofTa feruar i ad opiffcum vxof es # filios depoftada^qiTO tafellfgant 
non iacere fnulta maritorum & paretum corpora/afcefcg offium noftris oftedei urit. Stupf 
di tanto facf nore noftrf rem diftlmulare coacli coticuerunt,nec£ incufare aut coargucre Ca 
nibalesaufi funt. Exhis &huiufceniodi multa eueniunt quotfdfe^quse ne facras aures tu« 
San etitatis hifce cr uentis narrationibus infi ciam,praetereo . Satiseuagatum eft Beatf ffimc 
PaterextraBeraguenfem&Vrabcnfemregionesinftitutinoflriprimariasnutrices.prap# 
termittemus ne qux fit Vrabeflum rlunitaum amplitudo,qux profimditas^quidue ipfa, 
quidcB ablutze ab eis terr* gignant,decf$ terrae magnitudfne ab Oriente in Occidentem 
ac lati tudine a Meridie in Septetrionem, quid ve credatur de ignotf s adhuc in ea, mf nime 
quide BeatifilmePater.Vrabam igfturrepetataus,^ a nominibus prouinciarum receir^f 
impofitfs exordiamur,proutaciafc$ Ifceat appellare quia procul victe Cnmuariis paren^ 



*E£apumonum< 



Iftouanefo 




E R A G V A M Statuerunt Caftellam auriferam , Vrabam vero Andaht* 

ziam nctiam appellari,§£veluti exinfulfs pluribusHifpanioIam in quaniuf 

tse d^uclse funt Colonfae in caput infularum habitandam elegerunt , ita frf 

f rnmefis Pariae traclibus in duabus regionibus Vrab& & Beragua ftatuta eil 

manfio,vt ad eas tanqua ad portus vagaturi fefe recipiant fefijf c# 8C rcrum in* 

^digentes fefc queant fbi reficerc. Sata iam in Vraba & hortenfiaomnia mfrf 

fice coaIefcunt.N6ne hoc admiratfone dignum San ftiflime Pater^omniu rerum iemenfcs 

taleas quoq^furcuIos,8CcaIamos,propagines etiam aliquarumarboruad easterras^vtide 

ZDira ifbtf ouadrupecubus 8f altilibus diximus,fmportant.O mf ra vbertas,a iacfo femfne cucumeru 

f&cm^ fy huiufcemodi f erum ad diem citra vigefimu fruftus eorum coIlfgunt.CaulesJbetaSjljM 

tlucas borragincs & hortenfia hfs fimilia intra decimu.Cucurbitas vero cV melones deccr 

punt tatraoftauu & vfgefimu>fementfsfationeJ>taIeis &furculfsarborum noftratfunt 

oer feminaria &. fcrobcs fatis,& calamis in ramulis patriarum,qua» confonent^fnfertis, eadc 

referunt celeritate fruticarequadiximusdeHifpanioIa.Arboreosnatiuos fruelushabcnf 

Darienenfes multf formes cV variorum faporum ad vfum humanum falubrev quibus cft 

confilium prseftantiores defcribere.Guaianam coIuntarborem,qu2e fruclum parit cftros* 

rum generi quos vulgus Hmones appcllat perffmile fapore acro dulci comfxto ♦ Nucibu* 

ctiam pineis abundant & palniaru varfis cariotis iis quas nobf s note funt grandforibus^ 

fed mtaime aptis ad efum ob aufteritatem,palmulas fteriles,quae tamen ipfjemet cduntur* 

Srbcatitit cVfoliacreant adfcoparuvfitm,painmacfponte fuanafcicertumeft : Quarauan^vero,quac 

rructutt nos au rea mala feren te arbore proceribr eft, fruclum gignitmagntl malum citreum aequatenv 

«niu% £ft$aliaarborcaftanea:fefmefimfl^^^ 

re dulci & falubri.Mam^is eft arbor alia,quae fructum producit aurei mali magnitudine^ia 
pore meloneoptimo haud infuauior.Guananala fru clum datcaeterfs minorem, fed odori* 
ferum aromatice cV fuper omnes fapidum/Houos eft alia quae prnnis per fimf lem generat 
fi: uclum & forma & fapore , fed alf quanto grandiorem, hanc mirabolanum effe pro certo ; 
habent,Eft Hifpaniolse arbor hxc adeo peculfarfs^vt efus fruclf bus porci iagfnentur^necB 
cummaturefcuntretinereillosautregere fubulciqueant^quinexcorum ferula elapfl fik 
uas earum arborum altrices fparfim petant,vnde multftudo ingens filueftris efFefta eflPro 
pterea fuillasafuntcarnes arietinfseffe inHftpanfoIa faporoffores falubriorefc^^neminf 
riancp dubium eft quin varf a cfboru genera variam carnibus edendis vim guftum c$ lon* 
ge alium ingenerent .|Alium fruclu fe fnniclifllmus Rex Ferdfnadus comedirTefatetur ab 
iifdem terrisaducclu,fquamoflim,pinus nucamentu afpeclu/orma^caloresemulatiir , fecf 
molliciepar melopeponi/aporeomnem fuperathortenfem fruclum ncn enim arbor eft, 
fed herba carduo perffmilis aut acatho.Huic H rex ipfe palma tribuit.Ex iis ego pomfs mi 
nfmecomedi,quiavnumtantum e paucisallatis reperere incoruptum,caeterfscxIonga 
nauigatione putrefaftis.Qjt< ta natfuo folo recentiaeder unt,illorum cum admiratione fn 
auitaTem extollunt/eftodiunt etiam e tellurefuaptenaturanafcentesradices,fndigenseBa 
tStas appellant quas vt vidf Infubres napos exiftfmaui ,aut magna terra» tubera.Cluocuc^ 
modo codiatur aflx vcl elix^ nulli cruftulo aut alio cuiuis edulio cedut dulcorata mollicfew 
cutis aliquato tenatior c| tuberib? aut napis terrcic^ colorfs^caro cadidiffima* Serutm , etH 



= 



£aput nonurn* 



fdCMUW 



&cotuntur f n hortis vtf de Iucca dfxfm? in Decade prima.Comedutur & crude. Viridfs ca 
ftaneae guftum cruda finitatur , cft tamen dulcior , fedde ar boreis cV hortenfibus vegetatf* 
uifqs alfis fani fatfs^ad fenff fiua veniamus.Terrafe fllfus hoiTentesfaItusdepafcunt,prseter &™"alfo 
tigres & leonescxteraq^nobisfam notaanfmaIfa,vei faltem ab egregifs autorfbus defcrf* omcl "f a » 
pta,monftrofa pIura.Sed animal vnum pr^cfpue procreat, fn quo natura ftuduft fefe mf ra 
artificem oftcndcrc . Id eft corpore boucm 2equans,promtifcide armatum eft elephantfna 
non elephas.Boumo colore non bos,equfnis vnguifs non equus,aurfculfs etfam elephan* 
tfnis (ed mfnus patentfbus cVdemfffls,qiia cxteroru tamen anfmalium patetionbus . De 
arumali ferente fecum natam fobolem ih vteralf crumena fcrfptorum nullf meo iudfcfo no 
to,quod ferptim arborefs depafcitur fritctibus , fn Decade fatis,qua puto ad tuae Sact/ tatfs 
jiianus, priufquaid rerum culme adfpifccrctur,deucnifTe. Qjiadoqufdem e meis latcbrss 
imprelfa cuafftQjrid vero de fluminibus Vrabcnfibus reftet referamus. Dariem angufto 
in finum Vrabenfem deuoluitur alueo.Monoxylorum prouincfalm vfx patfcns & vicu 
quem habitadum eiegerunt pneterlabitur,fed fluui ii in angulo ffnus queni dfxfm us aVa 
fcho per naufgatum reperere Iatftudfnfs eiTe ftadforum quatuor & vfgfnti leuca diciint,pro %&titudo « 
fimdftatfs etfa immenfe cubitorum puta ducentortl amplf us,per dfuerfa oftfa fn finum ca? tfiwdim, 
dere.Htlc vti legfnius Hfftffi fn Poticum pelagus,& Nilum in Aegyptiu defluerefn Vras» 
benfem finum aiunt;Aiitonomafice Gradem fluuiuappellant,que magnoru efTe ac mulfo 
riim crocodf llorii nutrf torem fnquiunt,veluti de Nilo didicfm? . Ego prcecfpue quf Nflu 
aduerfofecundocpflumfne nauigauiSoIdanumpetens 8C abeoredfens , qufd propterea 
queam cx tot fnffgnfum do ctrfna & autorf tate virorii fcriptis de Nilo colligere non f ntelli 
go.Duos mnc$ Nilos,fiue a lunse motibus,fiue foh's,aut e fqtialidfs Aethiopu fugis vndc 'BiVwplit 
eunq^ fluere veifnt,afunt natura dedifTe telluri irrigandae,ad Septetrionem in Aegyptium 
finum cadcre vnum,f n O ccanu Mcridionalc alterum .Quid hoc loco dfccm us J De Aegy 
jptio nfhil ambigimus.MerfdfonaleaIiuPortugalcfes,qui per Nigritas &MelmdosAeq 
rioctialem circulu tranfmeant, fn fufsmfrabilibtis inuentfsrepererunt,6C e lunx motib? 
ipfimet deriuari arguunt,efTecf Nflf alueum altcrum qufacrocodillos seneret , neqs alibf 
praeterqua in Nflf fluentf s crocodf llos gfgnf Ie gerint.Senegam vocant flimm Portugalen^ Scnega ag 
fes.Nf grftas f s fnterluft Septetrionali n pa fortunatusjMendionali arenofus horrf dus.Gro tcr mUu6 
codillos pafTim emittft.Qu^ er g° «fercm? de hoc tcrtio , immo cV pene dfxcr/m quarto! ^nfralg 8 
Grocodfllos nanq? efTc puto,quos' armatos conchfs tcftudfneae dmiciei duce Colono Ca* 
ftellanf reperere fn flumfne,quod dicf de Lagartos fupra meniorauini9.Dicem5>hos e lun^ 
anotfbus onri ? haudquaqua Beati fTime Pater.CrocodiJlos ergo pofTe alfas praeter Nfliacas 
aquas producereiunioresnoftrf experimcnto dfdicere, Noenfm hxc flumina e liwx mdti 
busfcatet,ncq5 poiTuntcum AcgyptioNiloaut Nfgrfto,ffucMelindoquacuq3iIlf deriue 
tur eandem ongine habere,qui'ppe qui cx proxfmis defluant motibus,quos dixfmus a Se 
ptetrionali Oceauo non magno difcrfminc mare aliud Auftrale dfrfmerc/In Darfenfs prse ^[olucrCt frt 
tcrea & alforum fluminum paluftribus locis reJiclis ex alluuie aquofis,phaftanos,pauones, r 'P 1 ' 6 ^ ar, '2 
fed nori piclos,cV multa volucrum genera a noftrfs diflimilia tam ad efum apta, quam ad ni varicMl5> 
demulccdum variisconcentibus audientfum aures nutriuntur, Sed aucupff fmperitia Ca 
ftellani noftrf neglfgenter volucres fnfeclatur.Pfittacorum etfa fub eodem generelpecfes in 
ftagnantibus illis locis fnnumere garriunt.Sunt e pfittacis qui capones sequent magnftudf 
ne,funt & quf ne pafterculum qiiidem fuperent.De pfittacorum varietatein prfmaDecade T^nttaco:!! 
fatfs.Inhuiusnanq^vaftseterrjedffcurfuCoIonus ipfeadcurfam &mifit& tulit exomni ^ vi ^^ 
fpecie non paucos,quos omnibus vulgo Ifcuft f nfpectare fernnturq? cotf dfe. Vnum reftat 
BeatiffirnePatcr dfgnffiimum hfftorfa,quod mallem inCfceronianas manusaut Liuianas 
incidfrTe,quanieas",tanti nacg mfraculieftapud mc,vt fmplfcatfus reperfam fn efus defcri 
ptfone fngenium mcu,qua de gallfnaceo feratur pulliculo ftuppis inuoIuto.Terrae ilhus h? Wulta &c 
titudfnem a Septetrfonalf Oceano ad Auftrale pelagus fex tantu df erum efTe dfxtm us fnco? flwniimbu* 
larum teftimonfo. Magnftudo proptcrea fluuioru cV numerus hfnc , illinc terra^ angttftia ama ^ b9 a 
liie trahunt in ambfguu,qui fieri poflit,vt intercapedfne tam exfguadferu trfum a fupre 
jiiis eoru montfu cacumfnib?di metiedo,tot tarnq^ magna flumina diuertat fn hoc Septe 
trfonale no fntellfgo.Crcdere naq? licet ad Auftrales mcolas totfdem defluere, funt hsec Vra 
benfiafluhifnaexigua ff rjl^rffc]3 alfis comparentur . Afunt fe reperffTeCoIonf temporc 
Caftellani $ pernauigafTe poft illum^flumen^cuius hoftium in mare cadens pafTuum afle 

BU 



m 



. i\ uw..wm mimm 




fnaudita 
magrtims 
dofluminis 



Brgumeta 
tSgcucratio 
nc:etftujeu 
aquarum, 



^eantris 
rorannM 



Sragonma 
itardtnar. 
leftis, 



f^cantro U 

ccntiatioe 

0illena* 



•^.0S.f£ectmd$ t»ccadi0 

uerant eflepaulomfnus centum millefn prfmis Pariae Iittoribns,vtialias dfxfmus,ftiriba 
do meatu in Oceanum ex altis motibus decidere pnedicant,vt retrocedere mare etiam ex 
seftuans vim ventorum dfco impulfum fuo impetu &amplitudine cogat , necp in magno 
eius fpatio amar i quicqua fenfifie in aquis, fed potui aptas cV fuaues omnes inquiunt. Mara 
gnonttm appellant htincfhtuiu incola^adiacentes autemregiones Mariatabal,Camamb 
xum & Paricoram. Prseter ea ftumina qux fupra nominaui,Daricnem puta grade Dab&i 
bce,Beraguefe,Sacn' Matthei,Boii ,Gatti & de Lagartos & Gairam,pafTim reperiunt alia 
multa qui peragrant ea littora.Deliberati ergo mecumvnde fibi fpecus tanti capaces habe 
ant hi montes littoribtts adeo vicini & angufti fentetia incolarurn ,&yndc repleant vt huf 
mores tantos cogatur euomere, fuccurrunt varia.Magnitudo prirnrt motium, altiflimos 
quippe erTe inquiunt. Aiebat & idem primus repertor Colonus,immo & aliud ipfe dfrTere 
bat.Efle delicfartt paradifum in eorum motium culminibus,quiex finu Pario & Ore dra 
conis apparent,fibi ftatuto pcrfuaferat. Vaftae ergo mdtfttm moles vaftos inefTe fpecus mul 
ticapaces arguunt,fcd vnde rcpleatur penfitadum eft.Si dttlctu aquarum omniuex fenten 
tia muttortim ita refluut e mari flumina,maris ipfius ponderofa mole compulfa per terras 
meatus, vti e meatibus ipfis fcatentia videmus ad mare curfum dirigere,minus hic miran 
dum eft quam ahbi.Qjiia nulhbi lcgimus adhuc duomaria huiufcemodi terram vllam 
tam angufto limite fi vera ferunt incolae circuferpere . Magnum quippe eft a dextro latere 
Occanum inquem fol vergit,a finiftroalium vnde nafcitur forte no cedcntem,quia putant 
Indico mixtum,habere cubitantes.Tanta ergo mole grauata(fi valet fententia)tellus ifta nf 
iriif um cogitur tot aquarum voratus deglutire»deglutitos per patulos guf gites emittere. 
Scdfi e mari forbere humores terramnegauerimus,fontefcggfgniomnes exaeriscou* 
uerfione in aquam intra montium cauernas ftillantem arTentfemur vti plaericg autumant, 
autoritati magis eoru qui talibus innituntur rationibus caput flectemus,qua quod intelle 
clns nofter fit eius fententiae capax.Couerti in aqitam abforptum in cauernis mdtium alfc 
quibus aeremnonqufpperecufo.Vidinancgegoipfe inHifpania e pluribusantrisguta 
tim imbresdecidereperpetuos, &indecolIeclasaquas percolliumlatera riuos demitterc, 
quibus plantata in cliuis vineta oliuetacp ac fruteta omnis generis rigabantur . Sed vno in 
locoprafertfmtefteshabeo IlluftrifTimu Ludouicum Aragonium Cardinalem tuaeSan 
ftitatis obferuantifTimii & Antfftites duos Italos Epifcopum vnumBouienfem Siluiu Parj 
donttm nomine, Archiepifcopum alterum cuiiis nec# nomen proprium recoIo,neq$ titu* 
lumdidici.GranatJe nao/nup e Mauroru poteftateereptae agebamus,& nos omnesoble 
elandi animf gratia ad quofdam amcenos tumulos duxit,per quos fuaui murmure riuus 
irrigans deflttebatJnterea Ioci dtim IlluftrfrTimus nofter Ludouicus falientes pcr arbufta 
ritto inhxrentia volucrcs fagittis infectatur ego & Antfftes vter<$ cliuu afcendere ftatufm?, 
vt vnde riuus orfretur intelligeremus.Eramus nacg cacuminimotium illorum proxfmiV 
Succin 6ti ero-o riui veftigia fequentes antr um reperimus eiufmodi perpetuo imbre vber^ 
rimum,excuiusaquaper frequentcsguttascadentein receptaculum infttbiacetibusfaxis 
manu cauatum ritius efficitur. Licet vulgo cofpicere & aliud rorans antrtt in hoc celebrf 
oppidoValladoIeto, vbf nunc agimus in oppidani egregii viri itirifperiti cognomf ne Iice 
tiati de Villenaab oppidi mcenibus minus ftadiodiitante virfdario.Fateor igiturexantro 
rumroratuper conuerftonemaeris interpendentiumrupium cauernulasabforptf poflc 
fontesalfcubigenerari. Sed naturaarbitrorde tanta illuuieaquarum hac induftria tenui 
p;enerandaminime fuifTe foIIicitam.Confonant ergoratibnesduaeingeniomeo,frequen* 
tiiimpluiiiarumcafusaIteraobperpetuumibivervclautuniim,quia funt itapropinqux 
Aequino ftiali circulo terrx illae,vt vulgus non aperte dignofcat diei ac noftis difcrimen to 
to anno,fiintq$hxc duo tempora gignedis pluuiis aptfora,qua grauis hyems aut ceftasfo 
u(da, Altera prioris efleaiua eft huiufcemodi. Si porofum cGk mare percp poros t\9 Auftris 
ilIosaperientibus,vapores quibusaquofae nubes generentur,eleuarf iafrentiemur,terram 
hancoportet crebrioribiispluiii'ismadcfieri,quaterraaIiani,fi flt vti aiuntangufta,duoc0 
tcneat immenfamaria,quceillam itaproxime fepiant^collateralia.Vtcunq^fit Beatifltme 
Pater nequeototviriseas terras frequentatibusnocredere^cogorc^illajicetplaeraq^vij! 
deatur non verifimiIfa,referre.Propterea per hxcargumeta fuitconfiIiudifcurrere,ne viri 
doclrina celcbres hinc,illinc qrcdaru occafionttin aliena fcripta ftudiofi nos ita hebetes efTe 
diiudicent^vt nulla ratione media fidem facile praeftem? emergeti cui'03 narrationf, De in\t 



_j 



— 



Caput tatium 



foF*£OT 



octu tamcn illo dulcium aquarum^qui obieftus pelago facir oflnim adco ingens,yti fupra 

cuximus.aquas exiftimo cadentiu multorum efle fluuiorii coaftas,que lacum ingetem ettf 

ciant no aiite ftuuiuvnum, vt ipfi aiunt.Sed quia fint motcs ardui,tan tnm eflc puto vim de 

clinatium aquarum ,vt impulfu uagnatium ea fiat conftiftatio,cV ne felf» aqu* ingrcdian 

turinfinumWant.Surgcnt^^ 

& fubfannabuntdicetes.En quid pro miraculo hic recitat magna mefle ftumina regiom£>? 

iUisl None Italia fuurii creat Eridanu,fluuioru rege ab autoriB? egresiis appellatum l No ■ 

ccrc m?re itaproduntur,vtduIceshauitus inquadragintaniihapaffiiumliccatconigerc. gc 
Iis fatiffacnimiri velim hac ratione.Padus Alpinos aggcres Gallias,» GcrraamasPanno 
niafcR fccerncntes ab Italia fibi habet, a tcrgo magna mole fuccofos Iongoq; traftu 1« 
fium» innumeraalia bibens flumina tenditin Adriaticum ,fctemdecaetens. Humina 
vcroh*cpIenioribusalueise proximo,vtf cxrcgiilorudiaisnofiri rcferuntlapiacadunt 
in Oceanum.Sunt tame qui ampliflima cfle!alibi, Iicet hic anguna fit,arbitmitur tcrram. 
Succurrit 6i alia caufa.quam Iicet habeam pro inualida,fcriberc tamen cam flaiuaLongi* 
tudo forfan tcrrse ab Orienteprotenta per immenfum in Occidctem, fi angunaefiadiume 
toerit Quiaficuti lczintfAlpheum ab Elide in Sicula Aretufam per meatus fubtef mari 
nos occuTtos fcaterc , na & pofle montes illos produclas adeo cauernas habcre , vt Iongiffi* 
jiiediftantibus terrarum cauernis refpondcant, augeanturq? paflim aqu* venicntcs aeris 
i11atranfmutationequamdiximus.Capiant8(qui fanopeftorcaliena intcrprctatur,» qui 
f ^bfmnationibusinuigilantrem vti malint.Inhac renefcioquidvltrareferaminpr^fen 
fiarum,quandoalitcrremeflcrcpererimuscandidcverumprofitcbfmur.^ 

dcterrxhuiuslatitudm^^^^ 
fermo rcfurgat. 





cCaputoedmunt 



|ST IN MARE ProteMaterra(ItononfecusacItaIfa,Ifcetnonhuniafle» 
cnirlh*cvtillaftoilis.SedPfgmeohmigiganticomparo.Eun.aii(ppars 
eaquaadiaacufpidcOricfltali,quxvergitadAtlatem,Caflellanipcrciirtc 
' runt.ffnenodum repertoadOccfdetem Itallalogioroauptoampltf.Qu» 
! ratfone fre tus oauplum hoc aufitn promere vult tuaSan ftitas fnteljfgere. 
^ Exquoparerenamipomilatib!>vtSaaitetisra*nomineiftaredi2ercinI.a 
JSe^legonoLatrascurauincquideatnorttcexplpramm.BurgefcmAnflfti^ 

toshaXei™ 

tan^quasnaiitschartasvoean™^^^^^ ? 

flaerat inqua manum dicfturfmpofilre Americus VefpuciusFloretinusyirinhacarte 

SVqui q adAntaraicu«ipfeaufpidis8;ftipcndioPorti«alefiu^^^ 

ffilemplutesgradusadna^ 

^erSqua^ 

cuw«l«ftr^^ 

Addftarasiudfciumfuuaddfdft^ , 

omnftlq^ 
Xidcpinxitmebrana.Exomnibuscomendatforesfetitant^quasJoancsilcdelaC^ffa 

Fo^lcomes.qiieaCaramafreftbiisapndCartbaginisportupercptumdiximus.ed^^ 

ra?!<tuSrnatMa[iusnauiunomineAndre a sMoralescumobnia(oreearu^ 

temJamilfaresenminotofqjhabebantambotraM 

bfcu a t «metiaquiacounographienaualisperitiorcshabcreturquaae erf.Ommb?fg( 

SSaHauVn quorufingulisiacebat linea^Hifpanomorenomtl.apaffuu.fedlen 

a Srabat.cfrcfnosaffcrr^^ 
w(T6teillaqii5dij<im9PortHgalcfitunclnd(ltaea.pcas(nfnIaniquasvocatd^ 

Pafalello^ 

funt rcDerim?adMaragnoh(flumfnfsoftfuleucastercentu.Inde adOs vfq?draconfsIeu* 

X<k,mn6milhspaufomm^ne<^ 








Dctcttris 
a poztu fai 
Suguftinf 
adrtufiper 
ditotumv 



Sfitmftias 
ria,57co. 
5oan.&ia5 
peSolig. 



©CVSi^0 

magnctcra 
rf.gra4ib*. 



JOMra fons 
tfenatura< 
l&uid 6 fo 
tie natura 
muo: crc* 
dat 



£anc$Bu 
Foncs:af?u 
manas car 
nc0 pzc inc 
diacomcde 
rfitlDifpani 



lfa paffuum quatuor cotiner e mari prcefertim,terra vero trfa,Ex Ore draconis adCuch.k* 
coae protcn ta in mare cufpide,qua fnpcrata , in leuam finus eiEcitur,Ieucas tercetum dim? 
fi fumusiii vflo,inaliiscirciter. ExCuchibac6ceilloprom6toriocufpidaliadCaram^J 
fem regione,vbi portus eft Carthasmis,circiter centii feptuagin ta. Ex Caramairia S 
lam forte qumqiiaginta.Inde ad Vrab* fauces intra quas vicus efi Sacfce Marf* anticm J? 
vbifedes pofitaeft^quteqs tantu fr.xxx.Ex VrabefiDarienead Beragucfem Huuiu Xf5 
xurus erat pedeNicucfa,mfi aliter apud fuperosftatutu reperiffetcxxx. intereffedimrfi a! 
mus.Ex Beragua ad eum fluum,que diximus SanftiMatth^iappellatnaCoIono mo„n 
Nicueia carauella amiffa pererrauit omniu hominu calamitofiflimus , leucas in mdtaK„« 
centu quadraginta tantu l^^^ 

ti e redeuntib?mih£ retuleruntjnquo&locantdiuerfaflumiflaputa Aburemacummr 
lacente infula nomine Scutu C atfoa cui? regulus Facies combufta efl appellatus almd §£ 
¥ ba >Jn'#poftil^ 

roum & Hiebram incolarum appelIatione.Si rite dinumeraueris Beatiffime ^aterl S«S 

inucniesmhoccal^ 

feptingeta fupra quincB milia a cufpide ad Sanfti Matthsei que perditoru vocanS £a 

flofmitopus.AfturOuetenfisauitogenerequidanomin 

Mff*,qu*doclos^ 

percurrit no paucas.Sed littus illud medium ad Septetrionem curuatur. Prooterra n*£f 

miiflSm locatum inter dimefa,putamus tamccolljgere dianietroIeucas.ccc.cWr OVrl 

taerpBeaflffimePaterfit terrxilto 

1/gttodeIamudineforteaIiter^iquadofentienm 

'feramus.Te^ 

dfcmfuacufpidetantm 

neamadAmaraicum^ 

diximus.Cufpiderehc1ta,Pariaverfus,AraicusreuifiturpoIus,&qii^ 

teregioyergi%comagispoIuseleuatur.HabentergoCafteIIanivariagradim 

donecad Darienem ftatuta earurn terraru fedem prfmaria veniatur. Beraguefis nancS 

reIiaaeft,vbieIeuatumgradusoaoreperiuntpolum.Sedin^ 

Septetrionem^v quafiHercukifretlg^ 

damadLatusHiloaniolcSeptetrionaleabiifdemrepertasJnterquasadte^ 

h qitin^ ac vfginti fupra terccntti ivnam effe infula' fabulatur,quieamexpIoraruntadnifr 

ma,nomineBomca,alias Agnaneo,fontcpereni adco nobile,vt cf? fontis aqua eoota &EL 

fciuuenefcant.NecarbitretitrBeat^^ 

percuria^iiiuerfamatiffto 

cernitapopulo,ndpauciremeffcveraa^^ 

naturx rerum genitrici nome tantum tribuere refp6debo,f][bf <£ feruaffedeum hfc oreret 

gatiuam pro no min us propria,qua fcrutari corda homfnu aut priuationi darc accefTurri 

ad habitum exiftimo,nifi Colchia forte fabuladerenouato Aefone ErythreeSibylle ftifffiV 

foIiacrediderimus.H«cdel6gitudine latitudinecfcac niotibusabruptiscVeornfoecubu» 

aquofls dcq$ variis terr* illius gradibus,& quidcfatis.Sed minfmeprstereufldapiitoquje 

miferisintergeneralescalaniitatesacciderunt.Horrebafltpueromihivifccracfliciabarc» 
prae mi feratione de Achemenf de Vergiliano inter Cyclopu littora ab Vlyffe relicTo auod 
baccfslapidofifc^ cornis ab Vlyffis tranfitu ad Aene» aduentil dies no multos fuiffe deoa 
ftuni Vcrgilius recenferet . Baccas lapidofac^ corna pro delicatfs epulis infcelices habuifc 
fentHifpani,qui Nicuefam fecuti Beragua habitadam eIegerant.Clufd de tfiniaivite ma> 
gnoemptoopiiseitmagnificare rem?Qjiid de huiufcemodf multis,qu^ obfeffos oatl 
oportetrPoflmiamNicuefacomiumccKpitdeBeraguadeferedaobterrkfquaH 
litate^portum bellu cVdehinc promotorii Marmoris appellati littora tctauflan ibi fortu* 
nariusqmrct fnfidere.pppreffitfociosefusegeflastanta,vtfleg3 a fcabiofiscanibtis.quos 
venatus_&: tutete caufa fecu habebant , in certaminibus nacp cum nudis incolis carnl ooerai 
pIurtmtivtcbatur^eq^aliquadoapereptisincolisabftfnumltNoenimibffruM^ 
borcsatitvoIucrcsquasDarienealerediximusprocreari,acproindeterramfnimefrequete 
hab(tatoriD9reperiebantC6uenerut e fociisquidadecanemacerrimoemedo,quifamfc 
re cX ipfedeficiebatobefuriem,muItospr«bentcanisdnoaurf pefos,fdellaureos caflella 



ii tniiiiiHinMnii 



= 



-■ : 



z= 



Caputpnmum. 



foltxxvi* 



nos canem excof fant comedcdu.Scabiofam canis pellem capitfs oflibus appeffs intcr dii 
jnetaproximaprofecerunt.Poftridiepedesquida e focfis in abicftam pelle inciditvermi*! 
bus iam referta ac femifetete,domum afportauit.Excuflis vermibiispellc in ollam coque* 
dam confecft,coftaedit. Adcoclx pellfs ius cum fuis multf paropffdibus ffngulos caftella* 
nos aureos pro fingulis iuris paf opffdfb? ofFeretes accurrebat. Bufonesaliusduos reperft, 
coctos cgrotus quidaa Bufonum drlo emit comededos,proc£ illf s duas fertur lincas auro 
jntextoYubuculas quse valore jequabant Caftellanoru fex,pr:ebiifffe.In campeftri via qua 
dam mortuu repererunt pJaericfc incola a focifs interfecriim > 8C fam putridu, dimebrarunt 
fecreto.ffue alTis,ffuc elixfs carnf bus f llfs tanqua pauonfs efca famc tunc pepulerunt. Sabur 
tafnquiuntcotetum paluftrf peralfquotdfcs e focffsaIfum,quf noftua focforumcuneofe 
cedcns pifcatum fntcr paluftres vluas diuerterat donec ferptf m f am femf mortuus vfa ad fop 
cios reperf t.Hzec & huf u fmodi multa perpefTi fnfcehces Beraguefes ex numero mf litu fe* 
•ptino-etorum feptuaginta amplius advix qtiadragenarium reducti Darf enenfes & ipff efFc 
ffi funt,ab incolfs perepti pauci, fame casterf confum ptf anfmas euomucre anhelates,ape* 
rf edo vf am ad nouas terras pofterfs pacadas fuo fangtiine. Ad couf ufa crgo pofthac nuptia? 
Iia cseteri,fi qii* hi panl funt pe ff tauerimus^per tutanouaqs f tincra ad tutas nouafc# terras, 
inquibus 8C habf tatores cVfata famreperiet,proficffcetur.QuoautePetrus Arfasducfor 
cum regfa claffe ff tappulfus ad hanc vfq? hora non intelkgfmus.CX.ua: fuccefTerfnt , fi hoc 
Sanctitati tuce gratum fore cognouero,vjgiIatius expIorabo.Ex Catholfci rcgf s curfa prf* 
dic nonasDecembrfs. AnnoaGhnfti natali\M.D.XIIII< 

P.M.ANGLI MEDIO.PROTO. CONSLREGII AD LEO 

nem decimum Pontfficem Maximum,dcorbc nouo tertfa Dccas. 

cCaputpzimuntf 

ILAVSERAMORBI NOVO PORTAS BEATISSIMB 

i Patcr fatifq< me per f llius oras vagatum arbf trabar,quado nouae lftterse alla 
l2t patefacerc ilias lterum, & rcpofitum fumere calanut cocgerunt A Vafcho 
I Nunnezquc^ciectisNicuefa duce & Ancffopr^toreexDarfene.prfncfpata 
fibf mami proptorum audacia fretum vfurpalTe mcmorauf mus, a focffs etfa 
JplerffcR Iitcras habemus,fuo milftari ftilocopaaas.quibus didicimus eum 
fuperaflTe montesillosOceanumnobis notumab altero Auftralf xquore adhuc latente 
dirimentes.Eft eiusepiftola GapreenfiDefianograndior.Sedeatantum ab lllac^terffcgex 
cerpflmus quse memoratu cfife dfgna duxfmus . Catholfci regfs anfmum ffbf Vafchus no 
jnodoiratum reconcilfauit verumetiam gratiofum cfFecit . Donatuseft arege Vafchus 
donati & ptericft alii prseftantibus & honoratfs priuilegiis pro talibus aufis. A ttentas no* 
bfsaures tuaSanctitaspr2ebeat,&quxilIispalTfmfnre tanta cuenerfntferenafrote&gau 
denti peftoce fufcipiat,quandoquidem non centurias folum & legiones fed innumeras ho 
jninum,natio h*c Hifpana per vaf ios laborcs U multa vitae difcrimina tuo fccro throno 
fubdedas domat myriades. Vafchus Niinnez, fiue impatiens ocii,quia nefcit ftare loco for 
tis animus,fiue ne rem tantam furriperet alter veritus,putant nanffi multi VafchumdePe 
triAri^prxfeclura intelIcxiiTe,fiuevtraqpmotumcaufa«quod irattim regem ex antea* 
ftis fentiret,ao;ffredi prouinciam ipfe cum paucis conftituit.quam a Comogri reguli filio 
ctiam mille armatf s fore difficf Iem audfuerat. Accitis ergoDarienefibus veteribus aliquot, 
^ pluribus ex iis qui ab Hifpaniola rcccntes venerant vberioris aurf copfje fama compul 
ff,centum noriagiuta armatorum manum comparauit. In Kalendis Septcmbris annf f& 
perforfs.M.D.XIILfacttirus fter marf dum Ifcerct.exDarf ene cuni vno bergatino bi mo 
noxy lis id eft vnilfgneis prouincialibus dece cymbis difcefTit.Caretae littoralis reguli Coi^ 
benfis amici terram prf mu capf t,relictis ibi nauigiis vt cceptfs deus faueat ftippkx petit,5: 
vna carpit fter terra montes verfus.In Poche reguli df tfone primu f ncidf t .Pocha,vtf ahas 
fpfo adeunte fecerat,aufugit, per nuncf os ducibus Coibefibus Caretams Pocha^ tutela ab 
omni hoftiu iniurfa & amicftfa fide prcebita multaq? beneficia pollicet , promfffis ergo & 
bladf cifs,ta noftroru,c| Caretanortl cmolliV Pocha venft ad nf os,lf bes gattdes Pocha fce 
dusfufcipit. Nc vltra^vereat Vafch? Poch^ fuadet.Dat dexteras,c3( fcfe inuf cc copkautur; 




^itmims 
Tkomifejc. 



2Jnno.i5t$: 

itumcuad 

Buftrum^ 

^uoagaa 

tu ©afcl?* 

tetctaufirs 

lcpclagus» 

fugft^o 

d?arcgul9, 

&cditl$QA 

Ct?9« 



= 



d f I 








j&ucfue* 
rint oona 
mutua» 



tbozalt *i 

ctum. 



ftapidibus 
oiafoisnatt 

T^ecuniam 

ncfciunt» 



miaf nfis 
rcgulue. 



fcabcre to = 
nitrua. 

T^erftregu 
!uset.oc. 

&om*> infc 
cmturptvi? 
cio. 

ZDirabeca 
nibus. 



3Jrat* fceue 
obnefandu 
fcclue. 

^tucrcqs 

nageebel* 
ttcofa. 

iftfgra r?ic 
mancipia» 
^pinio cur 
nigri fint. 



t0.jg5.£ertie fcecadfe 

mutitf fc$ fe muneribus arTicfunt. Auro pdchafed modicocentu putao. dece aure/s ponde 
ribus,qii2e fingula Caftellanu aequant numum , fuerat naq? fpolfatus anno fuperiore vti fu 
pra rcttulimus.Vafchus vtdono donti penfaret Pocham rebus noftris vitreis,fcilicet calcu 
lorumfertis adcolli oJbrachiorugeflamenfpecuiifcpac tintinnabulisorichalceis &hu* 
iufccmodi mercibVinftitoriisdonauit.Has indigcnae magnifaciunt:CIu^idvbig3 precio 
£e rei Ioco habetur quod eft percgrinu.Securibus etia ferreis ad arbores fcindendas paucis 
Pocham ditauit,nil nacg maiorfs faciunt quod ferro & metallis omnibus careant auro ex* 
cepto,& fecare ligni genus vHum,ad coftruedas domos praecipue Can6a% cauandas, fine 
ferreis inftrumentis dirticillimu fit,fluuialib? quippe lapidibus quibufda preacutis lfgna 
riam omne exercent fabrificina.Pocha igitur deuin fto,vt a tcrgo tuta relinquat omnia Va 
fchus,ad motana ducit agmen datis a Pocha ducibus & calonibus qui viaru anguftias fler 
nendo praeeant,per faltusnac^ inuios & fcrarum latebras atcrj anfractus motium penetran 
dum erat.Pauca quippe raracn funt inter eos c6mcrc/a,quia paucis nudi homines & pecu 
nise expertes indigent,& fi qua exercent e proximo agunt,auri ad ornatum & fuppellecti* 
lium ad vtilitate permutatione. Propterea haud quaqua trita funt inter eos ex minime fre* 
quetibus cocurfationibus itinera.Notas tame occultas obferuant femftas eorn explorato* 
res,quaru duclu fe per infidias & nofturna latrocinia infeftant alterne trucidates atc# in fer* 
uitute fe vicibus redigetes.Pochefium igitur & Carpentatoriu noftroru opera & motes fu 
perauf t horridos, & per obuia ingetia fiumina plura ftru ctis potibus aut fubliciu trabium 
congerie conexa duxit incolume cateruain.Hic eoru multa prsetereo qu3e,tum ex reru pe* 
nuria,tum ex immefo labore pafli funt,nefim minuta recefendo moleftus,fed quf curegu 
lis cx itinere afta funt pretermitteda minime duco.Priufqua alta motiu cacumina pertinge 
ret,regione ingreflus nomine Quar6qua regulii eode nomine nucupatu obuiu habuit ar 
matum coru more,arcubus puta 8» fagittis Machamfcg id eft enfibus amplis ligneis oblo 
gis vtracR manu agitadis & fudibus prauftfsmiirTilibus etia quse certiffima iaculatur.Is fu 
perbenoftros 8i hoftiliter excepitjcum ingeti ditionarioru multitudine traniitum^prohibi 
turus.Quo irent q" 1 '^^ peterent interrogans,retrocedant vultu toruoper fnter nuncios 
comonefacft,ni velint ad vnu trucidari.Haec dicens prodit in apertu veftitus ipfe ac Palati* 
ni,cseteri nudi,5i noftros impetit retrocedere recufantes.Bf euibus a ctum eft fcopetaru fclo 
pis,quibus auditis noftros fecu habere fulmina 8J tonitrua arbitrari funt,c3i fcorpiontl fa^ 
gittas no diu fuftinuerunt,terga igitur vertunt fugietes.Veluti p macella lanii bouinas arie 
timfa fecant infrufta carnes,ita huic nates,illi fcemu^alteri humeros vno i ctu noftri fcin^ 
deban t,veluti animalia bruta perierunt ex eis vna crl regulo fexcenti homines.Huius regu 
lidomureperitVafchusnefandainfeclaVenere,Fa'niineoamiclureguIifratrem,pIu^ 
alios coptos & vicinorumteftimoniopathicosoftendin IulTit acaniD9circitercuiadragin 
ta lacerari,canil opera noftri vtuntur in praeliis cotra nudas eas gentes,ad quas ra bidi iniili 
unt haud fecus ac in feros aprosaut fugaces ceruos, nec minus fidos Hifpani fuos reperiilt 
i n periculis fubeudis quaCoIophonii vel Caftabalefes qui ad bella gereda canum cohortes 
inftituebant,ita quod prim a acie in praelio canes feruarentmec vnqua detreftarcn t pugna. 
Audita noftrorii in obfccenum id genus hominu feueritate,tanqua ad Hercule populi con 
fliiebant quofcuq^ morbidos ea pefte fentirent trahetes,vt e medio tolleretur expuendo in 
illos incIamitabantJn Palatinos quippe,in populu haud quaqua cotagio fluxeratln ccelii 
oculos manufcrj tendetes deum infinuabant efle tato fcelere iratum, inde mitti fulgura, to* 
nitruacR^crebris naC# fulguribus vexatur,cV aquaru frequentes alluuies qua* fata omnia ra 
ptent,famecR & morbos inde prouenire c6qucrebatur,lfcet nil aliud pro dco colant praw 
terqul foIe.Hunc prxftare,hunc tollere folu exiftimant,dociIes tame funt. Ad nofiros ritm ! 
facile trahetur , fi doftores eos adferint. Nil tetricum,nil prolatu duru in eorum lingua effe 
quinlatinispofllntliteris,vtdeHifpanioIisaliqiiadodixini9,eo^vniuerfavocabuIafcriH 
& proferri cognouerunt.BelIicofa gens eft haec,& quc finitimis molefta fuit haftenus.Sed 
prouincia no auro aut agrof u vbertate fortunatur. Motana eft ac fterilis, & ob fquallorem 
motfum algens.Propterea veftiiltur ibi qui veftes aflequutur PaIatini,C32tera turba naturae 
beneficio cotenta viuitMacipia ibi nigra repercrunt ex regione diftate aQu^r equa dierum 
fpacio tantu duoru quse folos gignit Nigritas,eos feroces atqs admodu truces. Ex Aethio^ 
pia putant trafecifle quonda latrocfnii caufa Nfgrf tas,inq$ illis motibus naufragatos fixifle 
pede.Cum his nigris odia exercent inteftina Qjiar^ 113111 ^ fefe ^ruilio addicunt vicifllm , 



= 



-— 



— 



Caputprtmum. folnrvif* 

atit trucidant.In Qiiaiiqua reliclfs pluribus e fociis qui nodum afltictilaboribus 6: cfurfe 

eitantse deciderant m valetndfnes,diices capit e Quarequanis ad vertices montf u tendens, 

llx Pochse regfa fexbreuiudierum fpacium ad alterius aequoris profpeclu iacet medium. 

'' Id nequiuit minore qua.xxv.varffs implicitus cafibtts &. fummarerum egeftatepffcere.Se 

ptimo tande Kaledas Oclobris moftrata per Qjiar6quanos celfa ctilmina, e qtiibus opta? 

ttimmareaiiuddefpicipotcrat,prot&isoculisintu^ 

& verticem primus occupat.In terra prouoltttus & genib? rlexis manibufq? fn ccelum ere 

ftis Auftrum faltitat,& gratjas immefas fcribit fe Deo ccelitibufcjs omnib? pfoluifle,qui ta 

\2t rei palma fibi homini no magno ingenio polleti,n6 perito,no optimati arTeruauerint. 

Sacris orationibus fuo militari more paractis,comiIitones dextrainnuens vocat,defidera* 

tum pelagus oftendit.Rcpetito poplitibus dcflexis orat fuperos atc| imprimisDeiparaVfr 

o-inenivt faufte fcelicitercK cceptis faueant,oi luflrare quas fub pedibus videant terras Iiceat: 

rtidem & focii omnes fublatis prse teticia vocibus faciunt.Hanibale Italia ex Alpinis pro* 

motoriis militibus oftedente ferocior.Ingctes opes fociis pollicetur,ecce defyderatum pe 

lacus ecce o tot Iaborum focii comilitones de quo nobis tot tatac£ Comogri filius t\ indi 

gense reliqui prjedicartint,his diftis in pofleflionis fignu pro aris faxorum congerit tumu 

los. A dextra laiuacK ne pofteritas arguat eos medacfi,declfnans c vertice motitim infcnbe* 

bat paflim arboribtis fcifo cortice Caftelte Regfs nome,& faxeas erigebat vbic$ ftrues do 

nec ad regnli Auftralis regiam venttim eft, qui Chiipes dicebatur. Arma capit Chiapes, «w« " 

profilit ciimfngetimultmtdinemi^ 

ceirum.Inftritut acies noftrf ,licet numero pauci,ruunt in aduerfos,fclopetris priniu # mo 

loflbmm quos AIanosvuIgiisvocat,Coh6rteGhiapcTalwtant. Auditomotitimreboatu ^iortiga* 

ex emifTisglobulis & puluereo vifo flamas euomenti fumo/ulphureocBodorenarib^ce Cl?iape«. 

pto ad hoftes naqs ventus ftabat,feipfos proftigant.Perterriti ftilgura in fe proiiciarbitra 

les fternebatur,ita folo iacen tes aut ver fos in fuga noftri adorfuntur,agmine tame com po 

fito & feruatfs ordinibus primu,de hfnc foltitf afTequutur mtiltos, trucidat paucos,capiut 

pIttres.Statueratttna\Bamiceagere,pacato^ 

loatrioTolttft e captisittfugaplserofcp,quiChiapemqua£ritent,oihorteturveniat.bxrc 

ditu pacem,beneficentia,cV amorepolliceatur.Sidetreaauerit, fibi fuif<£ immmere exitin 

& regni exeidium enucient.Quo apcrtfus ifta Chiap* patefiant ex Quarequanis,qui no* 

ftris vix duces erant,comites dat Chiapaeis gtiofda. Ita & per a^rcquanos qui a fe S fuo 

regttlo coiecluras Chiap* pi^pofiierunt,& per fuos Chiapes pfuafusdat* fidci fe ctedit. 

E latebris prodiens redit ad nofircs.Datis acceptifc^ vtrinc£ dexteris amicftia meunt,» fce Bmt W 

deribus fefnuicem aftringunt,muneribtis etiamutuis fe dejuinciunt.Cpwdrfngetosaun ape. 

cselati pefos ,dfxf mus ducattt f d podtts fere trfente fiiperare,Vafcho Chiapes donat. V t da 

merf to Vafchus benc mereatur,rebus noflrf s Chiapem munf t. Ita cotenti vtnc^ dics m 

duotvnacomoratifunt,donecrelfcIfatergofna"arequa^ 

gratismttnufculfsdonatos dimfttfta«arequanos,cVChfap^is #C£«P e K f clb " s ^ 

quarto a motitim verticib? dk ad Ii ttus optatum heti proccurrunt.Teftib5 »« fcnbisregiis « B ^ 

aftatibusmare illud vniucrfum cVadiacetesman terrasomnes,imperfoaddicuntCaftelIa 

no.Apud Chiapem focforttpartem relfquit,quoIiberiusexplorarequiretvniucrfa.Notie 

capite ChiapxismonoxyIisqti3iipfiCulchasvocant,&Chiap«ducefiimiutr^ 

gentccnm vfris ocToginta 'e ftus,adalterfusregulfd^ 

re primo ac reiicere noflros armfs certauit,iifdem aufpiciis,quibus & caeten cogitata perfe «gj» » 

cit Coque^ra. Vincitnr cV ipfe fugatUrcB,ChMp3eoru Coquera fuafu rcgrefllis eft , hi nacg ^ cd itquo* 

fun ffi oratorio mtinere p Vafcho qtta inuicli noftri fint,qua mites in fupblices,qua truces quc ra. 

c^feueri fnrenitetesenunciantCoqu6r«.ExnoflroruaniicitfafuircguIi,cValioruc^ 

tutelam,patrociniu,&animitraquilitatempolIicettm Exiniuria &detreaatuexadium, ^uncm 

cVinterniciemmfnatur.L^tusergotalfbtisnuncfisredfftCoquera,fex^ 

taccelati aiiripefosdonatnoftris.C6tra,Vafchiisdonisdonapenfat noftratibus,vti I apttd 

Pocham dfxfm^.Coqiiera pacato,redeunt adChiapae regia.In de comflftomb? reuiff s,vbi 

paulumcniieuft,explorarevfcfniimftatiiftfinuingente,queabvltimoip^ 

ptu ^^ad primas ab eqtiore fauciit porrecturas fexaginta milfariufpaciocoftareaiunt.Sinui ©g c , {Z p^ 

SactoMichaelf nonien indidit,queaiunt habitatis infulis &fquallidisrupibuseflefrcquen ^acljflin^ 

tem;EnauaIibus ergo Chiap* noue capit eafde Culchas,quibus fluuiu tranauerat « eu fo 

C V 



— ~ 



11 »■ ■■■* * 

P H I I III I I HH pi I H 



== 



1 



£ 



m 



m 



•®MM$fi& t>ecadi0 



ciis liicoiumibus octoginta confcendit,Chiape difTuadente rogantecg nc vllopaftofinum 

Conffltum tcntare illo anni tcmpore velit. E rTe tribus anni menfib? adeo ^pcelloium fignificat,vt nuks 

<j?iapcs. j mo do fit ibi mare traclabilc, Ante ipfi5> ocalos voratas fuiile ciilchas plures a rabidis vor 

aBbifc ltms ticibus pre^icat.Vafchustameimpatiens ocii fore fibifautores deu ftfuperosomnesinfa 

' h'negociQpr$dicat,rcmeffequ#deiiM 

haunendi iiint thcfauri quibus neruis bella geri queat in hoites fidei . Puipitarti gerit vice 

oratoris, & fociis perfuafis clafficulam Chiapseam confcendit. C hiapes vero ne de ipfius fi 

de Vafchus dubitaret, quaaic^ proficifcatur fe pfto futurum comite emiciat, AfTenfurum 

gnta ffnft mi j j p a ^ fytffat vt fereiiclo Vafcus e fiia regia pedem moueat. Vbi primum a littore cul* 

fSSSiS chas uialtu detruferunt,tanta illos vndaruconrtictatioadortaeftvt quafevertcrentautvbf 

r confilterent confiliu deeiTet. Verfl alterne infacics quifqs focios pauidos & perterritosinfpe 

eM>at,fcd pcipue Chiapem & fuos, in portri marisilliusperitos,res macerabat,qui muita 

M , huiufcemodi pericula fubmerfionefcp viderat in vicinf s,EIapfi tame culchis alligatis inp 

JSSSin Kimamferecipiuntinfulam. IbipernotfandoflmtfincJuiit, &feretotamcooperuit. Aiiit 

ms. id Auftraie pelagus seftuans adeo tumefcerejVt multse in eo tunc lateant magn c rupes,q de 

m& refluentevidenturemergercContrajSeptentrionale quod inhabitant,omnes vno ore 

vix cubito prodire a littore afTeuerantF atentur & iidem quiHifpaniolam cVreliquas inco 

Iunt contermmas infuIasDeflicato igitur k reflexu iittore ad culchas ftupidi redcut.Obru* 

tas omnes & arenarepletas rcpererunt,cx illis quaflatas nonnuilas, & hifcentes rimis,Iicet 

vniligneas,ac ruptis rudetib? femf dcpditas. Gingulis cV arbo^c corticib? & tenacib? qbuf 

<a«td co= da marinis herbrs Iacef atas refarciut,herbifq3 ftipan t ad necefTitate. Regrediun t ergo nau 

fiotitcccm^ f ra gi S fimiles & fame peue cofumpti,quia nil penitus eis ad vefcedu tepeftas reliqrat.Hor* 

t&9 ' rericlos audiri mugitus cequoris toto anno quando fluit aut refluit intcr eas infulas indige 

nx pnedicant,fcd prxcipue trfbtis illis menlibus a Chaipe nominatis,quos O ctobre ,No 

uembre & Decembre efTe ex illius fcrmone collegerunt.Prxfentem nanq$ lunam & fubfe 

tf&ufo* mi quentesduas infinuauit,eratcg is menffs October.Refeftus pauluhi vno imitili regulo pre, 

fib? itracta termitToad aliud 'cfinusillius lateribustendit,cuiusregulumTiimaccuaregionisnomi^ 

2 \l 1 flf t9 ne appellantJs armatus prodit vt c*teri.Contrahitur & ctr Tumacco,vti cum aliis. Vincf 

tS tur fugaturc^.Triicidanturobflantes.Reliquisignotuefl rintcndituf nac# pacadisnationi 

bus 8C amice traftandis, vulnerat? euafit TumSccus.Per nucios Chiapeos Tumacco fuadc 

tur vt redeatNil ^vereatur. Nec^ pollicitis nec# minis mouef .Morteilli & fuo generiexter* 

^ tilnerat9 minum locoruq^ fuf regniexcidiu ex peruicatia difrerunt.Filium tande venii e iufflt. Huc 

foft "S Vafchus veftitum & munufculis donatumremifit,vt genitorem accerfattX illum de noftro 

5 rum natura & fortitudine comonefacf at hortatur .Hac bcnignitate in filiii motus Tum£c* 

f flfft mfttit in dfern tertiu ab adductu filii venit, Nil tuc attulit, fed miffis familiarib? fexcetum quat 

rcgutu0. tuor ^ ecim auri pcfos & ducetos quadraginta egregfos vniones , i minutis aut copiam ma 

iorem aflerri fuifitVniones noitriadmirabantur,licet non rite cadidos, quia e cochis illos 

mininieeruutnffipriusafTis,quo faciiius fefeipfxaperiint &caroinclufa fapidius coqua 

^tniortce tur.Sunt nancB edulfa regum & obfonia carnes eorum, quas maioris pendunt q? Marga^ 

co:rtipmtt. r itas ipfas.Hec Arbolantius quidaHffpanus Cantaber c Vafchi comilitonibusvnus ab 

^ .... eo mifTus ad regem cum vnionibus & Cochilibus rettulft.Crcdere oportet reru participi 

SSR bus.Tumdccus ergo tantifacere vniones noflros infpectans , familiaribus quibufdam fuis 

dulia rea0, quiaderant,vfpifcationifeaccinjatimperat.Diaoparent. Qjmrtoabindcdieregfediun 

tur.libras oftunciales vnionti afterunt duodecrrm Pars vtraq; gaudens fefe mutms flringit 

amplexibus, quod nollros gratis muneribus donauerit, q> c^ admiflus in amiciciam fue^ 

« w «Hfo ™ Tumkcus fe fcelfcem effe arbitratur . Noiiri hoc tanto grandiu opum argumeto fe Bea 

mim tosforefaliiiamdegIutiendointei4oquutm%reruominumChiapesreguliis cX teltis &co* 

argumsta mes eratX^tabatur & ipfc,cp fuo duclu & noflris fatiffatfu iri viderat & vicino regnlo.For 

opnm» te non amico fed potentiori ofienderet quales fibi viros haberct amicos.Id fiue domus au* 

toritaticonducerenon dubitans,grauibusnan9 interfeodiis hinudireguliambitioncfo 

ambtttonu ln €QS ^^nte fatigantur . Vafchus iaclat apudTum^ccii fe mira de illius terrae opibus 

Sn 6 fuiia r ri0 fecretadidiciiTe,qu^ ad pra^fens velle fe reticere inquit. Ad aurem locutum illi Tumaccum 

fcgui^po^ infinuat. Ab vtrocp tamen regulo eiTein eofinu aeteris grandiorem infulam aiunt potente 

*oi0. vno reo-e contentam,& quifedatf maris temporibus ad ipfos tranet magna culchani clalTe 

fti predaq^ r aptet obufa cucla t Ea infula diilat ab hoc littore miilia paffuum circiter,xx.ap«f 



^ 



— «! 



Caputptfmum» 



foKxt%0< 



.parentcjj ilHus promotorfa ex cotinentis elatis collibus.ln ea fnfula Cochilfa gigni ferun* ZDagitfaia 
tur vmbella sequatia magnitudine,a quibus vnfonesCochf lium corda ci uutur faba & in* do wionfi, 
lerdumolea gradiores,& quos GleopatraoptarepotuirTetJicctadcoproximead httusinlii 
la fc applicet,cxtra fin? fauces tame eius initium in amplu aequor porrigitur.His intclleclis 
Vafchus ifthac exhilaratur narratione Iucratina, cV quo propefiorcs fibi regulos redderct, & 
arctfore vinculo deufncfret,ferocia in Tyranum vcrba detorquet, iurgiis & contumelijs iw 
iurium regulu lacerat.Nulla mora interiecta,traiecfuru fe ad eum debeIladum,proftradum ^acranffo 
trucidadumcp iurefuradointonat,6i vna Culchas parari iubet,quibus di&is factacompe ^ 31 *^ 1 '» 
fet. Aft reguli Chiapes ac Tum&ccus amfce illum hortatur & comonefacf unt vt prouf ncf a 
in pacatf? dfrTerat tepus.NullieiTe nauigio ea tepeftate,erant enim iamNouebrisnona^ma 
re f lltid peruium , procel Iofifllmu & tepeftuofum atcg fnhofpitale pcnitus efle repetebant. $n\)ofpit$ 
Vera dfcere rcgulos coftabat,horrendo quippe fremitu in ter fin uales eas frequetes infulas, lc Pdagn»* 
rugftusex cofliftationibus crebris cxaudiebatur,& e motibus relictis alueis flumina/a^ 
xa fecum & magnas arbores trahentia f naudito ftrepitu derlueban t eo tepoi e,ventorumc£ 
vis atrox furiebat no fine domorum factura, Auftri erant & aeuronoti tractuu iilorum ea te Befcriptlo 
peftate tonitruis & fulguribus aflbciatf ,perpetui hofpites. Sercnoteporenoctu frigore vr ' n! ?orptmii 
gebatur ,die vero moleftus illf s erat ardor foifs, neqj id miril cum eftent Aequfnoctio pro^ fan ** 
ximi,licetfpftnulla"depoIomentioneTacian^ *0pmfon<?a 

planetae noctu,dfe vero fol & faftionis efus errantia fydera vim fuam exercent , hcet aiiter oc Be4noa 
vetutefenferit,qua:obfolisperpediculudefertumreIinqueI^ ctio. 

przeter paucos aiitores quorum fententia expcrimeto Portugalefes probant haud dubio. 
Quotams quippeadAntarctfcos hyperboreoru fereAntipodes tranant,& comercia cum 
eis cotrahunt. Anfipodcs dixi quauis meno prerereat no defuiTTe viros alioqui iugenio fin 
gulari'& fumma doctrinapollentes cceIitibufo3 ex his admfxtos n6nuIIos,qui Antipodes 
negent,no eft cuiqua vni datum omnfa fcf re.Aflecufi funt Portugaleles alterius poli gradu TOotue&rt 
Iv.amplfus,vbipunctucircueuntesquafdanubeculas licet intueri,velutiin lactea viafpar SJJS^* 
fos fulgores per vniuerfum eceliglobum intra eius fpacii latitudine. Notabilc ftellam huic 
noftreTfmflem qua vulguspblum eflearbftratur 8CTram6tana ItaIum,HifpanuNorteap 
pellat,nulla afunt illi poIovicina,qnaen6cadat in Oceanu,Ex axemediolibrce folecacte ZDultat>c 
te nobis, fllis afcendit,cV ver quado nobis Autunum,aeitat^ quado hyeme ad illos impors ^ntarctico 
tat,de alf enis ab inflftuto noftro iam fatis noitros repetamus. 




cCaptttfecundum* 



HIAP AE A.G Tymachircguloraconuto^ mffertm 

placuit f n vernu aut jeftiuu tepus,quo fe fiiturum noftris comite Chiapes & Wd?^ 
obtulit.Interea retfa regulos habere& pifcaria concharum margaritas gi* 
gnetium littora propraediis fntellexit Vafchus,quas tanquae viuariis erf 
piut reguloru egregif vrinatores ad id exercitf u a teneris educati . Sed qufeto 

traqufnocp mari ^ 

gfqueant,EtquomaioresConch^funt,eoprofundiusinhabitant,niinoresverovt^^ IDabitatfd* 
propioresaqux margini,minimeaute vti neptesfupercilfo vicinforesdegunt,adfma C6* ncefCoc^U 
chfliaftaturas virilestres,quatuorinterdudefcedunt.Ad filias aut neptes dimidio fcemore lium * 
tenus,8Cbrcuitisalfquado fubnatant,quarum etfapoftfedatum a feris tepeftatibus «quor 
multitudine in arena ab vndis diuulfam proiectaqp in littus reperiunt.Qua> in arena legun uarietA 
tur minutis polleut Baccis.C6chiIioru eorum caro cfui efl.vti noftraru oftrearum acomo £ocl?ii?G. 
data,fed laudabilioris efle faporis illa oftrea ferunt. Fames forte omnfu efcarum optimu co f ameec5* 
dimetum i d fateri noftros monet. An Cocharum fint corda margaritac,vtf placet Ariftote* ^^entum 
li,an fcetus inferaneoru,vti Plinfo,& ipforum fint partus, haereantne ppetuo fcopulis , an 0mndc * 
gregatim fenforib?ducatum agetfbus,pelago vagetur. Sfngulos procreent an plures vnio tBpinionea 
nes fingulae teftae,femel an iterato,lima radatur fix^,an facilc diuellatur,& matur^ prode^t 5 margarif ? 
fua fpotcMolles intra teftam an durae finl margaritae,adhuc noftris eft incopertum. Certa 
propedicm fpero me ratione confecuturu,quadoquide prae manibus rem noftri habeanf. 
VbiapptilfumPetru Ariem ducenoftroru fenfero,abeo perliteras petam vtifladiligenti 
reftiget fndagine^mihiq^ ad vngue cun cla fignifjicet, fcio daturu opera, eft nac# mihi amfs 






tFF-f* 



■* p ^ 



mmm 



u'j' i Vu77i. i Ti7 



= 






& 



^05 f £crti0ecadfe 



l£r$df» 

niargsrtia 
ruin. 



ens Abfonuqnippcvidemrvtdcictantanuifflteiiuisqufpromifcnevkotacfemftiss, 

S Sm poflbacS AcfoporuhfatusfattarepoteHtniargarttisHtlpama.Neqjvtrafe 

«cfcusStSdf^ 
&bttr.AdK 
kSmXuit.^^ 
'- tn|C ib t' £ f„isvrinatorib.iUia?tiaffiietisproperaread 
VaTchus foc tantum quirem mfpeftent elmwe.necfepcrtculotempeflauscredant.yna p 
flrtSm rDiftabatabGhfappercgiapifcarium idlfttnsmilljariafoftedecem.fundum 
^SBSLPi conchis fupercilianbns & 'erefcctts vi procella 
rumSl«nisfcxattuIeruntfercinasbreuidfmimnuniero.Harumcarnibusmorehc 
num depaftf fimt. Bacca: vero lenteaut exigno cfcere nihilo grandiores fed nitore candido 

SmSmarSe^ 

T 3neSroves.Gonchi!iaigttmh^ 

ber^n i&aibus rccondftas aFguunt immenfas opcs , qufahec in d gmilopigmcolo 

^ pSinsfe tantuS 

SSu^lSa&tMimib feamplexfbus.fercobortts ChfW kchrymfsanru* 

Zeaoctja SdttionS^ 

W r CMK fardliacfmM^S 

9Ml?J - of.ncalesv"int"p3 

oaunaaiesvigimi.j-i.u ra A',h^mnnpvebeneocnIatoChi'ippefsdatcomeatumidro 

fu?noSiPfl«re"iadife^^^^ 

^on^iume o«rmvicemgerant a dcomportanduhiimerf|viaticum 

SmLniaS 
- , Ma^cdfectonW 

8 auocemfe fmorumrelulorumhofteminfenfnm.potcntio^ 

*, 9Cr3WS fmimteS 

ir^* geSmnfflofeXn abScolfsm abdttofiluWeceffir 

2 i^ rftrtf S v ,ncn1i<i aufus eft niillus fcturbafecedere quod nudos obuix fere fmpetat, 



Caput fectmdttm. 



foXmiKi 



Saxis fasentibus e foflk fuperciiiis in etira fudibtts tafixuffl deieftis pcremptuscfl.Iit mil 
leaffutas8milleftuftula,fixadexteradfleftashaflas,8cab^^ 
anirafsSexanguisformidinercplcbatintuentcs.quidfolutus&incoIumisfeciffet Ioan 

i^qfadaLedlfatalriirpaiafeVitrcto 
«tselBouinacarnenihilodeteriorceffemihiretwUt.Vndettgriqceffedicatfate«ogati,q 

nnquatigrideviderat,rerp6detamaculis^^^ 

Satistf^imarbitrari.Cum^ 
dicent.1:igridimarepereptomontcsverrusvefligiailliusfecutiantracoiugaleipfinsdomi 

ciliuadeum.Duosabfcnttgenitrlcecatulosvberft>usadhucmatrisindigosauferunt.M 

KOCofilioquogradiufcullseffeaosfaHifpaniapofth^mitterent/erreiscatenis^ 

Krincollacopoltisadma^ 
re2reffiadfpcluncacatenisnilfuolocomutatisvacuarcpermfpelunca.Putantamatrem 

ftlftaprse wbiedilaceratosablatofqjnequifquaeis ftueremr. A ^ u , e »f " a r ^ff ^i e cate 
nLuLpaaoponiiffeviuos.PclIispcrepUtigridisadHifpaniolaficcisherbs^ 
farfta miffa eft ad Almiratum 8 primores a quib9 hse noux terrae leges & auxilia expeftat. 

damacciffi 
moingffiwfhu,P& 

Xnrtribusrcffuliscomitatus.Deformeadcofordidfi«5fcribit Vafchus acfcednmcffePa 

c^tvtSfsqui^^ 
raSnffiec ? terobrutuanimalagrefte,m6fti ? fum.M^ 

raeZpaWauaniorvic(noruregtil#iuvirapttsfiliabusabtitebatl.bi^^^ 

oSisPacremoriteldeqtfafariisalterinfaiodimitltapfmmmo^ 

VtiSfad7cepr E toriovefHerculevltoreiaaatafunt,vtd , 

;,«S«o rn nn,h9 oralia ineunt mira referutur. Ad indigenas armatos haud fec? irruut pne 

biisantra^itttsveltelisaliisopusfiiiffeadproflig^oshoftesobuios.dataquippeteffera 

SusfoluttS 

'umcSS 8£ Sarib P ibus ma„1.sc6ferttntur,ferocioresnanq3 Mkf« gj»ud» ■*•* 
aottoVes funtln ruentcs canescitius fiilgureifto venenatasdeftmant figittas Smultos p<* 

enestafeobl6*is8fmiffilibush^ 

Immt&n& 
toraiieriVndeanteilliidhaberetfaterrogatns,exeuisqiuppeeazophilatioiiDrasaiiritri;o.ii^B 

&Duiciabhoc^ 
r^mfibireOTloraanimosc6ciliauitVafchus.Hincexonueftvtvocato^ 

matrareuntesbeni2nerurccperit,Slibrasaiiripur(calativigintidederite ftiKBaptapne* cmt jn= 

xfiVarcocBomXaS 

SsIccX" 

dedo,vel!efacolumiores,rednbiroc^ 

miucsnerarios.EtluccamnobisacMaiztaexbo^^ 

H*c inquiens inccelu tcndensoculosrolcmmfinuabat.Tniioftroshoftes TOto|* 

bosperfatedo,nobisdo„tibt,rcB„oflris anfai.traqii.tiatemaffe fiSS 

dorq; tuosprxftates virtute viroscxaltomiffosarbittanrarquo^ 

lannbisliceat imoauidis azerevita.Datoribonora exhactantanobis aauettaTouicitate 

zratteazS 

SrelsS 



„ ', 




^,£5.0ecund0ecadi6 



Fes,multf s quf ppe gratifllmis apud ipfos donis ornauit Bononi3ma.MuIfafcribit ab hbc 

regulo Vafchus fe didfcifTc de illarum partium opuletia,.quae fe velle in prafcntiarum pre 

XDagnapol terire af *M cuentuq^ illa citat,Qjiid fibi velit hsec hyperbole implicita non inielhgo.Mas 

Itcetur &a( gna polliceri videtur ncqs ab eius promifTo alienum fore iudicandum eft quin ingentcs o=s 

t)}u8, pcs indc fperari qant,quadoquidem nullam incolarum domum adieruntjfn qua ihoraces 

aiit peftoraha, aureos velcolli aut laceriorum aurcamonilia non repererfnt. E noftrorum 

ego domibus facfoconfecturam.Siquis ferrf cupiditatemniulatus fefe manu forticonfer* 

gcparatio ret in Italiam auf fn Hifpaiiiani,qu id nam ferri rcperiet in domibus* Ibi ferream fartagis: 

aurtafcrrt. nem,ex ferro cacabum aiibi cx tripodesfgniappofitos ac veruum copiam adcoquiiienej! 

, ceffitatem.Nuilibi ex ferro vfui non aptum quiccg inuenietmecg magnam ferricopfa affe 

^aruifaci qnetm- ] Ferrum inefTc regionibus^exinuentis conieftabitur . Indigenas illos nihilo ma* 

pcrfo 1 mn ions facere rude aurum fenferunt qs noftri rude ferrum seftiment.H^c ego. Beatiffime Pa 

terex Vafchi Nuncz oJcommilffonum eius Iiteris & viua voeederebusillishabeo^ tepus 

autem occulta queqs detegens ea elarfus patefaciet. Nil egregium in aurf fodinis quxntan 

-. „ dis potuerunt hi perficerejqUoniam e centum nonaginta viris quos ex Dariene Vafchuni 

ioulSfeaii- e( hixiiTe memoraufmus,feptuaginta folum,aut quando altf? o&oginta vfus eit opera in re 

rumf r bus gerertdis, c&terisa tcrgo fcmper in regulorum domibus reliclfs, fed cos prcecipue m 

varfos ait moibos incidifTe, qiii reccnter ex Hifpanfola fuerant adtiecTi . Hi quippe tantam 

nequfuertint calamftatem tolerare ,vt prouinciali pane folum & hcfbfs agrembusfine f&* ' 

le faepius cum ftuuiali potu,atq$ illo interdn falubri dcficfente, cotentos alerent ftomachos 

melioribus efcis aiTuetos ,priores autem Darienefes malis omnibus perfercndis & efuriei 

vltiinx fuos induraucrant, Vnde longforem acrioremcg quadragefimam cg tua Sanftitas 

Sdagul&c ex maforum f nftituto iubeat obfenian\fe egifTe facetciactitat. CLwadrienniti nac£ fe perpe* 

quadragcfi tuumconfumpfifTeinquitterrx frugibusautarboreis fructibusrarofaturosipfum oifo 

il&iiadricrt cios,pifcibus rarius vfos,rariftime carnibus,8C eo vfc# deuentum lamcntatur,vt fcabiofos 

«ificgcfto caties&caenofosbnfFonesac huiiifceniodiaha,prodelicatisepulis $ lautisobfonifs ,qua 

do illa airequebaiitur^edere fuerint coacU De his latius in fuperioribus exarauini?, priores 

autem appello Darienenfcs eos quf NicueYaalFogeda ducibus terram primum captarut 

habitandam,^ quib us pauci fuperrlites erant . Haec iam mffla faciamus & Vafchus per cel 

faiteruni cacumina montium victor reducatur. 



fom» 



&c$rcclit 
^afcl?u0» 



•J^aupcrce 
rcgttit. 




cCaputtertutm* 

NP AG R AE. Regiatrigintadies incolarum animos concilianscVfccfo 

rumcgellaticonfulens cxegit. IndeTeaochenfibusducibusripam flumi^ 

nis Comogri prehendit,'a quo oi regio c\ f regulus fibi nomen adepti funr^ 

Womina glili| : ^^S Torpentiareperiteaniontiulatera,horridaq^adeovtprjeterherbasautra^ 

rcguioru. I^Ss^^a dices agr|ftcs brutorum efcas vel arborum fru 6tus nil efui aptum inuene* 

rit.Duo rcguli contubernales afrlnes terram infcelicemincoIcbant,& hominu 5i foli malc 

for tunatam facie fugiens propere fame ftf mulante difcedit. Gotbchu ait alterti ? e pauperib? 

Iborrtda Io r€guIis,Ciuriza alteru appellari,abos trahit viae ducesTea6chenfibus dato comeatu, pe£ 

C3, horrentes filuas &, inuios montiu anfraftus perc^ loca paluftria pofimodu & caenofas \k=. 

mas quae impofitis ceduntpedibus 8i viatorcm plf rumq? abforjbentincautum, fociispe 

ne fame cadentibus,dfes percurrit tres,perc^ Ioca benignitatis nature ad humanum vfum 

C5t2ti m» e ^P e rtia,qua raro aperta itincra reperiebat,quia raro inter fe comercia contrahunt indige 

limitibue* na^bellicis tantum incurfionibus fe inuf cem trucidant,aut raptant in feruif utem,de caete 

3Bucl?ebu= ro contenti quic^ fuis limitibus. Ad alteri? tandem reguli diftione apulfi qui Buchebuea 

ca rcgui^ dicitur vacuaomma & filentia reperiunt,ad filuas profugerailt,& ditionariiomnes.MifHs 

fuQc/itrcl Ie § atls qnieum adducerent , noii modo non iniuriam minantur, verum etiam patrocinia 

' poIlicetur.Refpondit Buchebu6a no iniuriae metuaufugifle ,vcrum prae pudore atcg anf 

mi triiticia fecefiifre,^ noflros honorifice vti mercbatur ,fufcfpcre nequiret,qufa nil eis po^ 

terat ad v/ctum fmpartiri.In obferuantfx tamen &amiciti2e fignum vafa plzerac^ aureaad 

Hurcavafa no1tros,pctitaveniadc reliquis,libensmifit.Vifuscllmifer infinuaiTeabfinitimo fehofte 

mittiu aliquofuiflefpoliatum^acfuperbecrudeliterqjtraclatum.Indeigitur hiantesfameacmacf 

Ientiores difcedunt cj eo venerant.Inter eundum ex tranfuerfo nudi quidam incote fefe of# 



■ 



--■ ■ 



■ I HIMH 



Caput tcrtium^ 



J6WL 



fertmt e clmofnnu^ntcs^Siftercagmeniubct Vafchus^ex^tohif. CL^Tdfat intcrro* m$ a rc 

o-antm\per intcrpretes quos fcaim habebat Vafchus, f ta funt affati. Regulus nofter Chfo gulo. 

*i 'fus vosfalutat Vfros vos effc fortcs 8C fnfurfatum domftorcs nialoruipdebellatoresintel Wo:im« 

lexitproptcrea vos tantu fama notos colit & obferuatNil maluiiTct qua vos intra regf cp fuc ^, nMo 

tcfta couiuas habcre,beatum fe talibus hofpitib? forc inquit Sed quadoquidem fors f Ili cft r & reguli . 

aduerfata^rcflet^dcuiusatcrgo^fnamorfsargumcntuh^caurifruftulavobisdonodat ^«?a«« 

Patenas c : puro .aurotrfgmtacum vrbanofubrifu VafchoporriguntMaiora fe prabitu ^n» 

ros fi aliquado ad eos ieriflt pollicetur.VocatHifpanum vulgus Patenas quas collo gefiat 

bullas.o! quibus ifi facris cooperiutur Galices admiffi aitaribus.Propterca patelias men* ^odae t» 

faksintelli^at inbullas jionpercipio,PutopateIlascfcales,quiaponderiscMnt librarum norura, 

quatuofdecimoctunciaIfum.Pr2eterea finftimum fehabere hoftcm regulum cXoputo* 

tiim 4uro a quo infeftenair quotanis rettulerunt,quafi inferrc volcntes cx vos dites efficiet ' 

cilis regiili excidium cVnosamfcosa quotidfana Iibcrabitis moleftia .Id facjlc fore per inter 

qt xtes cnunciant noftifs auxiliatibus,fe ducatum agetibus.Bona fpc prxbitanuciosVa aemiminf 

(cluisremifitalacres,vcru^ 

bus qiias maioris faciuniqua grandes auri cumulos.Auro nacp parum ^digentpccuniae ^ to «^ 

expertes mor tifere,fecuriD? vero illc fc GraflTo ditiorem fieri fatetur,qui vnam afiequatur. 

Ad mille vfus hominuaccomodataseilefecurcsnudihomines ferunt.Aurum veroad fna 

nes quofda appetitus qu<erftari,quibus carcre haud quaqua eft inc6modum,necj5enimad 

cos noftra 2-ula defccndit,qux abacos onerare multiplicibus prxgnatestoreumatibusiU 

Ios vti noftra tepora cogat No menfis,non mappis,no mantilibus vtuntur,mfi forte regu 8>e flmtfi* 

li paucis vafculis aureis menfas orncnt , c*teri fumpto dextra panc patrio,»iiniftrapiicjs«vton. 

affifruftuloaut fruclu aIiquofamepropellunt,carnesraroadipifcuntur. Siverotergendf SIKg* ■ 

fintaliquo vncli eduliodigitf,pedumplatamaut fcemoris cutem velgenitaleminterdum £ rc b:ofc 

crumenam fibi habentprolineamappa.Idcm dcinfularibusHifpanioI^fertur^crebrota lauant. 

men fe fiuminibusfmmergunt,8ifetotos lauant. Autoigixnv onuftinoftriprogrcdiutur «g™*»' 

redamicliffimi,&fpirilumvixtrahcntcsp^incdi^ 

dunt Maiziopanequf eHvti paniceuslnfuberubf t^ cfcoiofer* 

rcDlcueruntventrCs.AufugiitPocchorrba^laditto 

fcUneribusaffic^^ 

PoechorrbfTVafchumaurico^^ 

dereiterffbfforepervniusr^ 

mbcrrifiliopotenteeireatcBvniuerfaivicinteformidolofumaliasinteUexerantApudqu 

e Combsri familiaribuspteric£ mancipiu egerantbcllocaptf .Tubanam^ potetiam,vtf 

mincconftftft afeipfisdimenff fuerant,quadofi!a recenfebantquaculfcesad clephatemil 

lf fint reculi fifub ftrenuo cKfcclfci ducc miIitatibusnoftrisc6parentur,ignari. Nec£ traf 

niontanu efle Tubanamam,vti arbitrabatur. Nec^ auroacjeo fultum vtf Comograeus iu* 

iienfsor^dfcauerat^proxfmocognoueruntDeproftradotamecogitam 

banam* PocehorrWpropterea flli placuft Vafchi,dehoftefuodelendocofilin.InPoc^cmt5 in 

chorbflS^^ 

adfcvocat anidfaaolfitopusillis aperit.Tubanamarcgulum 

Dius fuirTe ipfi &focffs omnib? minitatum,» necenariopcr ems ditionceundum fore pras HSt 

nunciat ImperatuccnfeteiTe fmpetedu.Aircntfuturc6Clfocomitcs,vt remagrediaturfiiajturinffi» 

dcnt&hortWcquunirosfeoifcruntDuoruite^ 

cogendi armatosTubanan^copiapr^bcatur,vticogitatum eftitaeuemt.PrimanocT:is^ g f» 

vililiacumPocchorrbfenfibusvnaTubanamacregia adoriuntur, Palatemoiimparam^fjaoro- 

orehendunt Viros apud fc duos obfequf arfos habebat, fceminas aute pcr vf m cV f niuria a pfptcarattc^ 

clfuerfisrcsulisraptatasocloginta,ditionarifsomttib5> olcfusdfaoparetibus regunculisg 

msosciYcmiicinosdffpartitis^uiafcdatoociabaturanfmo^nilfi^^^ 

conti^is habitant domibus ob furentes ventos.Crebris nac^ nimbofis typhonibus fati 

santur ob repctinos motiis acrisex encftibus fyderu in sequalitate diei 5J noc\s,quia funt 

vtialiasdiximusAeqiiinoaioproximi.Domusautcfuntligne ? ,cotctec^^^^^^^ 

leis aut ctilmo panicco patrio vel hcrbis proufncialibus tcnacibus.Tubanam^ atrio do^ m & rc ^ 

musaltcratantuinhercbat,n6minorprimaria.cxx.pammvtriufo^d^^^^ 

titudinem vcropaffuueiTc qufnquagintadimcnfi funtH^ domus ad habcdosmiUtum cis 



f(T, 



jTfran^Ipic 

ZDine/Baf 
cl;u 

£lca\fytio 

rcguli. 

©cvino. 



Sdulatfo 
reguli, 

^aturvc* 
nta regulo. 



9o,euriliD\ 



gotcntio 5 
«uro. 



CotHgunt 
•urum. 



©atcsrc* 
gulus» 



lCcll* apta 
frugibns. 



©at fitium 

*|£>enfilce 
poztatur. 



•$.^.£ertiet>ecadfe 

leftus fl quandobella nioucbantTubanamam paratae crant.Capftur Tubanama', cap/tni 
cVSardanapalicus efus comitatus vniuerfus. Infultabant in vinftum Pocchorrofenfeseon 
tcrminf cg omnes rcgulf. Audita Tubanamae fortuna pfallebant, nihiionacp minus fnfenfl 
fuis finitfniisTubanama fuifle intellexcrunt qua fuifle Pacram in diuerticulo ad Auflrum 
diximus. Vfn clo Vafchus dfflimulanter rnfnabatur,reautem nil mali Tubanamae cupie# 
batDebf tas hic pcenas Tyrane Iues afebat,te fi huc fe conferret,capil!is raptatos Chrfftia* 
nos omnes in vicinum rlumem obruturu fsepe apud tuos iaelitaftuln idem flume raptabe 
re mifer & obr ucrf s & vna iubet hominem attolli dato tamen fociis veniae fignoJta detejrri 
tusInfcelixTubanama/erioiftaimperarimeditatus , venfam proftratus ad Vafchigenua 
pQtitfe nihil horum dfxfflfe vn q? f urefurando aflerit.ReguIos forte fuos ebrios f fla protulif 
fe,reguloso3 intemperantes appellas arguebat procacitatis. Vina quidem illorum licet no 
ex vuis vt iam fignificauimus in noftri agelli primiciis ad tuam Santff tatem ,ebrietati tame 
aptafunt, finitimosetiamfnfefiiifleiftacomentos lamentabatur, &ob inuldiaminfecon 
fiatam,^ potentfor eflet,talfa coffnxifle. Auri fe copiam ingentem aHaturu promittit,mo* 
doignofcatur»Dextcram afFigens peftoriaitfcamaflreitimuiirecBfemper noftros,q> MacM 
nas idcH enfes noftroru audiuerit fuis Machanis cttc accutfores, fcifiderec^ acrius quicquict 
fiatobuium lntclIexffTet.In Vafchum dfrfgens occulos att. Qttis cotra enfem iftum tuum 
niff mentis inops dextram erigerc audebft * cnio findere potes 8. foles peruicaccm homine 
a vertfce vno ictu ad vmbflieumtrie tibi qtiif cf perfuadeat fortiflime viucntium exbremeo- 
prodiifle quiccf efufcemodi , Haec 8. multa cufTcriiit nodum mortfs fam de glutfens Tub* 
nama,quando ad fpfius lach rymofa poftulata fe flexifle animum Vafchus diflimulat, Pla* | 
cidoviiltuillumaIIoquitur,&dataveniafoIutiubet.ArTerunturintereaexduobusatrifstt 
brae triginta puri auri ocluncfales in fceminea conflati monilia . In diem vero tcrtf u aliae 
portantur a regulfs eius mifla* libra fexaginta in tcmeritatis mulelam. Sed vndeid auruni 
aflequaturTubanamainterrogatusncgauit eproximo efTodiaurum illud .Fuiflead fuos 
maiores importatum a flumine Comogro in Auftrum deriuateinfinuabat.Pocchorr6feif 
fes vero caetericp illfus hoftes mentftum ftiifTe afebant, ditefcerecrf auroregnum flfius afFit 1 
mabat.CdtraTubanama* nullam in ditione fua fe nofcerc aurifodinam perfeuerater afebaV 
colleelos tamen alf quando m fnutos quofdam alfcubf grumulos aurcos,fed de hfs collige» 
dis fe minime ffirifle vncf folfcitum,qufa id fieri fine logo magnocj^ labore nequeat.Dum 
liaec ita traclarctur,ad Vafchum veniunt in Pocchorr6fa poftergati: appulficp fiint octauo 
Kaledis Ianuariicalce Anni.M.D.XIII.perc^ macipia a rcgulf s Auftralibus habita feffc, 
forla tulerunt inftrumenta auroabta dleigendo.Natale dni dfem ab omniopereimmune 
exegerunt. Altero auteab eo quoBeatf Stephani Protomartyrisfolenc agimus in cliuti p» ; 
rum a regia Tubanamae dfftatem quia terrae colore dicit fe cognouffle auro gignendo te^ 
ftem,foflbres qubfda ducf t.^crobead fefqufpalmu efTofla grumulos lente no gradfores att 
reosfe rcperfflecrfbrata leuiter terrafcribit,& tominu vtfuovtarvocabuloquiTrapeziat 
tarum appellationc duodecim grana cotinet cora notario ac teflibus collegifle quo rei fides 
praeftetur.Vnde arguit finf tf moru dicl fs quadrare tellurfs illius opulenti5,Iicet id minlme 
potueritaTuban.7maextorquere.PutantTuban^ma nihili fecifle cxf guaadeoeamportia 
culam.AIii pertinacl aiunt flomachoTubanamanegafle fortunari aurofua tellufem^ne 
allquado ad eam auricupfditas noftros trahat vfurpandam.Sed vates fuit bomis regulus. 
Eam qufppeacPocchorr&fenfcm deftinaruntad habitadum eligedas,dec^ noufsoppfdisf 
in vtracfc codcndf s ,modo regi placeat,eft confilfu tum vt fint veluti merltorfae tabema» tra 
ffturfs ad Auftrum receptaculum,tum qufa fit vtracB tellus qufbufcuncp frugibusalendi» 
cV arboribus fufcfpiendis aptiflima.Inde iam difcecfere flatuens tentat obffcr alibf terram 
colorem calculofq^ moftratem gfgnedo auro cofonos.Paulo vltra cutem erToflS bretif fcro 
be pefum quodCaftellanf aurcf podus cfle dfxfmus in primitifs prfmfs adBeatftudfne ftta^ 
no tamen vno grano fe repcrfitTe perhibct.His rerum argumetis lietus Tumanamae fpem 
fcelicis fucccfllis pollicetur,modo nemine infeftet ex his quos ipfe amfcos in contermf nis . 
linqueret.De auricopia colligenda fuadet.Sunt qui ferantabduxfrTe TubanSmae fcemfnat 
omnes,fpoliatucri ne infolefcere queat rcIiquifle.FiIiu illi fua fponte prebuit aledum Tu* 
manama quo verfans inter noftros lingua & mores noftroru perdifcat,cV rclfgione fm bna 
tur vt aliquado fit efus fnftftutfo vtilis genitori ad fauorem cociliadum.Vrgebatur acri fe# 
bte Vafchus eo tepore ex immefo labore yigi Iiifc^ 6C fnedia propterca inde difccdens man 

cfpionl 



_ 



— 



Capnttertium* 



fofctff* 



cioforum htmterispenfilem portarf feiuben Feruntur & inde penMcs fn Afliachistfeft 

GofanmfnfslodicirW^^ 

uctcbant necfi incolumes tamen ^cruribus hebetibus,dextris lncplarum fub alas praencii 

S fubleuabantur . Ad Comdgri tande rcgiili amid rclifti de quo fupra lata mctfo fafla cfl 

ditioncm appuIfiis,mortuu eiie reperft fcnem fi\m ipfius,qucm ^MHffl^SW ^ . . . 

i,imus,genitorisl^ 

Com6 frirep-ia in radicib?, eiiuibene culti fita ,planicicm habcta Merfdje Jcquarum duo ™™* ** 

dctrtn&am!vberemHancH^ 

altifllmiquosdiximusdirimercduoillamaria . A cliuis motibus muiiusfcatet Comogr? 

aui olanfcie illam interluens montes petit arduos pei cr illoru vallesreliquafinmiuafuoal 

ueo forbedo. viarcperit ad Auftraiepclagus . Difat ab Dariene Ieucas circiterfeptiTagin 

fa Ocddenteverfus,Noftrisigit aduentarttibus pfalcns alacerq$ prodit obina Garob rcgu 

lus eduIiispotubufefuauibusnoftrosrecreat.Hofpitio fufcipithonorificc.Mutiiisiefe g>ona&af. 

niuneribusafficiuntfabora^^ 

fchus non minussrata rcpenfat , fecurcsputa fabriliaq? inftrumcnta quxda ad carpcttta* 

r iam arte facientiarSagulo etia atq$ intenore tcxta linca pro teporfs anguftia Comogru or ^ emth 

nauit His donis fe inter vicinos herocm efTccro exiftimamt CaroIus.Comogrum & reli* m<bi. 

quosomnesc6moncfaaosrcliquit,ncvncf^obferuai^ 

fcedant,fiviuercvitatraquillamcxoptant,Vt^ 

fdeft resiorTcrcndu congerant hortatuseit.Hac viaparaturos fibifuif^pofterisabon^ 

ni hoftfum infolentia patrOcfnfuS! noilratium reru copfam affluente^eininciat.Hisitacon 

feftisiterfuumprofe^ 

beritipfumadnionituros appuIfaeiTenauigiabene fultacomcat buscxHifpamoIa;Eo 

naq3 fe rediturum, quacticB ab Auftro regf edifas foret,fucrat poUicitus . Quarcfumptis 

viojntfecommili^ 

cxtcrisvtfepedetentimfeqM 

icribitfedetiecluadfocios^^ 

toriusnonIfcuiiTe,nuilapriusdifcedentenauiinquit.Scribitfeillrn 

quibiis poftergatf aduchantur . E tiifde litteris multa fe inilTe certamina iaflat , nunq; vef o 

ruifTe percuflum,aut e comrlitonibus amififle vllurn pugnando.Nulla cft propterea ma^ 

gnae ipfius epiftoix pagina , qux gratiaru aftionibus rcR 

niinibus c^laboribuseuaferit.Nulb efteiusaaus,nulIapcicgrinatiofineccelitibusiniio V8,C, ? U0 ' 

catis.Deipara virgine prxeutefemper . E violento igitur Golia i E lyfeu cx Antxo in Hcr* 

cuicm portentorum domitorem traniTormatus hicnoftcr Vafch? Balboa fmiTe videtur. 

Mutatus ergo ex tcmerarfo in obfequcntcm hononbus cx bencficentia dignus eft habfc ifconoics 

tus & in Catholici Regis gratia rcceptus dipiomate regio prx fccf us miiitu cins rcgionis ®*W. 

cft crcatus. Hxc & litterx Darieneiium & viux ven ientium voces rcttulerunt. Qjud aute 

C2Q BeatiflTmc Pater e propinquo de hiice rcbus fcntia forte cupies itclligcrc. Mea cft hee 

opiniofimplcxcVmilitarisfcribendi referendic^ Vafchi&fociorufcrics,resitaaccidifle •Mckinit \ 

tcftari videtur.Non per cffoflbs ergb cuniculcs ad in fernos mancs , no per miliaria multa, W anti'4* 

non per fntollerandos labores S varia vitx difcrimina fcindendo montcs dcfccndct Hifpa ra0 - 

hus quxfitum opes in vifccra terrx ,fed ex ipiiiis cute vix e folo fupercilio fcrobibusefTof^ 

Hs veicxfluuiorum ripis xftateilccatis leuiter abluta telIurcauru,modo perftcnt in habita 

do terram xolligetur ,faciliq; indagtnc margaritx rcpericntur . Tanti muneris cxpers fiiit Smropo* ; 

vti cofmctrx omnes aflentiuntur veneranda vetuftas, quomam ad has gcntcsitum eft mv Jgg^ 

q$ haften9 ftrucf is ordf nibus^ipfae vero nullo indigx vcl paruo mimmchofpitcs vehnt,im* vcI c ^ m 

tno vti latc oftcndimus adcuntes fcroci congrcflii excipiunt , nec fe nif i bello fuperatos tw\ e9 . 

claripatiuntur.Siprxcipiiein cdaceshumanarumcarnium nouos antropophagosquos 

Aximus Car^ibes alias Cannibalcs appcllari , quoniam hi fagaCcs hominu venatores nul 

li alteriexcrcitiointenti,agunt etatem preterq? vcl agrorum cultuifiiomorevclrcibellice 

ad homocupfum ♦ Hi ergo vcnicntcs noftros velutiapros autceruos in eorum venabula 

vel retia cafuros expectat, cV fccu tacfti fpc prxdx labia lambtit. Si profligaucrin t cpulan^ 

fttrlaiitimme,fi aiitem fe imparcs forcarbitranm 

to ccreri?,Si apud aquas rcs agit, demerfi gurgitib? ta viri cp fcemine haud fegni? adiiatat, piUT ^ 

acfiperpefuo iri ^aquisdcgercnt, SCfub aquisviftum qu§ritarcnt Non mirum ergpfitra* 



Slia n*ub 

gatfo. 



Ifcifpania 

adypirpa* 

nioJ&iioo 

tcqejtlfcis 

fpanfola ad 

S?tfpanf& 




&evalfe.tt 
fupcllccttU 
bus. 



sUufriqta 
twrcgio. 



-fl&erpttu* 
autumnue. 



©cmtrabo 
lania. 



ftus hi vaftfrTimi funt pro ignotis reliftf , per hxc f micnta fgftur Chriftfana reifgio, aifug 
tu apice tenes • in immenfum brachia protcndet ♦ Multas hominum vti in initio diximus 
miriadas tanqp nounm pulliculoru , fcetum fub alis tuafanaitas fouebitaecerfitas,Berarf 
gua nac# a Colono primum rcpcr ta , ffnf ftris mox auib? a Diego Nictiefa traftata nuc dc 
fer ta repetetur,ac reliqu* telluris illius amplse rcgioncs omncs ex erTeris & agreftib? ad cul 
tum politf cum 8C vcram religioncm paulatim reducentur. 

cCaputquartum» 

IC S I S T E RE pater Bcatiflime ftatueram/cd fenfculus qufdam tortof 
animi producere parumper fermone hortatur .Beraguam dixiprfmo rcper 
tama Colono.Dcfraudarcvirum^admftterc fcelusmihi vidercrinexpia* 
bile,fi laborcs toleratos,fi curas cius pcrpeflas,fldenf c$ difcrimina qu$ fubi 
uitca nauigationc fiIenttopraetcrircm.Is afalutenoftra.M.D.II,fexto fdus 
-j Maf f cum clafllcula nauium quatuor cuparum f n fingulas quinqnaginta 8C 
fexaslntacumc» homfnfbuscentu fcptuaginta foluite Gadibus , 8C fcclicicurfu Canarias 
prsehendit f n dicm quf ntum Jnde appullus eft ad Infulam Domfnicam, qu§ Carf biii cil 
patrf a dic fexto dccimo,captauit e Domf nicaHifpanioIam dic qiutcSexto igitur & vigc 
flmo diic vcntis lapfuq& Occani ab O ricntc in Occidcntcm fluentf s adf uuantf bus,ab Hl 
fpanf a nauisauit ad Hifpaniolam , quf cur fus mille ac duccntarum Icquarum a nautf s effc 
perhibetur Jn Hifpaniola fiue libens fiue monentc Prorege parum moratur.Occi dente 
re fta fecutus.Cuba Iamaf cacg Infulf s a Scptentrione in dcxtram relictis in Infulam fe f ncf 
difle Mcridionaliorem Iamaica fcribit nomine incolar um Guanafla virentcm vniuctfam 
vbcrcq* fupracg crcdibile cuicj fit . Eius infulae littora percurrcns duobusoccurrit pro=» 
uiucialibus Monoxylis de qbus fatis latc diximus in fuperioribus . Reftibus iugata maci 
pia nuda trahebat vti aduerfis fluminibus folet fieri .Monoxylis Primarius fnfularis vchc 
batur cum vxore ac liberis nudis omnibus. Noftris quf defcenderat in terram fuperbe mS 
cipiainnuebantexhcrimandato,vtccderentvenicntibns.Minabanturrecufantibus,tan 
ta cft corum fimplicitas <$ nec veriti fint nec$ admfratinoftrorum vel nauigfa vel ponten* 
tfam aut multitudine. Putabant noftrosea qua ipfi reucrcntia colebant heru affurecruros. 
Ab alienis terris mcrcatore efle rcdeunte intellexerunt.Nundinas exercet. nudinarias mer 
ccs ille ferebat aurichalcea tintinabula.Nouaculas cultcilosqp ac fccures c lapide flauo <\i* 
phono lucidogenericuida lfgnf tenaci manubrfato. Vtenfiiia etia, coquinaria<£ vafa & frt 
«ilia arte mira 6 ligno partim, partim ex code marmore laborata,fed lodices prxcipuc fti 
pelIcftiIiacRGofampinavariisintcxtacolorib?vchebat.Dominuc<vniuerfamefusfamf 
If a recfe omne prxhenderut .Solui tamen mox prxfcfl? iilos f uflit,& rerupartem maiorc 
rcftitui qno beneuolos redderet imperauit.Dc natura tcrrae vlterioris ad Occidcntem dim 
dicit Retta carpit iter ad Occidetem. Ad millf arfa decem paulo amplius tellure reperit v* 
ftam nomine incolaru Quiriqucta*nam,ipfe vero Giamba nuncupauitRem df uina in If t 
tore iufflt celebrari,Habitatoribus nudis plena reperitHi mitcs & fimplices pofito timon 
re ad noftros , vt ad re mir ada,prouincialib? cibis cV aqua recenti onufti cofluebant.Obla 
tonuinerevcrflsveftigfiscapitcobftipporeuerentcrretrocedcbant,pcnfauitmuneraiIIo^ 
rum muneribus rerum noftrarum,calculorum puta vitreorum fertis^» fpeculis quibufda^ 
acubufcB ac fpinterib? » htif ufcemodi mercib? iilis pcregrinis. In magno illo traflatu rc 
<riones funt diic.Taia hxc Miia llla appcllatf^vniucrfam fcribit terra illam effe falubrem , 
amccnamclemcntiaccclifortunata optfme , nulli terrarumvbertate agroru poftfercnda 
temperie mira prxditam 8i montanam refert partim, partf m lata planitie nobfle , arbort 
feram vbfcR herbidanicp acpcrpetuovere autumno(Bgaudentem,arboribustotoanno 
frondenti blis & pomiferis Jllfgneti s pinetiscB ait efle refcrta,ac palmaru gencribus fepta 
quaru alfse daftihferx, fteriles aliac funt , pclgoras vuis pendetibusmaturis fed labrufchfs 
terra sfs-nit fuaptc natura inter arborcs.Tanta refert cffe apud hos fuauium vtiliumcp fru 
ftuiim natfuorum copia aliorum,^ de vuis colendis nulla fit cura.Ex palmarum quodam 
genere Machanas ideft enfes lfgneos latos & iaculares haftas coftruiu Goffampinas. Arbo 
res nutrit ea tell? vulgo . Mirabolanos etia diuer far tim fpeciem Emblicos puta cc Ch ecu 
bos mcdicorum appellationc.Maizium 8 haec tcrra gcnerat ac Jucca, Afcs 8( Batttas,vtl 



Osl 



— 



Caputquintum. 



foW* 



cae!ei*reffiones'.ill* > eadc &lconcsn«tritactigrcs,cer„os,caprcolofq; ,8 hniiifcemodi 

amE^olucrese^^^ 

n s colore ac magnitudinc fimilcs eue.giiftu etia & faporc drxunus aliquadoProceros eflc 

fiicco ad id in hortfc ntitritoru,nigris ac rubcntib? vti Agatirlos legimus. Totn inncitmt 

aEptt^ 

DrbmcKdctappetituJdiomatafa 

KSdeflue6atadOccidcnte ) ftatuittan 1 c^ 

?ftfS£i 

folui Adleucastrigintafluuiurepe?it,extracuiushofliu dulces hauftus fumpfitin mari. 

Lttusenufcopuli?^ 
fcXfum-evimoppof««orreutis5ceani,cpdiebus_qdragmtac^ 

ferdfiqV fc rcpul feffl & retro raptfi repencbat impetti aqimru.terra captarevolensadvefpe 

romnfpernocW 
octotriafemgcntiafluminankarnaquarufcribitreperilTc.inquorumm 

^raffiorcsnumano fcemoregignebant pifciumq 5 acmagnarum tefad.immcopiam 

Stem Et plsrifq, in lociscrlcodillorum multitudinem in arena vafto hiatu folem ca* 

wemeflTfixeamaflcubi&pronfontoriisfultamfquaUdiia^ 

StScSl^ 

mla^ocantreg„l„mCadchuvtalia^^ 

rifiautem a"cub1,Saccum,alibi Inra. Eum qmftrenueregeffitinpiignahofliliSfigna^ 

patCbiu^ 

KmedicWtisdeindennufflsgran^ 

mor infuleparuK florid* atqs arborifcneiacebam, qux portufflemciebant. Has quatuor d.s. 

™ravS 

leXs^odecta^^ 

n?on£noflrosemitLtfum,l<monare S app^ 

cim magnun reperitporuim leucarum trnim fpacio fc fe in terram mfinuatem , patiloq; 1sb o:tu 6 <• 

«Ktmn mquem ftuuius.ngenscadebat.IbiaffliffitseftpoftmodttmN.cnefa.Bera.sc^. 

S q Smvtifupradiximus^^ 

SSrfutcndenscontrapelagifiirorem Almirant? Colonusvariosrepenebatmc* 

m™s vari^ ^^fluniinacpacporttis.fpUitusreininiomnfumtesfnifleatcerecreates 

X„™ppelationea«ic«rWltimaacu^ 

rabc lanu :appellat9, qffla natiua fit ibi atbor illa.In hoc portu Canaifcfc obiicfflntcirct 

[erducen^ 
niudXrn S h K cnoitaqu|reretpara U expeaante S .CoIloqufapetim^^ 

{rfudfafw • % 

mttcqu"K 

rtaTben^mtaKvvtmagisdareqjaccfpereftnderent Puellasadnoftrosvfrgfflesforn^ . - f 

XganSfe edua S> q„^vtabd„areliceref infinnabant.H^vtcKtc^fa-mmxpi.bc 

S mideagere.Scindnnt sTcrine S fcemin;e > virimUr.«ntocciprtc,a trontcradunt.Co U *,«,„,„,* 
StivittiscandentibnsSinorbemcircundiKHntcapiti.ytinoflratcsv.aemusp^^ 

laf Almliantus indntas acbetic donatascumrubrolanco pileok jgenitoti ™pr** 
SntoiSt Scd cunfta (terum in littorelocata umt.quia ipforti dona reciifeffiml nofiri, 




==S55B53BB 



: 



^.0$,2:ertiefcecadis 

fem pcrdifcercntlfngua.Maris aeftu parum quatitractus illos cognouft, <$ haud kc9 lfttori 

ac fluuiorum ripis arbores inhsererent. Ide aiunt & c<eteri orasillas traftantes exiguo ftu* 

xu ac refluxu omnium illaru terraru infularum etf a littora madefien\In huius terrae pro* 

fpcft « inquit in mari ipfo gigni arbores quae ramos incurucnt poitqs altius emerferint ad 

profundu ,quo applicatx cufpides vti propagines vitiu folo demerft; radfces creat,& in ful 

generis arbores perpetuo virentes prodeunt.De huiufcemodi arboribus Plinius in duo* 

ctecimo naturalis hiftorie,fed in arido folo,no aute in mari. Aninialia nutriri fn ora Cariai 

eadem,q alibi diximus,fed vnu reperere naturae longe difibne . Id eft grandi Cercopiteco 

par , cauda longiore proccrioreq^cauda fufpefTus &C vim,terc# quatercg fefe deuoluens ca 

p iendo ex ramo trafilit in ramujk cx arbore fefe proiicit in ar bore acfi volitaret, Arcuari* 

enoftris vnu fagitta cofixit. Vulnerat? fe deiicit Cercopitec?,hoftem vulneratorerabidui 

f cvotmU adoritur.Strifto enfe agit in pec? venator.Lacertu Cercopiteco abfcidit,ccepitc]3 mancum 

mal noufi. f €rociter f enftentem. Ad claiTem perduftus manfueuit inter homines pariimper , dum fic 

ferreis vinftum catenis feruarent . E Iittorfbus trahunt paludibus aprum venatores alii. 

CogebatnancB carnium defiderium nemoraperluftrare.Ccrcopitecoaper&fpfeferox 

oftenditur.Setas cxcutit vter c|5,in aprum Cercopitecus furibundus falft,cauda circunligat 

aprum. Cumferuato^venatoreviclorefuolacertoguttur apro praehendit, reluftantem 

cadaiicra aprum fuflbcauit Cercopitecus.Hsec & huiufcemodi monftra nutrit alia tellus ilia.Seruant 

lcruant, &Cafiairenfesdeficcatacratibusprocerum&parentumcadauerafoIiisarboruminuol« 

ta.populo nemora filuecp fut addifta fepulchris. Procedetes ex Cariaf ad lcucas viginticif 

citer finumreperereamplumadeOjVtingyrumputentleucascontineredecem.QiWtuof 

fcmilse paru* feraces exiguo difcrcte interuallofinus taueibusobieftae tutum efliciutpof 

tum.Is cft portus quem alias dixfmus appellari ab incolis Cerabaro vltimaacuta fed vnti 

ems littoris latus tantum ita vocitatum nunc didicere,atcg id dextrum ingrediedo,laeuum 

Cerabaroa autem Aburema nuncupanir.Infulf s inquiunt vnfuerfum fefacibus & frequentibus celcf 

i aburcma bremefTe atCBarboriferis,fundoadanchorasiaciedas vbiq? aptonitidocg,acmirapifcia 

po:r?tatcra copla polknte.Vtr acR terra adfacens vbertate foli nullf terraru eoruni iudicio cedit . Duof 

incolasadman?habuere. CollaincoIaemonflfb?quae appellantGuantnesaureis,fnaqiti 

las aut leones,vel animalia hufufcemodf arTabre efligfatf s ornant,fed aurum id minfme pu 

^mamaa nini efTe cosnouerunt. A duobus f llis Cariairenfibus quos abduftos dfxim? noftri didi cc* 

f ncolarum JSJ Ceraba&am & Abur em a regiones auro dites efle Cariai refefcg reru fuani permutatio 

ne vniuerfum auru quo ornantur ab his adeptos rairTe.Qu<n<£ P*gos auro lcgendo egre* 

gios inefTe Cerabarois & Aburem^nis regioriibus,a lfttore in fnternis diftantibus non 15 

Surcalo* iotraftiiCariairenfesnrisapcruer^^^ 

ca quin<* | e quentarut femper.Pagoru nonlina haec eiTe perhibenf.Chirara, Puren,Chftaza,Iurw 
x:he Atamca. Viri omnes Cerabarbae .puinciaenudf funt penitus Jed variis depf cli niodfs^ 
fertis floridis U coronis ex leonii H tigriu vngiiibus contextis obleftantur. Fceminae m 
guftaffOiTampina vittapudendatantucontegunt .Hinciatajidem egrefTiperidclittnsad 
leucasoclodeciminfluminisrcpertiripaoccurruntvirinudftercenmfu^ 
mfnftabundi.expuentesfn noftrosaquafumptain os aut Ifttoralib? herbis.laculadomifii 
fS2 p0a filia, vibrandocB harlas & Machanas enfes dixfmus effe ligneos a littorearcerenoftros ccm 
P nabantur. Depifti variis modiserant,alii prceter facfem corpus vniuerfum,traftimalfi.Pa 

cemnollefeautcommertiiimvllumcumnoftrfsinlinuabant.Solmtornientaqux 
illos Jedabaltoneperimerctqucmcl imperat,hocenimfempcr feditColonianiinovtpa 
A< K catoa2erctcumnouisgentfbus.FragoredifcuiTaebalfft«bombardaiperter^^^^ 
S?rTomnet.Paceoptant f C6mertfaturinuicem.Guaninommaure^^ 
™T vftreorumat(Bhuiufcemodirerunipermutatibne.Tympanahihabet&mari^ 

quibus,ad exdtandos animos pugna. tempore vtunnir in beHis Jn eo traftu flununa funf 
Acat^ba^awareba^obr^ba^Aiaguitm^Vrfd^Dumbb^^eragu^ioib^aurucd 
»„r,a r»« re If cebat . Foliis arboru Iatfs ab a^ftu pluuf aq 5 penullarum loco fe tuentur. Oras fnde pew 
mina luftrauit Ebetcr f e & Embfgar in hfs flumina labutur dulcmm aquarum & pifcium copm 
egrcgfa > ZahoranSCubigar.Hicfiftftaurfvbertas.a«in T W^ 
iJiftatindeleucas tantum frescarupes quamin infaufto Nicueffaedifcurffudiximuf ap^ 
pellari Pegnonem a noftris , incolarum autem appe latfone regi^o dicitur Vibba , in qua 
^iamtwcweftportusadleucastatiimfexqiieBenutoimusaColwoYOCitam^ 



«MM, 



— ■ 



Caputquartum. 



fotm* 



ff (o Xaguaguara dicftur abfncolfs, populis eft ea tellus vnfuerfa freques fed rittdis ilfi Xa? # c 0f **= 
|ua<mara regulns nigro,populus f ubro,coloribus fucan£. Regi & priinarifs fepte,enari* fiuw» 
Eus pcndebat aurea lamfna labiorum tenusJri hoc ornatu fum tnu putat erTe decore. Tefta 
mariua viri pudendaincludut. FccminxgorTampina tegunt vitta Jn hortfshipfneae nw 
ci fru ftu fimile nutriunt qv& dixim? aliase frutice rtafci veluti carduo fed molle &regia df Mtbore ct* 
gnum efca.Cucurbiteas quoc£ arbores ad pot? ferendi vfum.De his late alias. Vocat arbo <wrbu ** 
rcm Hibuero.Grocodilhs alicubi occurrebant,qui quu aufugerent aut mergerentur odo 
t em i tergo mufco vel caftorcofuaufore relf nquebat.Nf lf accoTx de crocodillo fcemina ide , 
tnihi retulcrut^de abdominc prxfertim cp Arabicos aequet odores quofqp. Regreftus hinc 
cft AImirant?,cu fuadaflicula, tu quia nequf bataduerfum aquattl curfum fuftfnere , trl eti£ 
quia magis ac magis indies naufgia putrefcebat , atq$ terebrabantur vermiu aculeis,qui cx 
aquarum tepore in vniuerfis traftibus illis , aequinoftio ferc fuppoiitis gignuntur . Biflas 
vermcs illosmercator Venetus appcllat , hos & Alexdrini diio portus Aegyptif gcnerat, 
nauefq, labefaftat fc df u in anchoris morentur , cubitalcsfunt 5C interdu longiores, dfgittt ... 
lo nuncg craiTfores . Hifpanus nauta peflem hanc bromam vocat. Bromam igitiir veritus xcm ^ * 
Colonus Almirantus & rcnitcnte pclago vcxatus, fecundo Oceano ad Qccidentem regre^ 
diturjrjikbram fluuium a Beraguafluufo duas dfftantem leucas quiafftmaiotfbus nattf* 
gfis uifcipiertdis aptior,captat. A Beragua minore,regio nome tcnct,quravtriufc£ fluminis 
poiTertor regulus Beraguam inhabitat quid dextr um quid vc linf flrum hic acciderit dfca 
mus.Stans in Hiebra Golon? fratrcm fuum Bartholomcum Colonum Hifpanfolae Ade 
lantatum cu Cymbisferuftoriis 8C homfnfbus oclo & fexaginta mittf t ad flunittm Bera* 
guam. Qbuiusfit Adclantatocumpatrffsmonoxyifsfectindo flumfneregfonfsreguius &ct #cra 
more patrio depf ctus, nudns cuni fngentf eomftatu/ed incrmis. Qjuim primttm ad cofc s»$. 
loquium dcuentum efl,reguli familiares quidam de quiete fui herf anxii & Maieftatis Re=s 
gfse mcmores nc ftans regulus negocfetur ,faxum \ proxfmo fumptum ln ripa latiant^ 
confricantc^ dccenter , & reuerenter allatum regulo fupponunt . Sedens regultts per figna scdcs t € 
▼ifuseftannucrevtnoflris liceatditionfsefusflumina percurrcre*Sextoic& Februarfipc 6 uli » 
des Adelantatusaduerfa tendit Berague fluuii ripa cym bis reliciis Jn Durabam fluiiium 
fncfdit,huncHfcbra & Beragua fnqufteffe dftius auro.In omnib? qufppe terr* fllfus flu 
minibusaurumgignftur . Inter arborum radfcesrfpfs fnhaerentes fntercp faxa & Iapillos M u $ vtte$ 
k torrentibus relidos & vbicunq5 fcrobes ad fexquipalmum eflbdiebat , egcflam repen« 
bantterramauromixtam , proptereaflgereibipedem fuitcontilium,fedincol2efuttiram 
pcrniciem ol facientes vetuerunt Fafto agmf ne cum horredo clamore rttf t fn noflros,qu i 
domos ^df ffcare fam ceperant . Prfmos impetus vfx fuflinuere noflrf .Certartit cm inus crc 
bris milfilibus primo barbari nudf s mox comf nus flriclf s enfl bus Ifgnef s qttos diximus* 
nuncuparimachanas rabidipugnarecogitarunt. Df ciit mfranditjtafitaeratcoceptafn eis 10«gns 
iam ira,vt ne<5 arcubus ant fcorpionibus & quod maius efl ncc# bombardarum c nauib? S WBW * 
iaciarum fragoretcrrerentu^CefleruntloCo femcl. Iteratomaiorenumerocomparato rc 
deunt ferociores.Satius emorf foreiudicant cf perpeti patriam occupatum iri % peregrinis* 
HotVitesbegnineftifceperant,habitaforesrccufant.Qjiomagfs inftabant noflri,co ma=» 
ior finitimorum multftudo confltiebat*Nocte dieq; a frdte fnodo,modo a lateribus vrgc^ 
bantur nf i. A tergo flans f n If ttore claflis f ufos reddebaf .Dcfernere igitur terra hanc,S cjtia 
venerantregrediuntur.Iamaica infulaHifpanfoIae Cubaecp collateralea Meridfenatiigiis 
in cribrorum modum pertufatis'a Brbma vtHifpano vtar vocabulo vixpr^henderc po^ ^rcrtn'^ 
tuerunt,fereexitinereperierunt. Vbilacertorum exhaurientium marisaqttas peramplas ^ cra s» 5 * 
rimasingredientes vftae dffcrimeeuaferunt tandem , &adlama / icam femfanymes appulff 
lunt.Obrutfs ibinauigiis omnibus f nterceptf ,vitam egcre men ftbus decem Vcrs;iliani A 
chemenidis vftain nudorum Barbarorum poteflatecalmf tofiorem, ef us tcrrae cib/s con^ &tta mifcfc : 
tentf , ff cjuandobarbarf s placebat impartin . Profuit noflris odfum capitale quo fcfe iituis rto 
cembarbarf regulf profequuntur,vtenfmnoftros fautoreshabcrent , uquandocum fhiit 
tfmis hoftibusl>cI!afngruerertt pane aliquando patrio ramclicos rccreabam * Sed q? mte 
ferum cVserumnofum pater Beatiflimefi'tmcndicatopaneadipifci,conieclctur tuaSariJj 
ttitas^vbipraefertim cxtera defmt^vinum putacarnefc^ ,vclomneprefR lacTisgenns qui 
busEuropeoritm hominum ftomachia eunafolentenutrirf . Fortunam tetareneccffitas" 
coegit» Per eeconomum fuum Diecu Mendez^ducibus tamelam^icenfibusduob^seo^ 




" 



l8f. 



I 



^.^.EeitieOecadis 

t um Httoru pet it Js, quid de fe deus cogitet fKatutt experir L Canbam cofcenduf mare fam 
rridofum.E fcopulo in fcopulu 6rupei'n rupem quaflatusvndis ob nauigioji breuitate SC 
fof mam, appulfus eft iam tande Diecus Mefldezad vltimum Hifpaniolae angulue Iamai 
cadifiantem leucas quadraginta . Spenuinerumab Amiiranto Colonopmiflbru Iamate 
eenfes laetf reuertutur . Ipfe pedes adianftum Dominicu vrbem prf mariam Metropolita* 
nam proficifcitur ,Duo noftratia coparat nauigia,domfrium adit. Inualidi omnes & egefta 
te rerum cxtenuati veniunt adHijbaniolam.Qjrid indcillis fuaeflerit,nointelIexi; Ad ge 
Salutete neralia redeamus. Vniuerfos traetus illos,quos percurriife Colonu diximus,ipfe fcribit 
aeria terra idemcp fatentur omnes laborn focii , toto anno efle frondofos, virentes, amcenos,cV qnod 
maiuseft,falubres,in qitfbus ex vnfuef foconiitatanullusvncj; aegrotauerit,necp horren* 
ti frigore vncf aut aeftu feruido quinquaginta leucaru intcrcapedine , 'a Cerabaro6 magno 
portu ad vfc$ Hiebra cV Beraguam vexatum fe fiiiiTefaclat.Cerabarbi populi, quiq$ iacel 
medii ad Hiebram vfqj Beraguam ,no nifi certfs,anni temporibusaurointendunt qucerfa 
^tutbusd tando.Suntcg negociationisei? opificesexerciti ^Ttiapud nos argenti Terricj3 fodinatores. 
gitie nofcat Qjue. loca niagisauf o fortunentur,a fpecie defluxi torretis,'a terrse colof e aut huiufcemo 
aurft incfle diargumentis,Iongo hii calletexperfmento . Credunt fnefleauronume quadoquidc ad id 
negodlminime tendtitinexpiatiexprifcorureligioneputa quilt coitu&omnioblcclame 
foabftinerit,cibifcp acpotuparciffniievtanttir,vniuerfo legendiauritepore.Viuere tantu 
acmori datu hominibus , vtcaeteris animantibus arbitran tur, proptcrea nil colunt aliucL 
Solem tame venerantur,cV furgentem ab Qrizonte reuerenter excipiunt . De montib? & 
f errae fitu fermo trahatur. Ex vniuerfisiliaru regionum Iittoribus,vafios attolli montes k 
Meridie,fed protentos ab Oriente in Oceidente contf nuo traetu proijrfcitur. Qjiare ita di 
fterminari duo illa magna maria,de quibus alias latefecimus mentione, his aggeribus ne 
muicecollidantui%exiftfmam?, velutiTyrrhenumltaliadfrfmif ab Adriatico . QjuacucB 
enim proficifcantur,ab ea cufpidefancli Auguftinf,qua* ad Portugalenfes attinet,ad Atlan 
tem fpectante , Vrabam v%ac Cerabar6um portuni atq$ vltimasad Oecf dentem terras 
SJarfa mo* a ^ as ac * - l i nc v ^ °^ em re P ef ^jpctp^" traftuemfnuscominufq* fefe montes nauiganti^ 
M facies/ ^ lls oJ ^ r «^ nunc ienes,elati nuc,modo afperi & petrofi, arboriferi herbidic^ atcp apti cul 
tura* modo,vtiaccidere folet iTauro noftricp Apenini coilis varii,reliquis etia hniufcemo 
B»e vallib^ di ^ailismontibus.Vallibusquoc^ egregiis horumvtialiorum montium interfecaritur i\$ 
ga . Ea pars montium quae Beraguae fines recipftfuperare fuis verticibusnubescreditur 
rarocj^cerni eius culminadicuntobnubium &ncbularum ferVcontinuam denfitatemt 
Sttit«d<y QLuinquaginta amplius attolli nulliarf aBeragueflfia cacumina contendit Almfrantus ip^ 
montte, fe^quieaprimusexploraui^ineadenipraeterearegioneinquitadmotiumfadicesitere^ 
apertiiad Auilrale pelagus, cV Venetias coparat cum Genua fiue mauis Ianua , vtf eius cf^ 
ties iaclitant,qui a Iano condita fabulantur,protendiq$ vult terram ad Occidentem,& ca* 
pcre hinc lnitium Iati corporis, vtiab Alpibus noflris ex anguflo Italiae fcemore videmt 
amplas eas Galliarum terras Germaniaruq^ ac Panoniarii dincndM Sarmatas Scythaft» 
varios ad vfc^ Ripheas rupes & Glaciale pelagus^copleftietiam nexu continuo Thraces & 
Coparatio. Graeciaomnem , cVquicquidMalea promontorio «Hellefpontok Meridie ,a Septetrio 
ne uero E uxino & Mebticle cocluditur, Vult ergo Almirantus ifte a Ieua teden tibus nd Oe 
cidentem terram hanc India recipi Gangetide. A feptetrione vcro fn dextram ad Glacialem 
0aric opu Oceanum vltra Hyperboreos cV Ar ccicum polu diftedi,ita vt vtrumq^ mare Auilrale illtKl 
nionc^ fcilicet & noftrum Oceanum in eius tellurf s angulis fefe infinuet, non autem ftpiant aqtneT 
terram ipfam veluti Europa HellefpontoTanaicp cV Oceano tu Glaciali tum Hifpano ac 
noffro mari circumambitur , fed fur or delabentisOceani ad Occidentem vetat meo iudi 
cioclaufam efleconiungf c^feptentrionalibusoris terram illam,vtifupra difputauimus # 
^ . tf Sftiatisde Iongitudfne traftatum Beatifllme pater. Qnid delatitudfnefentiaturfntelliga* 
dine. mus.DiximusaIiquando anguflfslfmftibus dirimi Auftralepelag? & hocnoitrum Ocea 
nunijatc^ ita conftititexperimento; quandoquidem Vafcho Nunnez & comilitonibusxiSL 
iter patuit,fed qp varie nr ae alpes in Europa ex anguflantur,hicalibic^ Iate patefcunt/Eodg 
nature cofilio tellns hxc modo protenditur cV vagatur Iate , modo ab vtroq^ mari reperife 
vaniuadditib^perur^ 

dixirii^ iacereregfones,parua dffcluduntur fnter capedfne marfa, eam autem qtiam Mararf 
C5paratio. gnonus amnis interluit late patereregionem credere oportetrfi flumcn no mareMafagn6 



Z= 



HMMMM 

i i ■ i 



— 



Caput teroum. 



fotxiii^ 



iium efle fatebfmur,fateamur vero fuadent aquarum eius dulce» hauftus. Nequcunt enim 
in anguftfis terra* fpecitbus voragines adeo vaite confidere quse aquarum eani amplitudf 
nem queant ertutrire . Idcm de flumine magnoDabaibae quem diximus exanguloiinus 
Vrabx vlnarum quadragita,quinquagintaq$ alibi profunditate,latitudfneautcm millia^ 
rium trium irt mare demiere.Latam ibi terram dare neceiTe eft,qu£ ab altis Daba ibze mo# 
tibus non ab Auftrofcd ab Oriete fluuium demittft. Hucaiuntconftarerluminibiis qua* 
tuor 'a Dabafbae montibus collabentibus «Sanctt Ioannis flumen noftri appellant,inde fn 
flnum ^ti Nilum per feptem cadere hoftia fertit. In eadem regione Vrabx anguftfas efle a 
licubi miras,qua£ vix leucas colligunt quindecim,at inufas ob perpetuas paludes medias, 
frequentefqj lammas,aiunt quasHifpanf tremedalesappellant, alfastrampales ,ccnagales 
ctiam & fumfderos ac;8hondadVros,PriufcBvltra progrediaiiiur,operepreciumerit 
vndeillfmontesnuncupentur enarrare.Dabaubamferuntfiifircfcemfnam apudrtiafores §£5??"* 
eorum magnf artimi 8C prouf dentiae,quam vf uentem antiquf tas obferuabat,mortUam Xn wm>a,m * 
quiunt reuerenter colf ab vrtiuerfis regiottum illarum incclis . Ab ea regiortes norticn furti 

gfitTe afunt, & mf tti fulgnra tonitruacg ac fegetum ,ft ragem ff quando frafcatur, frafci nartcp 
albutiuntDabaibam, fi neglfgenter facris eius intendatur.Eam mifefis imbiberefuper * 
fiitionem genus hominum rallax fub nortiftte religionis , quo frequentia dona portent ad 
DabAibe iacra quibus fpff fruantur.De hoc fatis,Paludes iilas anguftse tellufis crocodillo 
tum draconumcp ac vefpertilionum & culicum valde noxf orrl altrices efle dictirtt , Ad m 6* 
tes proptcreadiuertitur,quando ad Auftrum carpereiter cottfilfum eft -$t paliidum fllarti 1 
vicina fugiuntur.Sunt qui putct,vallem vnam qua fluui? labitttr.perditonim k noftris di» 3^***1 f 
ctus,ob Nfcuefe fociorumqj infortunium a Cerabaroo non multtim diftante,findere mo^ f w 1 ^ gj, 
tes illos ad Auftfum,Sed cum potabiles fin eius aqttae, fabutatos efleeos putant criii talibus ttr&cum fli 
argumentisfnnftuntur.HocperpcndicuIoperficiamUsomis.Adextralaeiiac^Darienisp Qlm&tocuc 
dicant vigf nti fluminadecurrerc aufO feracia, Gji$ dat accipim?,nemo eft qni non id ferat* 
Sed interrogaticur paruam auricopiam indeafporterit, foflbribus op? cifeinquiiint*qui 
autem eas adiere terras minime funt affiieti laboribus. propterea dfcurit mirtOrem auri cO* ^tmtc pz 
piam in de vchi cg tellus ipfa fua benignitate polliccatur.Videtttr & rtf tidas promittere geni rum mi fe 
tnas. Irt cufus reiargumentum cft $ praeter ea qttfc dixijin Canai & fanctae Marthje vicU ratwr « 
tiia reperta, Andrcas quida Morales nauclerus per ea maria Ioannis Coflle amicus& focius 
du CoiTa viueret, ad marius habuit Adamantem a iuuene Paricnii fn Cumana nudo , ttii 
te pcfofu,longit vtf fignat duos infartiis dteiti articulos,magni aut j>oIIfcfs prfmu articula 
aequate craffltudineacutuvtrobic^, & Coftis octo pulcre formatis coftante,eo inquitltin fi 
xifte inaidib? vibfces veclefqj ac limas corrofiife Adamante illefo.ColIo geftabat pendulfi 
Adamantc f uuenis ille Cuman^nus et: Afldre£ ipfi Morali precio qnq? calctiloru vitfeoril 
nf atiu viridiu & glaucoru,varietatc cofo^ deleclat? vedf dit O rTendcrut & topatios in \itto 
rcScd cu auri facie animo geftet,nulla eft hfs de gemis cura. Auro tantum fnuigilant . Au^c 
feftantur.MaiorpretereaHifpanoruparsanriunatosautgenimatos derident a probroa 
fcf ibunt gemmarum geftamfna,popuIares pr^cipue, Nobiles autem fi quadonuptialcs 
velalfas regi3eparenturpomp3ecelebres,torquibus aUteis gemmisconfutfs gatidentot 
veftibus margaritasgemmisadmixtas intertexunt. Alias miniriie,efFceminatorueflehurf 
iufcemodi ornatus atc^ Arabicorum odorum fpiritus &J fufliimigatoines Corttinuas diiti 
dicant. Obfccena Venere obuolutti putant fi citi caftoreum vel mufcum olentf occurran f ♦ 
Ab vno pomo ab arbore decerpto pomf feram f ntellf gemus eam eflc arbore. Ab vno pifce 
fn fluuio capto pifciii efle nutritore fluuiu dignofcem?. A modico fgitur auro & ab vno Ia 
pillo,auri 6C lapilloru efle genitrice terra hac aflentiamur oportet . Qjiid etia i portu fa d(S 
Marthse in regione Cariai repererit, trafeute clane itegra, duce Petro Ari je comilitones ei? 
6t e Regiis magiftratib? plxri^ locofuodixim^.Puuulitjgermiriant^coalefcut, mature^ 
fcut,lcguturq5 cotidieopimiora,pr3Eteritis.ViIefcitqcquicTmanuSatnrniHerciilis 6i aho 
ru huiufcemodi herotl patcfccft antiquitas fi quid f ndefefllis labor Hifpanorii detegat ante 
maduertemus , Valeat tua fanftitas & aebro quid fentiat dehisfuxfedis apoftolicai cultii^ 
ris mihi fignificet,quo anfmum fubleuet ad laborem futurorum fubeundum* 



§ m 





' l ' 



=— — — 



((£. 




^♦0k£ertiet>ecadte 



ikV B O R B E Lurue. Pater Beatiflime qusecuncB parturiunt aliquid,vbi 
iiprirmu edidermt, aut claudunt vtcrum^vel falte aliqua teporis intercapedi? 
ne quiefcunt.Nofter aute nouus orbis recentes quotidie fine intermiflione, 
fcetus procreat & emittit, quibus cotinuo traftu queant homfnes ingenio 
pollcntes cV magnaru rerum nouaru przecipue ftudiofi pre manibus habe 
» re vnde pafcere animu queant.quorfum heddicet beatitudo tua. Vix bcne 
redeaeranunordinequ^VafchoNunnezBalbb^^comilitonibuseiiisinAuft 
«ficCiado Li Sifcurfuacdderunt,adbeatmidinetuammitted^ 

mmciosmci fopiti ingcniiexcitatoiesinpr^fentiaru,quadoccce literasaPetro Ariasque 

annofimeriorecuexercitu &clafleOceanum confccndifTeadnouashas terras traiecluru 

rliximus ClarTem fectt ac exercitum appulfos in columes fignificat. Eafde literas.Io.Cabe* 

dusatuaVanftitatefupplicatuRegisCatholiciilliusp^ 

creatus atct? vna tres alii c primaris illi gubernationi addiftis, Alfonfus de Ponte, Diecus 

Maraues & Ioanes deTaiura fuis fubfcriptis nominibus autorarut.Hancergo nauigatio 

nc^uafanclitasaccfpiat.Pridieidu^ 

ti veladedit Petrus Ariasexoppfdofantff Lucaride Barramedadicto,in faucibusB*tis 

fluufi auemHifpanidiciintGuadalchuif,fito.DiftantOceanaefepteminfula£Canariae 

milia oafliium circiter quadringenta a Baetis lapfu in Oceanu,Has fortunatas putat efleJi* 

cet aliines:ent.Haru infularum recentia nomina funt occurui primoparesdu*,Lanzalo* 

ta & F ortis ventura. A tergo iacet magna Canaria . Sequit illam Tener ifc. Gomera tatillo 

adSeotetrione^Tenerffe.AtcrgovidenturagereagmePaIma^Ferrea.Gomera 

■Womina hendftPetr? A^ 

Canariarfi k us mille qn<retis,licet mille ducentoru tatu illi fuerit aflignatus numer? , fmmo & fertur 

iHumcrue Te u au iff e £tv<ro&uo miliaampliusfufpfrantcs&mceftos,quipropriaimpefa aurifama 

claffi*. ^ vifendi res nouas defiderio ftimulati adduci poftulabant. In Gomcra Iignadi & aquan* 

di rcficiendarumcB nauiu gratia quas tepeftates quaflaucrant,fed pracfpue pr*torfae,au$ 

temanHmiXer^ 

auor caotarc volentibusjnde in nonis Maii capit altu,ncc tcrram vidit vltra vfcg ad tertias 

Iunii nonas quo dfe de Canibaliu humanarum carniu edacium infulis vna adiit,quae di* 

Sjnfula Ca citur Dominf ca.Ea df ftata Gomcra leucas o ftingetas circiter . Qj^tuor ibi dies egit aqua* 

nibalica. recenti&li*nisfumendisintentus.Neq^ 

i Cancrorum littoraiiu & magnomm lacertoriimcopi5repercrat.PerMatininamdehinc 
Guadulapeiam & Galata infulas, de quibus prima in Decade noftra lafe mentionem feci* 

Zflarebcr* musJter capit.Marcetiam percurritherbidum Iogoaequorisfpacio.Ncc AlmiratusCo 

bidum. ion?,quedfKimusprimumhasinfulas&marchocherbidimiperna^ 

ncm vllam produnt herbarum.Putat aliqui ccenofum efleibi mare, & herbas illasin pro* 
fundo zizni tendereCB ad fuperna,vt videntfin lacubus fepe,in magms quocfc ftumimb? 
ctiam currentibus accidere . Volunt alii non ibi natas fcd e fcopulis frequentibus raptatas 
vi tempeftatum enatarc per ea maria . Ita rem in dubio relinquut , quoniam an fixje cedat 
nauiumproris,anerutKvagentur,nonduhabentexpIoratum.Natasibicredendu^ 

n . pedirent.Qjiarto 

m rutmontes.Dccurrereinquiut A ^i t xa,-,^--w r ^.^ v .. :rj - T:; ™--..,. ..._.. v 

no Ocidete ipfi recta fequat,ad Meridie,nac^ paulo magis tedebat,qd aliquado demoftra^ 
tiuepertabellamhiiiuscofmographia2nou32quaanimoconcepjVfiviueredabitur,c^ 
2fere Jicebit.E motibus illis Gaira rluuius decidit ,ftrage noftroru, trafeunte RodericoCoI 

fe ...... . f* .^ ■» tt.-i^j ^^.^.«^^/^; AttOmnM^inii Dr»r+iTr\-iTo «"*♦• ^«t^is duob? 

fivtpu^ 



uake» 




turma 



, 



■ 



gereiiceDii.cmuuuusniiavart««i*«» 1 "-'"»-"^"- >%•*-&- "^-77^ \* V 7. , , 

menare stti aHas dixim5>,infignis.MuIti praeterea defiuunt alii.Portubus egregiis duob? 
nobilitatur ea prouincia, in qua dixf mus eflc Caramairam regioncm Carthaginefi vt pw 
ta H fanftse Marthze altcro fic'a noftris appellato ,cufus regiuculaeft Saturma incolam ap^ 
pellatfone. Eft fanclse Marthe portus nfualib? propinquior montibus , in ipforum nan cg 
montiu radicibus iacet, Carthaginefis vero illo cft occf detalior leucas circiter quinquagin 
ta.De fan cte mart hx portu mira fcribit, itidem faten tur S qui redierunt inter qiios . lo. 
Vefpucius Americi Vefpucif F loretini nepos,cui mories maritima cx polarearte reliquit 
h^reditarianiJsenimiuuenismifTuseft;iRcge'vn?cprxtorknauismagift^^^ 



— 



Caput tertium. 



foF^ta 



Mntib9 regere polos calleat .Temonts nanc$ gubernandf cura prascipua Ioanni cuidam 
.Serrano Caftellano qui fsepius eas oras permeaucrat,crcdita cit, Vcfpuciu ipfum faepi? ha 
beo conuiuam.quod. fit iuuenis ingenio pollcns , 5i qui percurres eas oras diligentcr anno 
tauerit qusecucfc oblatafunt. Scribit Petr? Arfas 8C hic idem Vefpuci? diflerit,quae modo 
referani. E genere caribium fiue Canibaliu ortos harum rcgionu incolas volunt. P topte^ 
reafcrocesSGrudelesadmodum,vtputaquitranfeuntesnoftrosfxpi?hoftiIitera^ 
bus reiecerunt,8£ terram prxhendere optantes male exccperunt. Tata eft his nudis Bar ba 
ris innata vis animi,tanta fortitudo,vt integra clatTem noftr a adoriri fint aufl,prohibereqj 
*a littore tentauerint. Venenatis vti alias fcripiim? agunt fagittis.Rabido curfu peclore ten? 
necB numeronecR magnitudine nauiuterriti mare mtrabant 11 atqs indeiaculabantur ^telo* 
rum mille genera fed noilri fpondis nauium & fcutis protecti ietus illorum cxcipicbant. 
Vulnerati tamen cfuo fiierunt qui peri6re. ExcuiTis tandc in illos puluerariis tormentis ra* ^ulncril 
pucre fuo-a Barbari tonitruis machinarum & furore globorum ftupidi,quos fulgura efTe nouri. 
arbitrabf ntur : crebro quippe fulguribus ob natiua regionis & montium altoru vicinia «n *™ 
vexantur licet pallantcs & profligatos confpicerent hofles,heiitauerunt tamcn,& mito co* 
filio in diiier fa ftudia vertebantur,defcenderet ad hoftes nec ne. Timor hinc pudor inde tra 
fiebantVencnatie fagitt*,quascertiflimasiaculantur incok,forniidabantur. Gum tanta 
clafle totcfc milftibus ficco pede pf seterif e verecud um erat atq; indignu & infamc. Vicit ta 
dem pudor,fugientes ac clifperfosfeqimtur.Leuioribus cymbis terra prchendunt.Port? 
cfrcurWentiamfcribitduxfpfed^^^ 

nitidum adeo vt infundo cubitorum viginti liceat calculos numerare. Duo in portu defce p<m9 ^ 
dere inquiut dulcfu aquarum ftumina, fed minime apta maforibus nauigiis fuftinendfs cp ajgrfe 
patrfis monoxylf s. De copia &varietate faporec^ pifcium ta fluuialium <J marinoru audi* 
tufuaueeft ppterea pifcatorias ibi multas repercre lembos patrfos multacrj retia miris mo 
dis extenacibus herbi s contufis & necrf gofampii funibus contexta. Pifcariam artem calle 
hii Caramairen fes Gairenfcuj ac Saturmani .Pifciu nanc^ permutatione prouentusopta* 
tos quibus ipfl carent , atTequutur ab fnternis populf s finitimf s. Reicftis a littore Barbaris, 
Boios eorum idcft domos ingrediutur. Iteru atq* lterum feroci curfu noftros impetunt,o: 
fag-ittis venenatis conficere tentant,fed rabidfores f rruunt quando domos occupari fpolia 
rio; fenferut,quia pcipue fceminas puerofqs plaerofcg duci fn prada cerneret .Supellefti* 
Iia domorum elittoralibus cannis & varif s hef bis, contufo fparto fimilibus erat fteriae co* 
texta* variis fucate coloribus, c golTam pf no quocg aulea arte,f nduftria Iaborata,leonib? arf 
quilistigribus cVimaginibusaliisefEgiata.Domcrum &cubiculoru oftiafornicefcrjlf* 
minares putaminibus choclearu tenurbus funiculis appenflaru,quo facilfusvento agitat^ 
colliderentur f nufcem , quo fono deleclantur ornatos reperieb at .Mira de hifcere bus mihi 
retulerunt multi,Gonzalus qufda Fernadus Oui6dus prxter caeteros e Regiis magiftrati 
b?isquidiciturabHifpanisVeedor,felohgi?interraiactatdefcendim.In^ 
men ouo anferino grandius f ncf df t. In collib? ab eo traclatis cum trfginta viris fmaragdfe 
nas plafmas fe vfdifle ait multas,calcidonfafq3 & hyafpides ac motani fuccinf magnos iglo* 
bos. Auro intexto admixtas in aulcis confutas gemas cas a fugientibus Caribibus in domi 
busreliclas is & cetcri omnes fcpredfcantrcperifle.Eft &coccinearugenftrfxiiIuarum teU 
his iila,eft & auro opima, margaflltas auri iudices vbiq$ littorum & vbicp riparu inuenc 
runt . Inquit is Ouiedus in regione quadam di fla Zenit ad Orietem a Darieneiaceternilia 
ria nonginta nouum mercatur e genus excercef i. In incoiarum domibus ferias ciftafcp in* 

fentes § caniftros pulchrecontextos ex arboru folifsadfd aptis rcpercrnnt. Cicadfs,gry .« 
s cancris,coclcfs, locuftis agros flernentibus defllccatis & falitis plenos. Ad cjue vfum il* 
la cWrent interrogati, refponderunt vt arf internos populos ea venum portaret^haru nacg 
prectofarum volucrum cVfalitohim pifciupcrmutationeperegrinaqux optantaiTequni! 
tur harum terraru mcole.Hifparfim habitant non contiguis domibus,fed terram fncolut 
EIifeaCaramaiYenfes,amcenam/eracem > acrishyemis& 

uodiei&noclis difcrfmine* Vallem fngreiTifiintBarbarfs fugatisleucaslatam duas,tres 
longam ad montesvfcR quofdam herbidos & arborf fcros, fn quorum radfcib5> duevalles 
alteiacent dextra l^uacg fifigulis ablutse fluminibus ^^quorum vnus cft Ga ira , alterf vcro 
non ded6renome.In his vallibuscultosrcpererehortos.agrofq; ngariper deductasord^ 
nemirofoflas,haudfec?acInfubresautEthj:ufcinoflnruoscolutat^ 



====== 



£lirtttra* 
aii9, . 



£dcr«nt 
quinque 
miltafyo* 
irimum* 

&tMone 

fUCCC. 



:0.0S.£ertiefcecadis 

t «m edulfa communfa , Ages, Iucca ,Maizum , Battatse ;arborei<£ fruclus vt f cliqufs "& 
pifcarix dapes , humanas autem carnes raro vorant, quia raro ( percg rfnos afTcquuntur , 
nifi venatum i pfi exercitu compofito per alfenas tendant terras ,a fe ipfis quf ppe abftinent. 
Sedauditu miferandum,myriadashominum ad cdendf vfum creduntur hf obfccenf Aw 
trhopophagf c6fumpfifle.In paradffeas mille f nfulas,fn regiones mf Ue fncidunt Elf ffas no 
ftri,quas nefarif dcpopulatf funt.Propterea licet amcenas & bene fortunatas ,defertas repe* 
rfunt plures.Colligat hoc cxemplo tua beatitudo 65 pernfciofum fit hoc genus brutorum 
hominum. Sanclf Ioannfs Infulam dfxfmus efTeHffpanfote proxf mam , quze ab fncolfg 
Burfchena dfcebatur ♦ Ab ea noftra tcmpeftate rapuifie feruntur edcnda qufnc^ mf Ifa ho* 

^..r— „^.« ..... .^1.'.™ «««.'/•^.'«^ntii «nCiTlfo /iit-so \>i T-iaHif^f vwit CJ fhkr\F^r f^.rtirie nin^W-a»» fnoit 




S>e natura 
fafCCf* 



d&uomo 
do fiat pa» 



©attatarft 

guftU», 



Cerman 
noferttur 
XDaijium 



Sagfttfe 
rcfpondct 
prjpofittos 
nibue. 



Salub:fe 
acr. 



k* parumper fcrmo fit , quandoquidem funt futura Chriftfanorum 
efcse panfs trfticef loco &raparum aliarumc^radfcumnoftratfum.Iuccamefieradfcem 
dixf mus fcepe alfas, qua nobilior panis & apud fnfulares omncs & continentes hos crtfcirf 
tur fed quomodo colatur germinetcn cf etfam vanafft,mfnim* ad hucdfxf. Quando pla 
tare Iuccam ftatuunt,terram egerunt tenus genu,& efToffam erfgut fn tumulos quadratoa 
nouempcdales,duodecfmc# ex ipfi? Iucceae truncis fexquipedalibus autcircitcr , tumulo 
ternos cuiqj lateripre.bentes infigunt tranfuerfc, vt fere in ipfius tumuli centro cufpides co 
rum conueniant.Exillorum internodiis &infixacufpideradicute capillares prodeuntHej 
paulatim au&e in eas conuertuntur,fuperatcg maturac laccrtiac fsepe fcemoris humanf cra 
fitudfnem longitudinemcn .Itacumulataillatcrra fere vniuerfa digeriturin radices. Sed 
maturefccre Iuccam inqufuntnon breuiorefpacio <g fefquianno.Inquiunt quoqj quo vl 
terius ad biennfum vfq$ finatur,co fieri mclioren^perfectioremcg ad panem connciendn. 
Euulfam, lapf dibus duobus ad f d paratis, veluti fcalpro noftr e fceminse cafeum conteruni 
& premunt .Demu,aut facco ex herbis vel cannfculfs fluufalibus confefto fmponun t po 
derofo lapfde fuperfec"to,diemq5 naturalem appenfum finunt,& fuccum effcfunt.dfxfmus 
nancfi efTe apud fnfularcs mortfferum, attamen fi quoquatur falubris eft fuccus ille . Vti c- 
noftro Iacle ferum.Hoc adueftendum apud hos contfnentes,mfnime noxium fnquf ut iac* 
cjefuccum.Multadicuntcffeitkcarn^ 

cioff us eft,quo Regulf s edulfum parctur,funt quibus vefcanturnobilcs,funt & quibus po 
pulus.Exfuccatam vero Iuccani fn tabellas fielilcsacl id compaclas vcluti preffiim noftri c* 
feum dfllendunt coquendamJseft corum panfs prfmarfus,hunc vocant Cazabbi. Agfii 
fimf liter & Battatarum varfasdfcunt effe fpecfes.Sed Agibus & Battatfs magfs pro ferculfs 
atit fruclibus vtuntur,cf ad vfum conficfcndf panf s vtf noftrf rapf s , raphams, tuberibus, 
napfs,paftfnacfs.Et hufufcemodf rebus,fcd Battatispraecipue,qux terrse tubcraegrcgfafu* 
perent mira quadam dulci molfcf e,fi prsefcrtim f n nobiliores incidatur .De radiabus fam 
fatfs,adalfud f am panfs gcnus fermo vef tatur. Dfxf mus habere frumentf genus quoddam 
panico fere ff mile,fed grandiorfbus granis nobf lius. Id in farinam contufum vi lapf dum 
mantiaftorun^pinfuntjucca deficiente , eftc£ vulgarfor panfs . Singulf s annfs ter feritmy 
modo a<yri vbertas ferat ob cequitatem temporum de qua fatis multa infuperioribus.Et ra 
dicum omnium & Mafziigranf cultum hfc repcrere.Arboreorumcg fruftuum varia ge# 
nera cultffflma . Inter hos Caramairenfcs cV Saturmanos itinera inquiunt cfie lata reclacp, 
ita vt diflenta rubrica credi queant notata . ydrias , cantharos , ollas, orcas, paropfidcs,parf 
tellascR ficlilcs apud hos rcpercrunt , & variorum colorum aquales vrnas, inquibus aquat 
feuari feruntur frigid^e . Edifto vt vel parerent Rcgi Catholico religfonemc^ noftram fn* 
due rent vel terram linqucrent , venenatis fagittf s rcfpondebant .Cceperunt nonnullos, 6 
quibus pIserofcE indutos prius foluerunt illico , alios adnaucs pr ius duclos & rcrum no# 
ftrarum amplitudincoftetata^quocseteris illareferrentadbeneuolentiam eorum captanda 
pofteadimiferunt. Inomnibus fluminibusfevfdifTc afuntauri arpmenta.Rccentesin 
eorum domfbusceruinas & apfinas carnes pafilm repcricbant , quibus laute funt epulatf. 
volucribus cV hiabundant^nutriuntcj domi volucres tum ad efum,tum addclicias.Ei?ccc 
If fpirftum efTe benignu hinc arguunt, quod noclu apud fluminafn rfpfsfub dio dormfe* 
rint ,nullufq: grauedfncm capitisfcnferit vllsm , aut humorem conccptum infalubrem. 
Magnos etfani neti GorTampii glomos & fafces dfucrfarum pcnnarum quibus ffbf crffla& 
noftrorumCataphracloruaninoiecontcxiint^&fagulosaddecorcfofmant^pafnmfeper^ 



— 



CaputScrttuitt 



for^ 



*UfltDelcctantar&hfdegantifc^^ 
mera.Maiorum & ibf cadauera contbufta,oflibu$ iriollis eortditfs alicubf,alibi integra in 
fepulchris, Inipfisboiis ideft domibttsalibi,reueretcraurogemmif<^ornataferuantur, diU ^ 
Habitas cqruni bullas petforaleiahaqj imonilia qu* vocaf ipfiGuanin«,repereteofichalC"mT 
do magis cp auro fabrefacla eflc,propterea eflTet his comcrtia cu vafris pere grinis arbitrafl 
tut,quiadeos monilfa ha*cconfecla lmportent,vt pumm auru ab efsadipifcarittir pfo vili 
rnctaltaNeq* perpenderuflt rtoflri fraudem,donec ad cortflationem ventum efl. Archites 
(ti plef ic£ pererrantesa littore paruper,infrufia candidimarmoris feincidifle dixerut. Pu 

fant t^regrinosad eas tems venifle quondam,quimarmora t montibus aliqiiando fcides 
tint , g putamina illain plano reliquerint, Ibi didicere Maragrtonu fluwiiim 'e montibus 
fif uafebus defcendere augcricj^ inter labendum magna fluminum aliorum copia in eum 
cadente j Propterea ingens eft qtifa e loginquo ad mare fluit per temt aquofas.His aftis re 
ceptui figna dantuf,Noningeflti erant zd terram mifll.Hi omnes fu btem dattiofibiispre^ flrfl sn° 5 
leticiacompofitisordinibus &praedaprouindaIium r eruonuflicriflifcH&coronislenis ni> antuaU 
quocp acfagulisplnmeis miiitaribus irtcofarttm orfiameritis redeunt fujcntes , Aflcho* m ° m€ * 
f as creuant .Decfmo fcxto Kalettdas Inlii nauibtts refecli^qiiastepeifatespterecfecottcuflc- 
f ant ; fcd praEtof ia pr aecfpue difcf f mefl fngensfubief «amiflb temone, vti ia diximus. Ca* 
piunt altum vf Cafthagittefem portum petant & infulas qttafdam medias truciu Caribiu 
feceptaculainfeftentexfegiortiart^ .. 

toriae uauisnauclcrum primarium cVreiiquos fefellit,quamuis^ fluxuuni illorumnaturk 
feoptimccallerc iaclarcnt^quadragintafeieucas fuiflTevnanocle trafportatospneteroDi* 
ttionemcoflqucrufftur, r r 

cCaputfejctum, 

I C P HI L O. SO PH A ND VMeft parumperBcafifftncpater Mc<$ 
fmographfa digf ediendu ad naturae archanorum caufas.Decurrcre ad Occi* 
dentemibimariaveluticmontibiis torrentcs deiabtittiur,oninesvnQore 
prxdicantPropterea trahor ego itt ambigaum quo flam aqua* ilte tendant. 
qttOve^ 

JgS esad Otcidentem indenuncjre^ 
*#Ieaflir^ 

centru^ Ifneam efle «quinoelialeni voluerirtnis ; vtipfcricg aitinf , qiiod centru dabittir mnSSkt 

tottantarumc£capaxaquam^ 

fem,quica Iittdra perluflrar^t,pr« 

ffflwah magnaeillitts telltiris quam diximus Italiaocluplomaioreab Occidente Ctibe /n 

fulae,qwfc rapida^s has aquas obforbeant,cV indead Occidente illasemitfattf.quoadOrfcV 

teni nofirum rcdeant,afiidicunf ad Septetttrioneftv Volunt nonn Mlfcimttm eflet finurti 

ilhim magnae ^^tellunVtertderec^ ^ad SeptetriotfeniktergoCttbxitavtSeptetfionaiester^ 

f as qwas Glaciale circufepit mare fub ArcTo copM^^ 

vridecreduntcasaquasobieclu 

re tipmm gyris fefeobiectantibped . Shoc minimcquadrat,eodefltnam modo,rton acri 

temc ,fed leittflueread^qccidertteaquasp^ tetarutoras, - , 

& Occidentem pofteafcctttifttntScrtttratus eiteas,Sebaf!iafltts ^^qttidartCabot^eftereVc? 6 ^ 

netus,fedkpareritibusinBfitanniafrtfuIateri 

merciicaufaterramxDmniHnifunthofpites,tra^nf^ 

proprfapecuma^ 

adSeptcritrionem,doflecetiaInriomefevaflasrepereritgiacialesmo 

91ttcenifereperpetttam,tellurctameliberage^ 

ver ereS Ocpdenteni feqiu,tetertdit^^ 

frctf latmrdfnis feregradus arquaritad pccidenteca profeclus tarttum e{\,vi Cttba infufl 

*- l f SPOTWMWTO ^btierff.IseaIittorapercurfen$qtt*Bacailaosao 

pcllaiiit ^^eofdeferepcrifleaquarttntfed lenesderapfusadOccideftteait,qiiosCar1eIlaftiMe 

fidionalesfuasregiw^^^^^ 

^ioGoncIiKlenduefl y vaflo$tervtf%ii^^ 




— — 



«. 






^♦0S,£crtic. frccaclte 



prsebeantaqulsab Orfentecadentibus inOccidcntem ,qnasarbJtrorfnipnlfuc&tenmj 
Kariter ;U in sryrum circa terrs globfi , non autem de Mogorgone anhelante vomi 

^ „ Xbe^ 

^S ffosCabofnTstpfeterrasillasap^ 

C^'vcquorunS 

rfeba rfionishaudquac^eypcrtes.Vrfornincffejegfon^uscopiamingentenrcfmqnj 
S ^pSusvcfcanturTlntcrdenfanan^pifcmilloi!, agminafefe tamerguntvrfi.fit 

acfcfiepif ffilosrmgulto^ 

<ibu»vrtt. nl clunt,proVtcreammimenoxioshommibusvrfoseffeart.OrichakninptexiffflIoci» 

fevidneapudincolaspradicant.Familiarem habcodomiCabottuiprum&contuberna 

lemlnt^ 

BritanfeRegfemortemcon^ 

quibusarcalum hocnamrse-latensiamtandemdetcgatur MartlomenfcanmfimuiM.IIe 

' flmomungcnrem^ 

tuaSa^raspernieintcUiget.modoviueredenir.ExCaftellanis^odefuntqui^ 

SinScfauc?busSCabonoiafa«s,AdC^^ 
& »™w S Canmairenremregfon^ 

Sntaproeafi^^ 
roSS 

«&*** maioraueffiitturdemittitmultlcapax 

clafflsnauestandemtcriit.Vfgfnualiorninlmoreflantiuaginev.dcr^^^^ 

fcconoao remnaw 

Ml«. latfmSreyomarifequeretur.Vndecimocalai^ 

Sartuminded^^^ 
ceVarchoNimriezBalb6apr*feao,dequoaIiasIatamfccimusmentionecumpralmo,te 

deumlaudamusobufanitriaproditmmiarla.Intradoniosinprouinculiumdomorum 

nroduin Sdificatas,habitatornmqufrq5 venferitesliifcepitlibens proufncfashasomnes 

regionesliceatappellarequandoq^ 
ciriibu S reficiunturrruaibus&panefccenntamradicaliquaMaiz^O.CxterafcciimcIa& 

fls a fferebat,falitaspntacarnes,rairo S etimplrcesStrItfceaincuppisfarmam 

InabftriiffistcrriscWi,eccenonmodointraCancritropiciiverumetiamipfisquino« 

aialfcfrculofcrcfuppofltosHirpanoscontramnltorallipfenmmrentent^ 

f(*at & Colonfas conftruanf.PofleaVeroqs in vnum conuenerc.quidcoiiliiceperintintcllf 

samus.Alterodicabappulfnclaffisquadrmgcntora 

lmimc™tt. S .Pi^ 

fcriptis a Vafcho prafefto Auftralis pelagi.Is eft magfflrat? quc :d>xlnms ab Hifpanisvo 

M Melantamm.Compertuen veran.ifWcfiq, & Auftialf pcIagoterreilIfusRegi« 

«tttiSap S ffcaue^ 

m «af fefli iudfcio erigi arces in pr<eilntiarum,vt Colonfe poft modn deduci queant. Mifns cft 
, ? ».ra«ar rermu ^co g A P obih . sCofdubenf(s p r op fs torcumhominibusquadr.ngen f 

?is,!..attuorcam.ell<sSvnammorem«iaduea^ 
lcucasabDarfcncdiftantefortcquincpacviglnti.vt.^cribuntlittcrfsprxfentibi-.Indcad 

AuflrumexqiiadringetiscentumquinquagiWam^^ 

to.qua fnqufunt fex &?vfgfntitantfi leucarum effeintercapedineab Coniogri regiaad San* 

ttMfchae^ 
ftfturicfitlbusrcdeuntibur^CentumveroIlIfc^ 

cnmmterprc.esAnftralffilingnanidttaitSnoftr^ 

habitfsa Vafcho.cficasterras pcragrarc.Etcxiptfsmanc.pf.s ,q;«tag«a<ani c^eatWC. 

panam,aiuthidiftarePochorr6feportuaComogreolericasfeptetanra.InPpchorro< 




I 



tcth 



Caputfetfum, 



fotxlvij. 



& proptor ex pratoris & alforum fanrtfone viros rcliclurus cft qufnquagfnta cum nauf le* 
iiiore,qua fiingatiirorYfciocurfor um,& velutiterrapcr equos dffpofitos fien fokt,ita ma 
t i ccrtiores hi facicnt praetorem & Dariencnfes de rebus cmergcn tibus,Iocaturi ctiam funt 
inTubanamc, folodomicilia.A Pochorr6fa inquiut diftareTubaname,atriaieucas vigin 
ti.Exquadringentishojninibushfs^exprifcisDarienenfibusreriiexperientiapoIIentib? ^parent 
quinquaginta,q decurionu loco nouos dirigat &ducutad res geredasdeftinati funt Jta dif carc * 
pofitis rebus fuit conff Ii!I Regf haec ffgnificare,atc# vna certiorem reddere,efle f h f Hfs terris 
regulum nomine Dabajbam cuius regnu auro fit opulentum, fed fntaclum ad huc reliftu 
ob potentiam.Hunc fecundo magno flumine illo, de quo alias mentione fecf mus haberc 
regnum,vniuer famc# dftionis iplius tellurem auro vberem fama eft vulgaris. JLeucas in* 
quiunt dlftare ab Darieng Pabaibe regfam quinquagf nta Jnde aiunt fncole, aurf copfam 
per conffnia fpargf .iicet & ab Dariene vtialias diximus leucas tantu tres noftri habeant au* 
rifodinas non ignobiles, quibus fn prefentiarum fruantur,multifc£ in Iocis effodiedo au* Uurifodi c 
r um coilfguntjferatfus tamen eiTe Dabafbae regnu credut Jn prfmfs nollris ad tua San ftf " g ® drft * 
titatem primitiis, mentio de hoc Dabaiba fafta eft, federrore dticti cu Dabaiba: pifcatores nl0 ' 
jeperiflentDabaibam ipfum inter paluftria loca fe ofFendifftarbitrati funt. AdDabaiba 
fgitur tercentu deligere volunt egregfos ex vniucrfo excercitu bello aptos iuuenes, teloru 

omnfsgeneris&armoriicopfamagnificefnftructos^qufeumadeant^detreclantepacem 
flerriant,& debellerit Jterum atqj f teru repetut f n argumentu opulentf $ future fe paucf s fn 
locis erTodere,vbf non comfxtisterrc grumulis aureis occurranf.CLuas fcripferintrefero. 
Confulunt & Regf condcnda efle itt fatnclae Marth ae portu in regione,appellatione f ncola* 
rum Saturma,CoIonia quje fit futura rcfugiu nauigantib? ex Dominica infula,a qua eur 
fumferunteflequatuorautquinq? dieruad eum Saturmae rcgionfsportu,&exSaftaMaf 
tha trium ad Darfenne, eundo fnqufo^feditus n aq, f Uis adeo durus eft, ob eum que dfxis 
nius decurfum aquarum vt arduos videantur montes redeundo confcendere. Non eft hu* 
tus torrentfs visexHifpanipla & Cubaredeuntibusin Hilpania tanta cfuis & fpff laborel 
contra labente Oceanum,qufa fit hicpelagf amplftudo ingens,qua vagari queant aque, flu 
cntes Jn Parice fractu ftrfngiltur aqup laterfbiis ei? terrae § multaru mfularum adfacentfu 
cx aduerfo compreflae,vti liquet fn Siculo freto coniecl:ari,vbi eft aquarum impet? is que ^S 9rarto 
tua Sanftitas nouit quf Scylla cVCarybdfmerTiciuntobanguftiasillamaria receptantes * cnum * 
Ionf u vfdelicet ac Li bycum & Tfrrenu» Ex Guanafla infula & Taia Maiaq^ & Cerabaro 
noregionibusberagUajOccidcntalibusfcriptureliquftColonus huiusinueti princcps, 4wotAB 
reperiiTe furore tantum in proram ea littora verfis veftigiis Orientem qu*rf tado, vt nep^ inauditw, 
licuerit^nterdu pofleplumbata fundum tentare, quin illam fecum penfilem raptaretad^ 
«er fus fhipetus.Neqj ipfe qufret aliquando integro die,licet vent? aliquis flarct fn pupf m, 
vel vnicomillfarf decurfum vfncercHfnceft quod faepecoganturCubaHifpaniolamde* 
mum praehendereprius,vtmoxlatopelagoad Septentrfonem captato curfumdf rigatfn 
Hifpaniam quo Boreales flatus illis adiumeto fint ad fmpellendu naues quas i tinere rcflo 
minime quiret perducere.De motib? Oceani vltro citrocp fam fatfs multa, qufd de Dar/e* 
ne & Coloniain eiusripadeducla,quam diximus Sanclam Mariam antiqiiaabfpffsapel^ 
lari fcribant,reccniendum eft. Locf fitus eft inualidus,peftifer,fardo ccelo perniciofior.Palj» 
lent oes f fterfcis fimfles.Neqs a natura regfonis id euenit,multis nan qs in locfs fub f ifdem Bt tttu &» 
latftudfnf s gradfbus ffgnorum falubrem benignamqs reperiunt aeris cl^menti.1,vbf fciV rifm ' s » 
licet nitidos terra fontes gfgnit,vbi ve flumina ripis meant curretibus haud quac| cceno^ vbi falutei 
ffs/ed praecfpue vbf cliuos,non valles inhabitantXocus aute ille in Darie? nis fluminis rf »«• 
pa fitus in profunda eft valle Iocatus,colhbus vndicp arduis cf rcufcptus , qtia de caufa fola^ 
res radfos meridianos fufcipit fuos fn vertfcem fere perpendiculares,5i 1 a montanis Jabetf; 
bus radffs a fronte tergoc^ ac laferfbus grauiter vexatur,radioru qufppe folariu feruorem 
repercuflio parit,non accerTus ad terram,quia in fe minime fint parTibiles.quod ex niuib? 
altorum montium colligi potei1,vti optime callet tua San clitas,propterea cadetes in mo* n - 
tibus radii perobiectumdecliuemadfmarotanturvtifaxumingensrotundfia culmine nlmfolfe 
montis defectum. Vallesergo&contingentemfibfradforumparteexdfreclo&pr^cf^ 
pitem clfuortl ac motfum ex tranfuerfo fufcipiunt.Eft ergo Darienis habftatfoa natura Io 
ci particularfs non a regione pernicfofa.E ft & peftifer a natura folf locus cp ccenofus paludf ^ 
bus faetidis feptus iit, immo vf cus ipfe palus eft \bi ex guttis m acipior u dextr a cadentib? 5 ftimw 





mmmmmmwmm 



mmammrmmmmmmmm 



— 



i&uarcibi 
pcdc fijcerit 



t\o\)ntpoz> 
tum&aru 



pulfieaccU 
dcrint. 



gcfpcrtilio 
twmtabce. 



©cCarcta 
regulo. 



Srbwpcrs 

niciofa. 



^0S.^ertie.t>ecadi6 

^anUrrf^atoauimctadomus.illicobuffonesgignutur.vtialiciibiegoipfevidUnpiiIiCM 

Emn^ 

fi Slbittu ^3pteradeloconnu a doc6finutJbifigercpedeprinio S ,necemtascoe. 

lunctaauapiiur, V™V'"v?>' oHM«terrasaDDuliiuint,vtdc ocomtitadocurade 

iSTu^ 

m.sberbscuiu^ore fi.lt™ 

diesmaiorapteritiscxpeaa^^ 

les aut non mirandas fore If^WMgM^gS S* '• QUa , w nca fupcr at cquinoftialem gra 
mentionemmiffi.scnperfronte tllafanA .^"f'Xtf te^oZiecuman*CuchiW 
dusfeptem «*&^^&*m* «^* SSte^pct». 

cba^porracBCarthag.^ 
rat,quoapcrt 1 oraplen.otde t r a ™^^ 

aor.Io.PonciiisquiCanbmterrasctepopiueraro ■ ftlfllnfHte 8c vna prouetusca 

rcsredi 2 at,quoliberxfintabeapefle.sn ft nde ^ ia ««XXGafparBadafoci.vtOc 

cidemcmpra.rrat.Fracifa.sBczerrav pe SM^m^^jiJiift 
adOricntalefmusoramtranaanaaatc^ 

finilrrisau-buspedefigereccep ata.cea Pf^^^^^ 4 inta l H douicu S dia« S 



— 



Caputfcpnmum. 



foUlviiu 




cCaputfeptimum. 

I X B E N E domoexferat Petrf htix putatf Contfnetis gubernatorfs,ap* 
pulfus ad Dariene cum pleriftg appcndicibus quando ad curiam negotiatio 
tionis gratia fenfi venifle quedam Andrea Moralem nauium ea littora noua 
i percurrentiu nauclerum,qui 8C crediti continentis oras , & infularum adiace 
j tium traftus &Hifpaniolae interna omnia diligenter folieiteq? fcrutatuseft 
.=J veftfgandse Hf fpaniolae cura viro huic frater Nfcola? Ouand? militiae AIcI 
I arc maior C6mendatarius,Hifpaniolae gubcrnator demandauit,quod ingenfo polleret, 
c fletcB ad huiufcemodireexplorandam caeteris aptior.Super his Andreas hicindices & ta 
bcllas formauit egregias,quibus praebetur fides a reliquis re intelligen tibusjs ad me vc* 
tiit ^ti folent alii ab Oceano redeuntes. Quae ab eo & pterifqs aliis haften? ignprata didi* 
cerim traftemus.Sit Hifpaniolx particularis defcriptio, quae prim a huius narrationis fro 
tem ampleflatur,quandoquide caput eft & emporium vniuerfae liberalitatis Oceani , ha* 
beatcs mille atcp ite# mille formofas,comptas ditesc^ Nereides nimphas quc fpfam ,tacn 
Tethini alteradominam cVgenitricem cfrcufepiant,comantq$ decentes.De Nerefdib? ip 
fis iddi cfrcumambientibus infulfs pauca mox difleremus.Infula demum Margaritea di 
ues a noftris appellata,in Auftralis pelagi fanfli Michaelfs finu iaces f a trfta.quc nobfs mi 
randa prsebuit in prsefentfarum,& maiora de futuro pollicetur fuperueniet,candentibus 
armillata torquata & coronata Cleopatrcis vnionibus, de quoru Conchilibus in calcc nar 
fatfonispWeritaliquapertingere. Ad Aelifiam fam Hffpaniola venfamus, Siaprimano^ 
mfaum impofitfoneexordiamur de forma & cceli clcmentia ,mox dcipffus diuifione de= 
nium conferentf.Exinfula Matfninode qua in prima Decade cu accentu in vltima vti tua 
Sanclitas nofcet per virgulam fuperimpofitam in omnibus coru voeabnlis ne toties repe 
tendum fit vbf accentus nouoru vocabulorum iaceant,inqniut hi tranfuedos fuis mono* 
KVlfs Canbfs,df co Hthrfb? vniligneis, prf mos habitatores c patria p aduerfae faftfonis par 
tes ef cftos^vtf Dardanu cx Cory to legim? & ex Creta Teucru i Afia & foli1,poflea Trofa* 
nuappellaul TyrfoscB ac Sf doniosfabulofa ducente fn Liby a Didone clafle appuliflc.Ex 
torrcs izitut MatininoSnfes e propriis laribus in Hifpaniola & ea infuhe parte quae Caho 
tiao dicitur , ad ripam fitiminis appellatf Bahaboni f i , fedem pofucre , vti eft m Romanis 
initiis de Aenea Troiano 1 Italiam ad Latium Tibrim deuefto . Intra Bahabon 1 flumf nis 
oftiu iacetinfula vbidfcutur adue 

Domum eam facrarut poftmodil , & reuereter coluerunt femper ad aduentu v% noftro^ 
rum &donfspcrpetufsialutabant,vtf nosfnftfalemnoftrae religfonisIerofoIyma,Maho 
metii Mecham, & vctercs fof tunatai^ infularum cultores Imagna Canaria Tyrma fuper 
alta rupe flruclam , vnde fefe multi hetfs animis & pfallentcs precf pitabata facrificulis eo 
f um perfuafi animas inde fe amoreTyrmae deiicf entfum bearf ,ad aeternafcg deffcias per du 
cf .Reperere id ob feruatu ad noftra vfq$ tempora fortunataru debellatores , nec decfdf t ho* 
die a comunf fcrmone facrificiorii memoria, nomec^ rupes fpfa rctinet • Didici etiam nup 
tflc in infulis ipfis h Bctanchoro Gallo primofortunatarucultore,habita tamen ab Caflel 
lanfs regibus venia vtialias dixi,Betachbrana faclioncm qux adhuc & linguam cV mores 
Gallicosferuet,licetBetechbrfhcredesCaftelIanisviris,vtifupramemorauim9,domitas 
duas infulas prccio reliquerint . riabitatores tame qui Betanch&ru ikcuti fuerant & fibf do 
tnfcilia fabf fcauerant familiasq^ ibf auxcrant pcrftiterunt , atq^ vna cu Hifpanfs fortunate 
viuunt Gallfcoru frfgorum expcrtes. Ad Matfninocfes pcdem referamus.NomfnaHifpa 
nfol«kprimishabitatorib9impoflitafuere,primiinrQmzqueia,den^^^^ 
ad imponentium volutatem folum , fed ab efFeclu credito ab cis . Qiiizqueiam dicut rem 
grande qua nulla fit maior • Qjnizqueiam interprctatur vaftitatem & vniiierfum ac totum , 
vtf Grseci fuum pancm ♦ Qjiia fnnt arbitrati, ob eius magnitudinem efle vniuerfum orbe 
terrarum ,nccp folc calefieri quicc| alfum praeter eam irifulam cum adiacentibus ca*teris 
propterca Quizqueiam dici debere ftatucrun t.Haiti vero dicitur afperitas eoril vetcre IinV 
o-ua atq^ ideo fnfulam appellauere vniuerfam Haiti pcr Metonymiam a* parte totu dcno^ 
nomfnantes. quia h«c infula plcrifq; f n Iocis horrefcat afpcra montiufacie ac tetra filuaru 
dcfitatc vallibufQ} ob altitudinemontiuformidolofis & obfeuris, licet alibi fit amcenifl3i# 



bcrnato: 
IDifpanioIg, 



% nfuU tU 
ucs. 



1^:imtl?as 

biwtorcs 

Rpifpaniolt 



Bbt p:im$ 
Domuthc6« 
didcrtnt, 



SupcrfK 

ciofamorff« 



Biuctfano 

nomina IDi 

fpaniolc. 

g£uarc($ti 

quciaDtcgtf 

tur» 



iStuare 
l^aiti* 




= 



corumfa* 
picnrca. 



f&efllorutn 
JRI?ur?mte» 



aatkfnift 
Ocpcrnkic, 



fsmflia* 

rcdlcmuc 

rce. 

Suntbss 

pjtjati* 



^taarerf- 

fisa&ids 



I9r6»ma 
iD^amoIg 



CtuaifiTr 

beatior^ 
IJtalia* 



ma.Hic eft alf quantifper Beatiffime Pater digrediendu\ Mirabmirbeatitudo tua quonan* 
pafto fimplices homincs rccolant huiufcemodi principiaadiftantibus quandoquide nul 
fum ^enus litterarum aiTcquunf • Mos eft apud eos ab xterno in rcgil domibus praecipue 
vt filios coru Boitii idcft fapientcs in rcrum agnitione memoritcr erudiatln ea pr eceptio* 
nc duabus maximc rebus intendunt,generali altcri de rcru origine ac fucceffii,particularf 
altcri de paretu , auoru , atauoruc£ ac maiorum omnium preelare gcfti s bello & pace,qu3- 
duo prseccpta rhithmishabcntcopofitaeorum hngua.Hos Areitosapellant.Etvt' citha 
rcedus apud nos,cu tympanis illi fuo more febrefactis fuos Ar eitos cddnut,& chorcas ci 
tando du aitant.Tympanu Magucy dicitur,habet & Areitos amatorios, haben t & qucru 
los & excitantes ad pugna cum fuis quemq? fonis rei quadrantibus. Vtutur & faitationib?, 
in quib? funt noftris multoagiliorcs quia nultf akeri rei magis imiigilat , funtcfc nudi,ncG 
vcmbusoccupanf.InAreitislmaioribushabentvaticinamnoftrorumaduetimi,quib? 
c-emendo vti pcr elegias pemicic fuam dctonant. Maguacoch tds aiunt idcft vcflitos homi 
nes vcnturos ad infuia armatos enfibus,hominem fcindentibus vno i etu, quoru mgo po 
flcritas eoruni fubdeda foret,ncc miror quide vaticinatos corum maiorcs fcruitutem fjlio 
rum fi veru eft quod dc Icmurum faniiliaritate referunt.De quibus fatis latc in primae no* 
ftrx faccadis libro nono, vbi dc Zaemib? ideft dc corum fmmlachris quae colicbant,difir 
feriiimus.Nuc autcm fatcntur Zaemib? fublatis miQ y Itra quequaapparuifle . Afcribiir 
noftri figno Crucis quo fc omnes munrunt , funt nanc$ baptifmatis lauacro abluti . Eft 6T 
vniucrfis ino-ens cura dc nofccdis finibus & rcgnorum tcrminis,led hec generahs Mitai* 
nisommbulideftnobilib^ 

non incpti cofmetrx.Vulgo nulla eft curaaliaprxtcrcj de fementibus U fationib?.Pifca* 
tionibus funt 6C aptiffimi,quia toto anno omnibufcp dicbus fefe fluminibus fmmergut, 
necR minus agunt in aquis vitam qj in terra.Yenatu etia inuigilant.Habcnt nanc£ duo ge 
ncra quadrupedu vti alfas diximus Vtias.Har fimt cunfculi parui & fcrpen tes Iuanas de cj 
bus iprima Dccadc fatis crocodilis aflimiles,octipedaIei terreftres, iuauiffimi faporis.Vo 
liicres autem innumcras mitriuntomncs infulae,putapalumbcs,anates,anfares,aideas,pfi 
tacorum prxterea non minorc <$ apud nos paferculoru copiam .Quif^ rcgulus fuos ha* 
bct ditionarios difpartitos,vcnatui hos,illos pifcationi^agriculttirx alios actdictos. Ad no 
mina redcamus . Qufcq"* 15 diximus & Haitin elTe antiqua nomina. Cipanga etiam a rc* 
gione montanaauro ferace pl*ri<£ vniucrfam infulam appcllauere, vtipoetas vidimus no 
ftros Italiam appellaiTe aliquando Latiua parte ipfi?.Ecce vti Aufoniam Hcfperiamc^ m* 
maiores Itaiiadixere:ItahiQufeq«cfamHaitin Cipangamnoftriautprfmolfabellaab 
Helifabeth Re<rinaquaHifpanuidioma nuncupat Ifabellam a prima Coloniaconditain 
littore Septcntnonali infulx,de qua fatis in prima Dccadc. Ab Hifpama poftmodu appcU 
lant diminutiiieHifpaniolam.Denominibus fatis.De forma nunc loquamur. Qjii pnmi 
-percurrerant lnfuia Caftancae folio fimilcm cu finu ad Occidentem mihi depinxciut, Cu* 
bam infulam profpeclante. Hic autem Andrcas Morales nauclerus ,aliter depicla, parunt 
tamcn ad mc tulit, ab vtrocp quippc angulo Oricntali puta & Occidentali ruagnis tinib^ 
cauatam cffe defcribit, cornuac^ protenderc longiffimc . Intrac^ magnum finu Orientale 
portuslocatamplostutofq^DabinuisoperavtaliqundoadSanftitatctuamisindcxpar# 
ticularis Hifpaniol» mittatur.Eodem nanq? modo fuu indiccm arTert,quoHifpania& Ita 
liam cu fuis quacB montibus,valIibus,ftuminibus,vrbihus,& Colonifs arbitror Beatitu*» 
dincm tuam fxpe confpexifle. Comparemus fine ruborc coparemus BeatirTimc Pater Ita 
lix Rco-ine quondam orbis terrarum Hifpaniola quandoquidem fi quantitatem dimetic 
mur ^paulb minor reperietur.Eft nanqj Hifpaniola ab Orientc diftcnta in Occidcnte mil^ 
liaria vtiiuniorcs volunt, qdraginta fupra quingenta. Almiranmm diximus in prima Dc 
cade produxiiTe menfuram,lata vero alicubi tcrcetu ferc, anguftior tamcabbi,vbi cornt^ 
ia clat,fed Italia eft ha^c muito beatior Beatiffime Patcr. Maiori quippe ex partc ftn eadec>. 
temperata &amcena,vt neq^ frigorc vrgcatur moIefto,nec calore vcxctur inimodico.Ha^ 
betvtrumcR folftiffumHifpamolapeneparaequinocliis.Vixcmm horamintegramafce 
ditdiesvtnoctcfuperet,autec6ucrfoinMcridionaliIatere,inScptetrionaliaIiter.Pler^ 
rc^fones in ea iacen t,in quibus aliquando frigus vigct,ied id accidcrc Beatitudo tua 'intcllf . 

fatex confono ad id obieftu montiu,vt infra latius dicem us , ncc^ tamcn eft atrox adeo vt 
abitatorcsniucsmolcftetvncK # Pcrpctuopretcrcagaudetvcrcpcrpctiioc^autunof&h 

hascinfula. 



— 



£aputoctauum> for,rur. 

fcaec f nfula . Frodefcut ibi toto anno arborcs & prata virefcut/ortunatur ibf ola mirificc. 
/Vuantu hortefiacoalefcat Itrafextu dccimu die > caules,Iaftucjc > borragines,raphan/,& hu 
tfufccmodi fata,cucurbitse ,melones, cucumeres, # fimilia intra trigefimu fatis latc ahbi,dc QoU6 V(rc 
animalib? aut dixim? boues ex Hifpania tranfucctas in multo maiores cuadere.Boues clc* aut autuuo 
phatis porcos muiab? , cumde augmento cft fermoc6parat,hyperbolice tii ♦ Diximus & fruimr Ifci» 
ftiillas carnes fapidas efle ac falubres pptcr mirabclanos & patrios fruclus alios quib? ve* iptnwte.- 
fcunffuaptcnaturanafcetib^.vtiapudnosfagincefimtiliceequcrne^glades.Vite^ 
*ura infit mira coalefcunt vbertatc , & ficui anim? aliquado fiiit dc lcredo in motib? xviti* 
co vbf parumper frigoris vigeat, in plano minimcob nfmfaagrorum pinguedincm,cft 
gncredibile auditu.Spica fuperare lacerti craffltudin cm fpithama longiore granaq* nutri» 
t e qualibetduo milia amplius afletierantcr inquiut & iureiurado affirmant.Sed falubrfore 
^fulxpaneiucc* prjefertim aiuntque vocat Cazabbi,quia fit digellioni aptior,# 03 fera 
*ur & colatur facilius atq; vberius,id aute temporis quod fupcreft, auro intendunt legedo, 
E ft tanta omniu quadrupcdtim copia,vt ia & equi & coria boum & pecudum portentur f n * m u^ 
Hifpania.Genitrici ia fuccurrit filiola mtiltis in rcbus. Dc coecineis arbonbus,de aromati nf % xocat 
fcus de<*olore glauco, de mafticc ,goflampio,dc eleclro 6C multis aliis eiuspuentibus fatis lfc>ifp»niotil 
multa alf bi.Quid fcelici? ergo Beatiflimc patcr in tcrris, c£ viitcr c vbi fas fit tot tatacg paf 
f&n vidcrc & frutf Quid beati* cf agcrc vita vbi no cogaris anguftis f ncludi cubiculis hor ggJT 
*entig?ki,autanxiocalorcFnec^hyenicoporteatpoderofisvcftib?corp9onerarc,autfu^ 
pcrpetuo igne cremare,q fencfaciunt homines in ielu oculi , ac vires labefaftat , trahuntcB * r ' 
5nillc morbo^ gcnera . Salubre praeferea inquiunt erte aere , falubres & fluminu aquas,vt 
puta qux auro perpetus fupcrlabunf »Nulb eft nac$ fftiuitis milli motcs,paucae planicics 
Suro fmmunes. Acf particulare tande internam huius beatae infulap cofmographiadeuenia gSfc 
mus.Habere Hifpaniola quatuor flumina qu« fere portionib? seqtifs eam diufdat ex altis 
montibus,vnoact Orientem hoc Iunna dicitur ad Occidetealteroquod Attibun icus,ter 
tio ad Meridic qttod Naiba,ad Scptetrione qtiarto ,qd Ikhe alias narratiim us , Nona hic 
tiauder? artert ab incolisab seterno obferuatam defcriptionejn quinqs partcs vniuerfam JJJ5J2L 
diuidemus, de hinc cuiufc^ prouinciie regiuculas veteribus nominib? appellabinnis q^dcp 
lticmoratudignuminiinguliseritrcceniebimP. Inful* initium abOrienteamplcftitur g» C fcrfptfo 
prouincia noie Caizcimu fic appellata , quia eoru Iingua cim it fronte fiuc initiilfigniffcat, «x oiuifio 
fequit illaHuh f abo,indc Caihabo,quarta eft Bainoa* Angufu Occidetale tenct Guaccaia Wamol^. 
rtma,fcd penultima Bainba latioribus coflat terminfs q; tres ca prc;cedenfcs.Caizimua pri : 
«lainfulxfrontc protenditur adftumepcrvrbeprfmariafancliDominicilabesqcteftHo 
zama. Ad Scptentrione autterminat ad motcs afperos diftos ob fui horrore Haitiparticu* ^tufn^ p 
lariter.Huhabo motib? Haiti & flumini Iaciga fncludif ♦ Caiabo tertia amplecltit ^cquid uindaruni : 
<acetintcr Cubaho cX Dahatio ad oftiuvfq^ ffuminis Iaccsc vni? e quattior eqtiediuidentis: "otnina. 
bus fnfula,6i afcedit ad montes Ctbaos vbi eft maiof auri copia, in quibtis nafcitur ftuul 9 
Demah5>,caditq3 per fotes fluminis Naibae alterius e qtiatuor ad mare Auftrale, ad alia flu nuu^an* 
minis fancli Dominici ripam . Bainoa capitimtium a finibus Caiabf ad ittfula vf($ Cahi* <tie>fiicf. 
n'i,qux f acct fcrc contigua littori Septentrionali hjpffus inftile vbi primadiximus sediffca^ 
la fuifTe Colonia.Rcliquu ad Occfdete occupat Guaccaiarima pr0tiincia,atq3 ideo Guacca 
iarima appcllat,qc1fit infulc; extrema pars,marim a ipi appcllat podice^ifule podice vocat^ 
guacft apud eos articul? & pauca funt regu pcfptie noia, qtiac non incipiat ab hoc articulo 
gua,vt Giiarionexis>,Guaccanarib cV hfnc multa ctia Iocoik nomfnaJn Caizf mtt regfones 
!ut Hfguei>Guanama,Rcyrc, Xagtia, Aramana Arabo,Hazoa,Macorix,Caiac6a,t5uafS Srtfcuto* 

fua,B^uanimaho&afperim6tesHaitiefes.Hicdcafpirationcpattcareferam^ 6U8 * r 

abct qfapud latinos. Aduertedu cft milla iefle afpirationeyocabulis coj^ t q no habeat erTc 
flulittcrx cofonatis , imo grauius afpiratione proferunt <$ nos.f.cofonate , profcredumcn 
cft quidquid eft afpiratum code halitu quo.f. fed minime amoto ad ftiperiores detes interio peit§fonl 
tt labcllo, ore autem aperto ha he hi ho hu cV cort ctiflb peciorc , Hebr acos & Arabicos co? JJJJ *JJ &* 
<{em modofuas proferrcafpfratfones vfdeo, Hifpanos etiam in his qtia: ab Arabibus dftt fe c 'gr P j ras 
poflcflbribus vocabulisexperior idem feruare,multa qtiippe retinct,vt A Imohada que di* tioc aiibicii 
citur pulttinar ,aImohaza quae interpretatur ftrigilis & huitifcemodi mnlta qiue anhelantc rcpctiifl cjt 
j>eciore promuntPlacuit hjecreccnfcre quia apudlatfnosaccctus plxrumq^ folus autafpi? tacuria* 
t aiio mutat ltgnificata vtihora |) parte diti & orai) plurah' hui?diclfonisq$,autoraTroi£ 




1 ■ 



■UM» 



E 






nib^fccfide. 
^ttincij. 

JRegionc» 
tertic, 

3Kcgioc0* 
quartc. 



TRcgiocff 
quintf» 



»,-.-.' 



Stsgnum 
iaccefiibilc 

•jfflfccw 
ra, 



fi ^0S.Zertt's6ecadi6* 

quf primus ab orisVIri accentu aute accentu mutato Ocddo vel bccido ita &in horu fims 
plicium Ifngua maxfme feruandi funt accentus & afpiratio promcnda,de acceutu fupradi 
xinuis &articulogua, In Huhabo prouincia funtregiones Xamana, Canabacoa^Cuha^ 
bo,mult<ec£ alfe quarii nomina nondu didfcf* Caiab? prouf ncia regiones habct Magdt, 
Cacacubana. Huitis regionis incote longae aliam habet linguam ab Hifpaniolis reliquis, 
& Macoryxes dicutur.Gubana eft alia regio,& ipfa lingua dirTcrens a caeteris. Baiohafgua 
rcgto,diuerfu & hcc idioma tenet. Aliefut regioes Dahabbn Manabaho,Cybaho.Catoy 
e in f nfute medio,*flume interlabif Niza?,motes aute Maha iti dictijHazuajNeibaymao* 
ln Bain6a regiones fut Magttana, Iagohaiueho,Bauruco,Dabfagua, Attibuni a nomfe 
ne rluminiSjCaunoa^Buiaic^Dahabonic^Maiaguarit i, Attiei,Maccazina,Guah;tbba* 
Aniiiuici^Marien^GuariccOjAmaguei^XaraguajyaguanajAzzueiJkhi^Honoruccp 
Diaguo,Camale,Neibafmao ". In Guaccaierrma prouintia vltimaregfones funt Maufca 
ia6,Guahagua,Taquenaz<ibo,N i maca,Bafn6a parua Cahaym'i ,Iamafzi ^Manabaxao> 
Zaufoa,Habac6a, Ayqtier&a, Ad particularia nuc de regionib? ipfis quaedam defccdam?. 
JnprouinciaCaizimuintravaftuminta^ 

tfs altifllmf ad ftadfa duo cfrciter a mari cuftisoftiu eft magni tcplf,foribus aflimile, Falcai 
tum ingens.Tentauft cu nauigfis antru exgubernatorfs mandato hic nauclerus, per laten* 
tesyias lnquit veluti ad fentinam concurreread antril multa fiumina & deflcre poft fd mU 
rari quo tenderent flumfna plura delabentfa, qtiae a nonagfnta mfllfanbus venientia flue* 
do abforbentur,nec appareant vltra. Pcr eius faxci montis voragfncs deglutita ia arbf traV 
tur ad id antrum proficifciVlngrcflus antrum nauclerus fere abforptus cft . Ineffe ebuliius 
# vorticesinuicem confliftantes & orahiantiamulta fnquit ♦ Vcluti pflam cum horren* 
do fnugitu nauicularit eius, vortices hinc,ebulit9 inde, modo hac modo f llac df u faftitariit 
Ingrcflum fuf fle pcenf tuit,nec qua regrederetur intelligebat Jn obfctiro fam vagabantur 
tiiiri ob lpfius antrf tenebras quod longiflime pctit montis fpecu , tum quia perpetuae ibl 
fint nebute exfalientibus vaporibus humidis in cotinua confliftatfone venfetiu aquaruV 
Cafuf Nilie motibus Aethfopu ftrepf tum illum coparat.Surduerunt adeo , vt quid inuicc 
loquerentur, haudqtiac| audiren t. Euaff t tande pauf dus de antro velutf de tartaro put as re# 
dfifle ad fupcros, Ad millfarfa forte fexagfnta ab vrbe prfmarfa fanftf Domfnfcf funt fere fm 
profpectu montes alti fuper quoi^ vertice ftagnu eft f nacceflibile, a itinioribus nucf yifum 
ob afperitatem montis,necp femita pateat vlia.Per ^vicinum tande regulu ductusnauclerti* 
vtgubematorismandatuexpIeretmonteafcedit.Stagnumadiit.Vfgereibffrigiisai^Iii 
hyemis argumentu filfces & rubeta mora gigncntia,qu« duo calida regfone minime pa^ 
tf uttir, inuenere.Montes vocat ymizu^i Hybah^ino. Cfrcuit f n gyru lacuna millfarf a ttiu 
Dulciiiefl aquaru,varfis pifcibus egregfaeftXadutin eam riui plures, nec habetexitu la# 
cus qa fit vndiq; motiu verticfb?efrcufept? .Dealteronuc CafpiofiueHfrcano, Mediter 
iraneo mari dfco^cii vfcfnis alfis qufbufda dulcf buslacubus parumpei conferamus. 

CCaputGCtauum/ 

AINO A prouinciac]triplofuperattresprimasCaizimii fcilicet Vhabo & 

Caiabo valle icludit Caiouani,f n q lac? e falfus,amar?,horrfd5>,vtf de Cafpio Ic 

ff .Propterea Cafpf u e anf M vocitare,licet no ff t hircania regio. Voragfnes ha 

et qb? & faliut aque marfnae & vcnietcs e motfb? abforbet.Putat ce amplai 




ran9. 



t,tc\iQ faU 

ftt9» 



- _ .. .JadeopfundafcKcaueriiasei?vtcmarfpeasmagnictfamarinipifccsemer^^^^ 
•^ffti^o* int q o s pffas qdi ab ej(s di ft 9 Xiburon? q hoiem iicTu detis fecat mediu & vorat.In hozamal 
°* vrbisprimaricfluuiuepelagoafcedut Tfburonf &multosdilaceratexicolfs,pcimieqfe 
nullopaftoabftinet,qncotfdfelauadigfaimergat.Fuufoflumfna^^ 

Septetrione Guan inicabo,a Meridie Xaccoei ab oriete Guanabo, ab Occidete Occoa,ma 
gna hcc flumina perpettiaq? efle inquiunt & parua in Cafpm cadere viginti aplius . Scatet 
etiamaSeutentrioneproxfmiftagnononampliusftadioftadiumq?occupantincircuft« 
fontes pluscf ducenti aquarum cftatc frigfdarum & dnlcium ^potabilfum.Hefluufumcft 
ff ciilt mf nime vadofum ,qtu e pxfmo cu ccterf s ad ftagnu labf t^Hfc eft fiftedu parupcr.Rc 
gionfs regub vxore fn facello a Chriftianis in ef 9 dftione ftruclo orate reperit,coctibiil p et*f> 
f abenda efferatfone loci deo facri vxor arguf t^cuius verba haec fuerut.Te itoca teitoca,cfd 
Tdnat eflo qiiietus.Techeta Cynatb Guamechina^quodfoiiat dns multu irafcetur , Guarrstf 



m 



— 



Caput octairom. 



fofX 



chyna didtur Dns,Tccheta muItum,Cynato irat?,inquit excuflb brachfo marit?,Guaib 

ba fonat.i.vade,CynatoMachabuca Guamechyna, fnterprctaf qd ad mc cg irafcatur d&, Miuu M. 

Vim vxori intulit,repete mut? etfectus eft &femimancus,Pcenitetiaducl? & miraculo pcr gfodfeta 

cufl? donec vixit egit vita rcligiofe,nec patTus eft vltra facellu verria vt ornari aliena m anu, mira poiiu 

Eo miraculo & incote multi § Chriftiani oes comoti facellu pfentiflime frcquctant,cqujf rt focclli. 

flmo libentiqs animo ferut regulu fuifle pafTum ei? cotumelte vindifta,ad Cafpiu reti oce 

dantf.Is lac? falfus procellis agf iatur U tcpeftatib? ita vt pifcatorias fcpc nauiculas in pceps 

trahat &cunautisabforbcat,nec#r^ 

ad littus vti aflblet dc cadaueribus deglutitis in mari ♦ Sunthae tepeftates tiburonom lauta 

c 6uiiiia.DicmiridCafpfuHagueygab6n^ 

mtaimc tamen culta.Eft infukenomcrt Guarizkca. Amplefiitur lacus ipfe lQgitudine mi* 

lia patTuum triginta,latitudineduodccim,aIibi quindccfmJEnalius in eadeplanicielacut 

huic proximus aquarum falfo dulciu qusc nec potui funtbene apte^cq* fineceflitas vrgc 

rct ineptJcLongitudo eft eius miliariu cjn cp & viginti. Latitudo oflo,iioue U dccc alfcu* 

bi,fliimfuu^ftmuitorurecepto^^^ 

ia eum aquse fcd paucsc proptcrea commixtus. Incadem proufntfa lacusalius dulcis no* i flC u«. 

mtae Iainagu^ ad Occidcntem parum diftas a Cafpfo .HabetrcV aliuni laieralcm &cm fta 

cnu falfum ad Septetrionem fcd paruum trium S quatuot millf ariu fn lafitudinc*te longi* 

tudinc vnum & paulo amplius.Hiceft potabiIis,dicitur is paruus Guaccaa. M Mcrjdie la m a ™ la 

cuseiufdemfalfiiacctaliuslacustr^ 

barco Dulcis cft,vt fuperiorcs duo. Hic lacus qa carctexitu ncc voraginib? deglutiaturad twborcoJi 

mare in falfum fi torretibusaugeatur,fupernuas mi*iitaquas.Hiccft in Xamana* Bafnoc^ c «* 

prouincix regionc. Eft alius inter Oricnte & Meridiem iaces ad latus Cafpfi dielus Guany 

bam miiliarium in longitudine dece,cft ferc f otfid?. SuiW prieterea per infulam fparfi laf 

cns alii parui quos pr3etermittimus,nc diu morado in rc eade faftfdiu gencrcm?.Hoc vnu fiuanibara 

daudat dc JacuDus fermone.In omnib? ingcns pifcium , ingens & volucrum copia nntris: Jacu». 

tur Hf omnes lacus iacent in vallc ampliflima,qu3e ab O riente tendit ad Occidentem mit 

Iiariacentnmvigfntf,lataveroeftmiliiariaoclodecim vbianguftfor,vbfampliorqufnc]$ 

sic viginti. Collaterales habet motcs ad Occidentcm verfa racieDaiguanf a ffniftris,a dcx 

tris ab ipfius vallis nominc montes Caiguanrdiclos. Iacct ad radiccs montiu Caiguanic* 

fium ad latus eoru Septetrionalc vallis aitera fuperiore longior latiorqs.Ducema nanqs fc* ^, . 

re milliaria coplcaitur eius 16gitudo,latitudo ybi amplior trfginta ,vbiangufttor circitcr £/ 

Yi?intf f Dicitur vallis Magiiana hic,ibi Iguamii alibiHathathici . Cluandoquidcde hac , 

parte vallis quse dicit AtiS metio incidit , diucrtendu cft ad inauditu de marino pifccinfra 

cnln»HuiusrcgtonisreguluspffcationcdcIcclabatur,Caramatexiiisdiciti^ 

pifcis catullus incidit de gencrepifciu immaniu,qui dicuntur Manan ab incoIis,minimc ^ anati 

notu arbitror gen? id moftri per noftra maria.Eit nanc^ teftudinec form c qdrupes. Squa s>cfcnptio 

mis tame non cocha munitus , corfo durffllmo , ita vt neq? fagitta vereaf , mille verrucis monnri, 

armatus,tergo aut plano & capite penitus bouino ♦ Aquatilis eft & terreftris pifcis , mitis, 

iners vtifelephas vtiq$ Delphin hoib5> fociabilis fenfu mirabili . Infantulu pifccdomi re 

culusaluitdicsaliquotpane patrioexiucca 8f panicoputaconfeclo,radicibusetiaaliisq 

Bus hoies vefcutur. Ad huc paruulu proiecitpifcc in Iaciifuis cdibus proximu tan c| ad vi 

waria qui iac? 6J ipfcfufcipit aquas nccillaseuomit.Eft lacui nomeGuaurkbo , q dehinc la 

cus Manati cft appcllat? • Liber in aquis pifcis annos vagat? eft quic^ ac. X X. Adolcuit in 

imefii.ciit^ de Baiano q ve de Arioaco cfel phinis fcruf diftat ab hu(9 pifcf s geftis.Pifci no 

mecft ipoffitu Matu,qc1 ffgnificat generofu aut nobile.Quado ergo ex reguli familiarib? 

cinotis pcipucqfcl in lacun^ ripa Matu Matum hoc egenerofe scncrofcpclamabat,hua 

tii bcncficii memor caput eleuans ad vocantc pcrgcbat.Pafccbaf hoimmanu,fi vero qfpia 

tranffrctadicupidus figna dabat,proftratufuo traieclurosinuitabat,deccaliquando mon^ 

fitix confcediflc vno receptu,trafportatofc# fuitTcocs incoluniespfallendocVcatadocoper 

tu eft. Sed fi Chriftfanii quecp eriges caput eerncret , fubmergcbatur cV parere recufabaf, 

miiafuerataGhriftianoinuenequoda petuIantcafFeclusiniuria. Inpifce nanq; mitcm & 

domeftlcu f uerat iaculatus hafta acuta,licet haud quaoj laefus fuerit ob duricic corii,qcl ha 

bct vcrrucofum afperuq? ,illata tn fcnfit iniurfa. Et fi qii vocabaf a n otis ,ex illo dk circu a 

ffcKftabat priusdiligentiffimc , ne fts veiutus Chriftiano morc adcflct ♦ Luclabatur in ripa 



<n ip *'* 





fcie 



1g>uld?29. 
vallfe. 



^.0$,£crtie&ccaclis. 

cum reguli cubictilaribus, fcd praecf pue cu adolcfcete rcgulo grato,cum quo domi cibot 
Xcpfduspf aliquando fumpferat.Cercopitheco lepidior erat.Fuit longo tepore vniucrfae infufce fingu 
lari folatio,nam & incolaru & Chriftianoru multitudoingcnsad monftrimiraculum co* 
tidie confluebant.Sapidas inquiunt erTe illi? fpeciei pifcium carnes, multofcp maria illa ge* 
nerant. AmifTus eft tandem facettts pifcis Matum, ad mare deue&us ab Attibunico vno e 
quatuor acque diuidentibus infulam fluminibus^ex alluuie inaudita tiphonibus horrcn* 
dis comf tata qua ipfi vocarunt furacanu.Superauit Attibunic? ripas adeo, vt vniuerfam 
impleuerit vallerti ,& fefe lacub tis omnibus immifcuerit. Secut? ergo Attibunici torrert te 
bonus Matttim? facetus ; fociabilis,matreantiquam&natalesaquasrepetiuitnufc5aIias 
vifus.Satis digrefTum.Ad vallis fitum veniamtis. Habet vallis haec collaterales montes Ci 
bauos & Cayguanyenfes , ad mare Auftralc illant deducut.Eft & vallis alia vltra Cibauos 
montes ad Septentrionem,quae dicitur vallis Guartonexii, quia regulus ille Guarioncxi? 
ab auis & maioribus aliis ab hominum memoria vniuerfae valli femper hereditarioiure 
iinperitauerit.De hoc regulo mtilta in primis infulae narrationibus & prima noftra Dcca* 
de.Eft val lis centum oftoginta miliarium longa ab Oriente ad Occidetem ,lata vero a Mc 
ridiead Septentrionem triginta,vbiangufla. vbilatior quinquagintajnitium capitares* 

tionc Canabocba per puinacia s Huhabu & Cafabum,terminaturc£fn prouincf a Bainba 
\ rcgionem Marienam, iacet aute mcdia inter Cibauos montes 5i Cahonaos & Cazacu* 
biinam.NulIa eft proumcia,regio nulla,quae non fit cclebris maicftate motium , vber tate 
t^flbfidi? va ^ ium >3mcenitate colIfum,o£ flumfnu interluentium copia. Nulla motium autcollium 
' Iatera^nullafluminajquxnonabundentauro&fuauinpifciumdapibuSjVnofliiuioexce 
pto qui ab origine fua o£ montanis fontibus eitis falfus egrcdittir. Labiturqs falfus donec 
pereat.Is dicitur Bahuan & regione Magnanam prouinciae Bainbae interfecat. Exiftimat 
per meattis aliquos gypfeos aut falinas fubterraneas iter fibi feciffe fluufum ♦ Stint m infu* 
Ia falfnae celebres,dequibus latius infra dicemus. Per quatuor ca flumina perq prouincias 
Salfof ces quincp diximus infulam diuidi,datur 5£ alia partitio.Conftat infula vniucrfa quatuor mo* 
IdKcs. tiumcacuminibus,qua£mediafecantabOrientein Occidente. Succofa cunfta,aurofe* 
raciacuncta,e quorucauernis cV faucibus vniuerfac aquae fluminum euonujntur. Sut in cis 
antra horrenda,funt & traclim obfcure valles.Sunt faxeae rupcs.NulIum animal noxiuni 
in ea repertum vnqp.Nullum quadrupes rapax,non leo,non vrfus,non tigres feroccs,non 
infidiofac vtilpcs,no ltipi voraces, beata omnia beatiora ntinc <$ intra tuigrcgis oucs Beas* 
tiffimcpater,fintrcceptatothominu miIia,Zaemib?omnib?daemontlfimuIachriselimi 
ifciotcfta « natfs »Si res huiufcemodi aliquando m difcurfu noftras narrationis repetiero,fic£ digredior 
tw rcpctitto interdu,vt hec refera Beatiffime Pater,ne mihifuccenfeas.Fcruor animf pr& laeticia cu au 
nfe. dfo,cu video , cu fcribo ifta,me velut Apolline? & Sibilinus qda fpiritus exagitat,cogitq$ 

ide fsepe referre,quado pcipue fentio quo tedat nf ae religionis ampIitudo.Hoc trl inter fata 
hzecvberrimafacet mediuquodmeangitnomediocriter. Simpliceshinudihoies paruo 
erant arTueti laborf.Pereilt mtilti ex immefa fatigationein aurifodinis, defpcrantc^ a deo vt 
fibi mortem multicocifcat , nilq$ curetdepcreatione filioru .Sumcrematiesgrauidas me 
dicamf na Iquiut q°immaturos part? edat,cu cernat fe parfturas Chriftianorti m acipia.L U 
cctex regio diplomate liberos crle fancftufi't,feruiretn cogutur vltracj? homini Iibero pla^ 
ccatExtenuat? e miferorii numer? in Tmcnfu.Duo decies cetena capitu milia apli? fuifTe ali 
TBumcrus quado cedt^ multi fcrunt. Qjiis nuc fithorrcfcorcferre.MifTa hec faciam^.Ad obleclame 
nntiqu^ in ta mirade Hffpanfolae regrcdiamur. In mofib? Cibauis q feremcdia infulae fedein puin^ 
cia CaialSotcnet,vbidixim^natiuiaurivberioreefTeortu,regio e difta Cotbhi in nubib^ 
fita,celfis motiu culminib? circiiuallata,freqns habitatonb?,pIanicicc6ftat miliariii qncp 
& viginti 16ga,lata qndcci.Supatea planices caeteroru montiu cacumina^ita vtreliquoru 
montf um hi montes videant effe principes & genitores. Planicies h^c qtiatuor fentit anni 
tempora^Vere flatc,autunu,& hyeme .Siccefcut ibi herbe,nudatur frodib 9 arbores >pra 
ta cancfctlt.quod minime diximus accidere cxfcris in locis infulae,que vertatum cV autu^ 
mnumhofpiteshabent»FiIicesnutriteatell?& hortosfcpientiartibeta mororum altriV 
cia, quefrigus inerTeregionioflcndunt. Amcena tamcresioeit^ncq^ horridum efl frigtis, 
puta qiiod rigore niuibufq-: haud quacp fncolas premat. v bertatem ei?regionis a filicib? 
a»giint , quoriim frutices inquiunt harla craflioresgeneraru Atiro ditfa funt eius montana 
latera # Non itur ad id eflbdfendu,quf a veftitis opus eitet fotlorib? ob frigora & laborib? 



fularium. 



Hcgioco 
iop. 



Caputoctatwm. 



foUj, 



affuetls.Habftatorcs autem paruo coteuti mollcs funt. Proptcrca minime fcrre qufret hye 
me fub dfo vfta.Flumina regfonem fntcrluuntduo e cacuminibus prxfcntium montium 
dclabentfa. Vn? Comoiayxa qui tcnditad Occidentc&in Naibae alueo nome amittit.Al ^i um ,- n g 
ter Tirecot? dicitur,hic ad Oriente fluens lunne ftuminfs aquas anget Jn lnfula Creta §* £otof, 
tereuti mfhf ad Soldanum rcttalcrc Vcnetiregibnehuiufmodf iacere intfa Ideorum mo^ 
tfum cacumina,quae caeteris ferador fit infulae regionibus fatione frumentaria.Atquonfa 
ob anguftas adcuimina vfasCretefes fllf aliquandodefccerint , diuq^ contrafenatus Veneti 
autontatem rcgione armis tutati fint,quado poft longa tempora fe f a bcllo feffi dcdfderut, 
reo"ionem defertarelfnquf fenatus voluit,por tisanguftiarum claufis ne quifq? iniuflli Ve* 
nertfenatus^deamcofcenderet.Eoautemannoquf fuitfccundus aquingcntefimo fupra 
mfllcfimum iamvenia dabatur agrfcolis colendircgionem, aptis autem ad arma minimev 
Eft&aliaregio inHifpaniolanominisefufdem Cot6y.Ea prouincias diftcrmfnat Vhabu 
& Caiabum.Montes valkfcp cV planicies habet, fed quia fterflis minime frequens eft habf 
tatoribus.Mafor eft in ea auri copf a.Eft ibi auri orfgo,non grumatim non minutim legff ♦ 
Inter tofos cV rupf um venas folidum purunic^ aurum inucnftur, fcindendo faxa fequun* 
tur auri veftfgfa.ErTe arborem viuam auri venam comperfunt.Quacuqs pateat fter eradi» 
ce per apertas mollefqs fcatebras , ramos ad fuperna fupercf Ifa montis emittit , neq? vncg Srboimi* 
datur quiefcere donec cceli auram aiTequattir.Form are ibi vifo aeris fu!gore,bartras cV gru re *« 
mos pro fruftu animaducrtef tint . Hae funt quse per vnf tierfam dfflemfnatur infulam per 
alluuics raptatse ad f ma de natura ponderoforum ,non autem f llic procreari putant vbi le* 
giinturinficcoprsefertim fn fluminibusaliter.Radfcemarborfs attreaetendereadterrae rauocre* 
centrum inquiunt,& ibi coalefcere, Quo nacp profundius efTodiatur eo rruncos repcriunt fcatawfl. 
crafflores fi per motis fcatebras Ifceat . E ramis autem filo fubtilioresaliquos capt3nt,di 
gftos sequantes alios pro fcifliirarum hiatu . Accidit 8£ incidiffe in cauermiias auro fultas, 
pcr ramorum tamen afcendetium vias , quib? repletis ex fubftantia ti unci fcrpeteab f mo 
carpit iter ramus qua pateatlntercipftur faepe faxf foliditate.In csetcrfs rf m is tamen nutrf 
tur ex halitu & virtute radfcu.Qnid ef go auriafTeratur interrogabis BeatifBm e pater.Ex 
fola Hifpaniola vehitur in Hffpaniam quotanfsquadringetorum cV quingcntoru interdu 
milium ducatoru auri fumma.Id ex quinta regia intelligitur quae ad fifcu venit,oc?oginta 
nonaginta & centum miliu caftellanorum auri cValiquadomaior.Quid ex Cuba,quid ex ^uftfi sa, 
fnfuiafanctiloannis fcecundis 8Cipfisaurofperetur,fnfra dicemus.Deaurofatisdictum. rffcrtfmr. 
De fale quo condiamus quae auro em tintur, fit fermo.In regione Baynbae puinciie fn mo 
tibus Daiagbnis ad nuliaria duodecim a Cafpfofalfo lacu falinae funt montanae faxeae cry* 
fialolucidiorescandidforcfc^.Sunt&hufufcemodf falfnae quatcrefcuntmiriifn modum ZDir? falt» 
in Laletaiifa que Catalonfa dfcftur fub duce Ca*done regfonf s illf? optimate primarfo,fed «*• 
nobiliores has Baynbas effe afTeucrant, qni vtf afq? noicut.Sine cuneis 6i fcrrcfs claufs hoc 
fcindi mfnf me pofle aiunt.Laletanum aiit facile frangi cV cgo expcf tus fum. Hoctofce,fl 
lud marmoreae coparant dttriciei Jn prouincia Cayzimu regiuculis Tguanama , Cafacbi; 
<2uariaguafcatentadmirabiiis naturae fontes fuperffcfe prfma duIces.Qiiae mediiitenent 
aqnx falfo duIces.Qtije fundo iacet amarse falfecp . Putat falfas maris aquas lenfter emana ^. . 
re.Infupcilio fluere de motib? p terre rneat? duIccs.Hefumergutur,emergut ille,necfuf ^Jy > on * 
ficiun t hae corrupcre penitus f llaru latices . Quae funt medfe vtrafc^ fufcipiunt & vtraruq* , 
fiut participcs.SiautquisialicuiV fontis margineftrat? aure fixerit , cocauaeflcadeoibi \ 
terram nofcit vt reboet a milfarfbus trib? vcnicns eques, pedesaiitab vno miliari fentif . ] 
In vltimaad OcidenteregioneGuaccaiarimafnrcgiuciiIaZau^na homfnesvniereaiunt 
montiucaucrnis cV fflucftrib? fruclib? cotcntos q nuncp mafueuerit nec^ alforil vncl ho 
minum comertio vfi ftnt. Sine certis fedibus fine fationfb?aut cttlttira vlla,vtf legfttir de au 
fea xtate.Hos certo aiunt fdiomate carercCernunf a!iquado.Habuerutad manus nemfnc, 
Si quando venicntcs ad confpectii hominum quemq? ad fe mouericognouerint, ccruo ce? 
lerius confugfuntrcanf busaiunt Gallicis agflioresefle.Qtiid exhis foliuagis lepidifftmc ; 
Vriits cgerit audi BeatirTlme Pater,pdia noftrf habent in dcnfaru filuaru & nemorum mar* 
ginibikSolafifgrat!aChriflianiquidaScptembrfmcnfeanni.i5i4.pra2di^^ 
vjote Mk fnfperatus el/ngu ts homo. Subridens e Chrfftfanortl latcribus pueril rapitdrii gt . ft 
poflcffionis filiu habftn ex infuIarifcemina.Aufugft foIfuagus,vt fequanttir funuit. E no^ |^m C r a? 
ftris & c nudis f nfularf b^multi currut 3d raptore , §hendmlt mfnf me,Vbi vbi vf d it face^ pm puerfi. 

G iil 




1 



feevaria 
picc. 



lialoqnf. 



^.0$.Zertietecadi6. 

tus folluagus clefiifle Chriftianos a perfequedo, puerii reliquit in biuio qua fnbulci vaga* 

bantur poreos eogcntes ad pafcuajn pueru fubulcus incidit.In vlnis fufceptu ad genitore 

fefe torquete portat,etTe de generc Caribiu genitor foliuagu arbitrabaf . Vpratu ia filiu dc 

ftebatjneadcinfula maritimis locisefcopulis piceleguntarborca picedurioreamario* 

remcp propterea nauibus fucadis cotra vermes corrodentes quos dicut broma,de quib» 

late aIlas,comodior eft,gignit ex duobus arboru generibus pice fnfula . Ex pinu puta 6C 

arbore dicla Copei,De pinea pretereo qa vulgo vbicp generef ,de Copeia arboredicam?,. 

de pfce fructuc^ pauca,qa;pix n6 aliter ex ea legif qs ex pinu,licet dicant pleriej; ftillicidio 

coWgicoburedoeius Iignu/ruclusautceius paruus eft vtiprunuefuifatisaptii.Defolio 

Scrfptibflc audiitu nouu eft pulchru nature confiliu, ArboreefTe hanc exiftimandu cft,cuius foliis Cak 

foli m. dcilitteraru primirepertoresconcept? mentis abfentib? fignificabatpriufcj vfuscbartae 

rcperiretur.Spithameu eft Iatitudine folitl , rotuduc^ fere, Acu aut fpintere vel ftilo quo vis 

fcrreo fiuc hgneo infcribut noftri no ineptius cg charta vt libet.Rifu dignu eft,quae infula* 

ribus nfi de folio perfuadeantmoftroru imperio folia Ioqui putant boni homines.Miffus 

cft ex vrbc Dmca primaria ifulce infularis quida admittentis amicu qui diftabat in interna 

Golonia cu vtii's,diximus efle cunicuIos,alTis.Ex itinere fiue fame fiue gulaimpcllentenn 

ci? tres vtias edit. Sunt muribus np maiores . Folio refcripfitamic? quot rcceperit. Adfer 

iium her? inquit. En qd vbi tua fides fl liJPotuit ne tantu gula, vt creditas vtias comederisS 

£jccmpHL Tremens mifer 5C admiratus fafliis eft errore,fed vnde id habuerit hei il rogat.En foliu cfd 

tu ipfe afTers mihi recefet.Horafq? illi accelTus ad amicuac diceflus ciircgrederef edicitiita 

lepide fallunt ftolidos infulares & pro diis habent nf os quoru im perio fplia prom at qusc 

fpfiarcana efl^putarut.Spaifoperinfularumprec^folianoftrorunutu loquanf in fidede* 

pofiti retinet infuIares.Vtraq? fplhi facies Iitteras vticharta nfa fufcipit, mebrana duplica 

ta cratli? eft fohu\tenax mirum in modil. Dum eft reccns,litteras oftcdtt candidas in fuo vf 

ridi,quado ficcat vti tabella lignea cadcfcit durefcitc^ ,fcd cara ftercs flauefcunt. Minime au 

fem eorrupif nec fi madcfiat^notas dimittit nuq5,mfi coburaf . Arbor eft alia nomine Xa^ 

gua, cuius pomi accrbi fuccus glatico niger pingit quicquid tetigerit adco cohaerenter vt 

riequeat vllo lauacro abradi intra dics vfeintirvbi maturueritpomu,vim ea fucc? amittit, 

^ . comeditur cV fapidu cft pomii illud.Eft ci herba que,vti de ligno alias memorauim^fufe 

nictofa ^" f» mi 'gi° pcrimit.Dc noftris interimendis reguli qdam conuenerut,cu no auderent aperta 

vi prouincia fumere, ftatuerut locare intra quada domii multos ei9 herbx fafces, vt domu 

poftea fuccenderent , quo accurretes noftriad extinguendum ignem,eo fufFumigio Icetha 

lem cociperet morbum.Patefafto confilio Iuerunt pcenas fceleris autores.Extra ordinem 

plerac^ nuc inferamus Beatiflime pater qndoqde tua Sactitas placerc fibi fcribit qcum<5 

denouis oris referanf . De Maiizii,agiu ,iucce,battataru cV radicu omniu cfcariarii fationc^ 

cultu 5i vfu fatis multa haftenus . Vndc autem vencrint in hominum commoda minimc 

adhuc diximus, Id referamus, 



cCaputnonum, 




RIMOS aiunthabitatorcscontcntos vixifle diuradfcibushfs,palma* 
rum puta Maggueioi^ quae eft herba fedo iiue ateoo,quam vulgiis femp 
viua appellat,fimilis. Guaiegaru vti tubera terne funt rotundje radices h« 
ac maiores.Guaieros & edebant , funt vti paftinacae. Cibaios vtinuces fun t 
hse .Cabaioes vti cep3e.Maco.<nes ide vti cepae , m ultis praeterea radicibu s 
aliis. Boitiu idcft fapiente fenem aiunt poft multa annoru curricula in vni9 
fiuminis ripa fruclieem vidiiTe ferulce fimilem , inde euulfam radiccm cx agrefti fecit hor 
teniem.Etqprimiluccavefcebafcruda^breuiperibat.Cuefleteiusguft^fuauis^decreuc 
rut diuerfis experiri modis pertinaciter ei? vfu. AlTa elixac^ min? noecbat . Deucnere tadc 
ad agnitione vcneni fucco Iatetis &i eo modo exiccata coditaq^ & dcdufta in Cazaby , pane 
6bet ftomachis humanis triticco faniore,cp aptior fit digeftioni. Ide ,de cctcris radicibus 6C 
auomo^ Maizio int nature femina ab ipis elefto , vti Cerere legimus triticu ordeucB huiufcem odi 
do rcpcrtfi etiam alia frumeta qbus humanu genus fruitur delegifle in Aegypto,ex granis raptatis cil 
limo e motibus Aethiopii p incremeta Nili^reliftaq? in Niliaca planicie Nilo regrediete ad 
alueu,ad cuitur a redegifle, vndc diuinis Ccrcrc honorib? dignam iudfcauit antiquitas ad 



mncam. 



= 



£aputnonum* 



folUf* 



cultiiram rcdactis elcclis femfnibus. Agium fpecfes mnumer* funt. A fol«s&flotibiBca 
rum vdi ^wi» u.g j» r ,i f { 'intusautcm cadidu. Aooellant alfo: 




defcit^ 

SS cxdt are i nufdoru calcaria q ridebut fiquadoadeorumammcajcnptadeiieniet ^pedc» 

cWinhe^ 

tafccmocba^ 

dSummtenderenta 

cramsminu^ 
turparticularib?autercbusmten^^ 

ttrra™ 

so f ofi noftras curas,deridebimus nos coru non mfcf tiammon incurfam no dcfidf am,fed 

If rniciofam folertfam & corum torture, peftoris miferebimur , colubriscR inmdorum 

c^?emlerunt,placittiracminianondubitaucro,nccinculta^ 

rincUeximusfolum^^ 

SamusW^ 

2lXfperamfiipercn,qiifa 
bus&aliafatiffeciantautcruraconducantSatiseuagatumcum 

dfsnafcetcsregulorumfii^ 

air vequifcB regulus multis nominibusvocitetur, parumper referamus . Nafcctcm alfcul 

rauloprofemfin^ 

nominefalutat,aliusalio.SalucIucidalampas hic,relucensille.Domitor hoftiumali?.For <at,omo fc 

rtsherofsatneposalius.Aurofplendid^^ 

benfcus Parthicus,ArmenicusDacicus,Germanicus,Romanorum quifqj dicebaturpro »*<>*♦ 

rWntum&maiorumtituiis.ta^^ 

choa Xarasrueregfonis domfnus de quofororccp ipfius Anachaona pnidcnte fcemfna latc 

toprimalXecadehisnomfn^ 

vtfOrichalcum , alf us folum flarci f deft reluccns, ali?hu f iho hoc cft altitudo,Duiheynfque 

aifus mterorctaturdfues fluuius,cumhisBcuchiusomnibusnominibus & aliis quadra* 

^«taamo]iusfcoraatq™ 

Tum ffauis incuria vel negligentia vnu prsetermitteret , fumma fe aftici contumcha Rex f u* nomHmm, 

dfcaret Idem de cxteris . In teftamentis aute qua fatue fefe habeat lntelligamus.Ex fororc 

«rima t>rfmo2cnftum,fi infit,relinquut regnoru heredem,fm mfnus cx altera,vcl tcrtfa ff 

Lfccudaorolcsdeiit,quiaefuofangufnccreatafobolcmeaccrtumeft,^^ 

faoruorononlegitimishabe 

^antSifilitdefintcidpotentiorhabeturfnvniuerfafnfularegnucomendant^qiiofuosdf 

rionaricsabauitishoftibnueaf.Vxorcsducuntquotquotplacct.Mprientescxvxoribus 

chariorescum regulo fepeliripatiutur. AnachabnafororBeuchiiXaragujeregfsqufm ©{ U f ftpdl 

comoonedis areitis idefi Rhithmis vatcs habebatur inter egregios, f ufflt formofiorem ex untur cft vfc 

fratrls vxoribus Spellicibus qux Guanahattabcnechcnadicebaturviuam cumvfrofepe rto. 

If ri duasCB comites . Genfuerat vt plures , niff crepidati fratres diui Francifcf qui forte ade* 

rant orecibus obftf tiflent.Guanahattabenechbam aiunt parem nullam in vnmcrfa mfu* 

la habiiiffe pulchritudine^fecu fua monilfa fibfc^ vf ucntf gratos ornatus fepeliuit. Aqu* 

ohiall cV cacchbby panis portionem cuiqp locat in fepulchro. In huf us Beuchii reguli rc 

b-no Xarasua cV in Hazua Caikbf regioms parte,in valle ctfa egregf a Iacuu falff&dulciuSC 

f n yaVfifoBaynWum 

aouas no fneptfore ducut ordfne per campos frriguos q? nouc Garthaginis & regm Mur* «wiqwiii 

eienflshabitatorestoSpartariaobpto^ 





ppp f» 



■■ 




^fnfulae 
iRocacrcf 

dee. 



^.^.Zertie.0ecadi6* 

Baynoam a Gaiabo dfrimit & Zati^na a Guaccaiar'ima ♦ In pfundis etia vallibus crebrio 
ribus vexantur pluuiis cj op? elTet.Vrbis ctia primariae Sancti Dominicicirciluicinapke 
rumcj3 plus aequo humectantur Jn reliquis teperate pluit ♦ Varii funt ergo in Hffpaniola 
motus elementorum, vti de aliis multis legimusregionibus . Decoloniis in eapofitfs fatis 
inprimaDecade. Vilhilaspoflmodumpofuereportum platae,porturegale, Lares, Villa 
©c vf afpi tiouam» Azuam Saluaterra. Aduertendu efl nullam inefle afpiratione vocabulis eoru quse 
lome» non habeat efTectum litterse confonantis,immo grauius afpirationcm proferunt qp.f.con 
fonantem, profercnduqs efl quicquid eft afpiratum eodem halitu quo.f.fed minime admo 
to ad fuperiores dentes inferiore labelIo,aft ore aperto ha he hi ho hu & concufTo peftore» 
Hebraeos cV Arabicoseode modo fuas proferre afpirationes video ♦ Hifpanos etia in his q 
Arabibus df u pofTefTorib? habuere vpcabula/xperior idl feruare, multa qiiippe retinet» 
Vt almohada quaedfcftur pulinar , Almohaza quae interpretatur flrigilis cx huiufcemo* 
c\i multa quae anhelante pecloie promuntPlacuit haec recenfere quia vti apud Iatinos ac* 
centus pleruqs aut afpiratio mutant fignificatii vti hora pro parte dicibi ora plurali ab os 
oris aut ora pro regionc.In accentu aute occi r do vel occido ita & in horu fimpliciu lingua 
maximc fcruandi funt accentus bi afpiratio promenda.De accentu fupra dfximus & de ar* 
ticulo Gua.Nunc faa de adiacentibus infulis in numeris,qnas immenfe Thetidis Nereides 
diximus eam comn tes,notas difcribam? ♦ Avicinori Arethufa altera nobilitata, licetalias 
inutilis fit cxordior. i\d miliaria a fue, tethidis littore fex,iacet paruula a noflrfs duas arbo 
res antiquo nomine praetermiiTb appellata, quia duabus poleat arboribus tantil , quibus 
vicinuseft fons exHifpanioIa fubter marc per latentcs meatus fcatens ♦ Vtex Elidein Arc 
thtifam Siculam AIpheP.Ex hbbis idefl Mirabplanis oTmuItfs arborib? Hifpaniolse fb* 
lia in fonte Salf entia quibus infula caret rem teftantur ♦ Origine capit fons a flumine yia* 
Be fnfuiia mi 'r° a regionis Guaccaian r mae Zauan x. terr ae proximo. Pifcaria tamen eft infula^cui 9 cir 
ctrcs conti cunferentia miliare vix coplectitur ♦ Recia ab Oriente Sancti Ioannis infulam veluti lami 
b* l&ifpani nue cuftode noftra Thetis habet,dc qua multa alias, Auriferax eft & vbertate foli eque forrf 
olani, tunata ac fua genitrix Hifpaniola. Coloniae funt & in ea f a dcductae auroc^ legendb intendi 
tur. Ab Occfdente Septcntrionali tergu Thetidiferuatingens Cuba putata diu cotinens 
ob fui longitudinem,Iongior nanqs eft ipfaHifpaniola, Secatmediam ab Oriente in Oc 
cidentcm Cacri circuIus.Hifpaniola vero & reliquae JVTeridionale ipfius Iat? feruates clau* 
duntur medio ferefpacioaTropicoadaequatoremintraZonam quaardorefolis deferta 
niulti veterum arbitratf funtfua illos opiniofefellit.In Cuba infula ditiores repeririatiri* 
fodinas aiunt,cj3 in Hifpaniola. Hac hora qua haec fcribo coac?a efTein Cuba referunt Ca^ 
itellanorum auri centum octoginta milia conflanda , magnum opulenti^ argumentum, 
Eft his Auftraliorlamaica laetafertilifcginfulabenignitatefoli fortunatifTima,vnotatum 
monte contenta/ationib-? recipiedis aptilTima ac bellf ftudiis aipera.Nequeut vniuerfa que; 
prse manibus habentcopIectiparuotempore.IamaicaaliquandoColon5>huius reiprin 
ceps,SiciIice coparauit magnitudine.Minorem efTe non multo tamen qui ea exaclius \ta* 
ftaucre aiunt, de illius fcelicitate nil negant. Auro & gemmisexpers efTe credftur.Idefn ini 
tio deCubaexiftimabat.Guadalupeainfula Caraqueirapriusdicta,gradus ab Auftralila 
tereHifpaniolae quatuorpropioreft equinociio , circuftmiliaria quincp actrigintafupra 
centum .Corrofa duobus finibus ^ti de Britania maiore legimus & Calidonia quae Scotia 
nunceft,itavtpcnefiantdua£infuIa£»PortubuseftcelebrisJdgumireperereibigenerarl 
quod pharmacopolseanime album vocatadcapitis grauedinefuafuftiimigationetollen 
dam,cuius arbor fructum producit cariotisfimile fpithamalem . Aperta farfna vfdetur fn 
cludere dulcem ♦ Vt noflrf rurales caflaneas &J hufufcemodf plaeracp feruant hyemandas, 
i ta hi htiius arboris cariotas . Efl arbor ficulneae fimilis.Pineas hortenfes & ccetera natur» 
edulfa cucta de quibus late in fuperioribus SC hi afTequuntur. Imo cV putantab huius infu^ 
lae habifatoribus alias infulas tot fuauium frucluu femina habuifTe.Qjiia Caribcs vagi cir 
cilutcina omnia homocupiicaufa pertriuerunt,quicquid ve vtile peregrinuvbicp inuenfc 
oiicaribcf bant,domum portabat ferendu ♦ Intraclabiles funt non patiuntur hofpites,maffna vi op9 
eft ad hos debellados.Sagittis vter q? fexus & his venenatis valet plurimu.Si qndo foras vi 
ri proficifcatur, ab iniuria venientium fceminse ius fuum viriliter tucntur.Inde puto cre* 
dittim infulas eo efTe Oceano , quae folas mtilieres ferant ♦ Vti mihi perftiafit Almirantus 
jpie Colonus^ in primanoflra Decade diximus.MontespIaniciesq^ afTequff vberes hcc 



1^>jfmarla 

CQribtum. 



^ealbo 
onimc» 



percurrOt 



£aput&tcimnm. fi$Mk 

*nfula,& flumfrtibus nobiiis eft .McHa in arborib? & faxorum fpecub? nutrit,vtf dePak |"fuia ccft 
mafortiinataruinftilaquae mellacofligitinterrubeta veprefq$.Ad Oricnteabhacinfuia dcrata * 
mriiorcvocabulodifta Defiderata admiliapafluumoftodecim. Goncludif milibtispafe 
fttii viginti & ipfa E legans . Ad miliaria vero dece ab ipfa Guadalupaea ad Meridiem cir 
cunferentiae miliariu triginta iacet Galanta,planaapulchntudfne fua appellata eft Galan^ J5alata.£<$ 
ta,quiaHifpanumidiomaeIegantesgalanesappelIat. Admiliaria noHcaGuadalupeafex gJJJfgt 
parux fitce funt infulse ad Orientem vocateTodosfancTos cx Barbata.Hae fcopulofae funt rmet 
ac fterilcs,fed cognitu neceflariaenauigantibus, Ab hac fnfula Guadalupaea ad Septentrio* 
nem miliarfa quincg cV triginta eft* inlula difta Mons ferrat? . In gyro hcec milf a pafFuum 
contfnet quadraginta,altifTimo montc celebrf s Jnfula difta Antiquaa Guadalupasa milfa ^ . 
pafluum trfgf nta,cf rcuit miliaria cfrcf ter quadragfnta . Almfrantus f p fe Dfecus Colonus H 
prfmf repertoris filius mihi rettulit vxoreni fuam qua venturus ipfe ad curfam in Hifpa^ 
niola reliquft,fcripfifle ad eum reperta efle inter Cannibalicas ifulam auro feraciflima. Ad 
cam nondu itum eft . Leuo Hifpaniolae lateri ad Meridie portuf Beatae proxfma f nhaeret 
infula Altus bellus appellata.Mf ra ferunt de h ufus fnfule, belluis marinfs,fed de teftudfnfc 
bus pr aefertf m.Magno ancyli fcuto i nqufunt efle gradf ores.Qjio tempore genitalf s et im 
probus eas furor exagf tat,e marf prodeunt Egefta fn profunda fcrobem arena, ter & qua* 
tcrcentum oua dfcftur fn fcrobem demittercGeniali vulua f a exhaufta,remittf t arene tan* 
tum cmu ad oua cooperieda fufEcfat,redftC£ ad marina pafcua de fobole nil folfcfta. Ad fia* 
tatutos f llf belluse procreandae a natura dfes , pullulat vtt e formfcarfo teftudfnu multf tudo 
folo calor e folf s fine paren tum adminiculo generata, Anferina fere oua f nqufut aequare ma 
gnitudine. Carne teftudineam vitulinae coparant fapore.Sunt & fnnumerae alfae f nfulae qs 
necR bene trf tas habent nec$ opus eft tam tenuf ter farf nam hanc cribrare.Satis eft intellige 
reparatasnobisefleterrasimmefas,quae &nfasgetes&Ifnguas &niores acrelfgfonead ™£ mnt 
venientibus annorum curriculfs fint amplexurae.Non Teitcri Afiam,no Tyrii Libyam, 
non Greei & Phcenices Hifpaniafic repente impleuerunt.De infulfs autem que. Hffpanio 
lse latus Septentrionale cuftodiunt,mentionem praetereo,quia licet pifcationibus & cultu 
rfs aptae fint,relic?ae tame funt a noftrf s tancj pauperesi 

lan valeat annofa.Tethf s,Nymph9 cp madentes 

Ipfiuscomites:venfatcoronatafuperbe Ifrerofca 

Auftralis pelagf cultrfx re ,ac nomine diues, tria. 

Inlibelloepfftolarfad Beatitudfnem tuam anno fuperforeper propriunimeumfamis» 
liarem miflb quem tua Sanftitas fpfaf pfa audfentibus plaerifc^ facrae fedfs Apoftolfeae Car 
dfnalfbus&amatafororeperlegft,quodfe Mfchaelfs Archangeli fefttiumbicreditace^ 
lebrat ecclefia,diximus Vafchu Nunncz Balboameorum dtice quf montes arduos fupera 
«erantad Auftrum famadidicifleiacerefnfulamin profpefttilittorum margaritisgradio 
ribus opimarn, ctiius regulus potens efle^t ac diues, qui bello faepe littorales regulos f n fe 
ftaret C hf a pen 5! Tumachum praefertf m . Scrfpfimus &. reli clam ftiifle f ntaclam ob fure>« 
tes tenipeftatcs^qiiae mare illud Auftrale rabf de tribus annf menfibus infeftantN unc iam 
tritam habemus . Nunc miteex ferociflimo regulum eius eifecfmus . Hunc ctl vnfuerfo 
eiu s dite regno tua San etitas amplectat^qndoquide ad baptifmatis Iauacru admiiB>eft.Cu 
ius Ducfs mfpiciis q°ve modo re facta fit haud alienu erf t ab frtfiftuto noftro comemorare, 
Qu are ^i 110 ^s afta fit ordine,tua Beatitudo ferena fronte ac placidf s auribus fntelligat. 




cCaputDcctmum. 



P P VL S O Petro Arfagubernatore,Gafparf cuidadicloMorali dftem it% 
fulaadeundi proufntia demandatur. Ad Chiappem queni alii Chiapeiu vo 
ca t & Tumacu regulos Auftrales reliclos a Vafcho amicos tedf t. Amfce ma 
gnificec^ fufcipiunturnoftrf.Glaflem inftituut quatraiiciant adinfuIa.Hanc 
Ditem infulamappellantnon autem Margarfta licet margaritis habun det, 
_ quia Margarif a vocarunt prius alia quae proxima eft Orf draconfs I Paria rc 
gione U ipfam margantis vbercm. Sexaginta tantu traduxit Gafpar armatos ad fnfulam, 
Non Ifcuit traufmif terc plures c^ cflent nauigia quae fpff culcas appellat exfgua.Ferox hor 
ridusc^ ff t noftrfs obuf us regulus t Hufus nomen non df dicf, Mfnabund? prodit cil arma 

G v 




= 



^.0S.£ertie&ecadis 



ZDargartta 
rft caniftrfi 
fconat nfie. 



Bmftfrc* 

gttl»0» 



^autina 
margartta. 



mucSeqn 
vna* 



feecfctylC* 
but» 



torum familiariu magnocomitatu.Guazzauara Guazzluara'fn pugnae tcfleram inclamtf 
tant,& vna vibrant miflilia, non arcubus hf pugnant . G uazzluara fonat idcm quod ccr* 
tame inimfcum , CLuatuor f nuicem Guazzauaris fdefl pugnis confertum eft.Noftri fuperf 
riores euaferunt,vna cu Chiapeis & Tumacheis infularis reguli hoftib?,quia cxfnfperato 
regulum adorti funt . Studcbat rcgulus cogerc maiorem exerci tum ,fed pcrfuafus a vfcinfi 
littoralibus ne vlti a cofligeret :pcrnicie & floretis regni excidium illis exemplo fui cV alio 
rum oftendentibusrmoftrantibusq? noftrorum amidtia fibi fuifq? amicisgloria & vtih> 
tateparmira,quidPonchx,qdPoccorrof^,CL"^q,Chiapp3e,Tumacho,c^reliqufsco 
ierere manu voletfbus acciderit annofuperiorerecolunt.Cefntab armfsrcgulus.Noflrfs 
venf t obufam* In atriu ducit.Id ferunt mf rfs cfle modf s ornatum & benc regfum«Noflri8 
vbf prf mum fngreili fun t efus rcgiam , canfflrum arte fumma laboratu margarftis plenu 
dono dat, O ctuncfalftim Ifbrarudeccm fupra centum ca fuit vnionum fumma . Habftfs 
c noftris rcbus fertis vitrefs puta,fpeculifc£ ac tfntf nabulis orichalceis deleftatus cft , & for* 
te fccurf alfqua ferreaquas hi multo maioris faciuntcj aurf cumulos.Noflros derfdcnt qul 
rem a deo grandem & vtilcm pro vlla auri fumma pr aebeant , cum fit fectirfs ad homfna 
niulta comoda vtilis,aurum autem ad lafciufa tantum facfat non neceilarfam. Alacer ergo 
lsetufcft noftrorucomertiomanuprhenfumpraetore & prfmarios ademincntem atrii 
turrim q difpeelare licebat pelagus vniuerfum ducit , & oculos cfrcuuoluens af t . En aper 
tum marefnfinitu nccft fole termfnatum,8C dextram protcndft ad Orietem prius. Vcrfus 
de hinc ad Merfdiem oi Occf dente fn f mmenfum diftendi tcrras,quaru vaftae magnorum 
montium molcs videbantur,infimiabat.PropJusdemu fefcrccfpfcns fnquft.En infulasa 
dextra letiacn noftrsc huf c Regfx collateralcs noftro fmperto parentes. Omnfa opima,bca 
ta omnia.Si bcatas cas vos appellatis terras qauro & margaritisaburf dent ♦ Auri apud nos 
cft parua copfa ,fed margaritis plena funt omniii quac adfunt infularum profunda littora» 
Ex hfs quotqnot appetf uerftfs a me habebftfs,modo fn amfcitfa fnfta mecu perfiflatis»Pro 
tientibus veftrfs magfsego fruar oideleftabor q? margaritfs ,Propterea haud qiiaep mc 
'a veftro comertio difcefturum dubftctf s.Haec & huiufcemodf multa Iter eos afta funt. Vo* 
lentfbus f am noftris inde reuerti,paclifunt vt quotams praeparet Regf magno caftellae do* 
nandas vnfonu libras oeluncialescentum.Poftulata fufcepit Iibens,necmagnf quf dem fe 
cit,nec fe vectigalem propterca efTectu putauft. Apud hun c regulum tanta eft ceruoru cV c« 
niculoru copia,vt c domfbus liceret noftrfs quotquot optarcnt fagf ttis traffigcrc.Laute ibl 
vftam agunt&i arfluenter.Gradum vfx fextum ab aequatore di ftat ea regfa.Radicalis cx mai 
zf f panis ac vini e granis & fruftibus eadcm cft ratf o,quae Comogro,que, caeterf s tam cotl 
nentf bus cr fnfularibus . Baptfzatus Beatfflime pater hfc regulus eft cum fufs omnibus. 
Ad tuos ergo greges h* oues addf t$ funt cum fuo paftore. A nomfne gubernatoris Petr* 
Arias voluft nomfnarf.Amfccc6uencrunt,amfcfus fecedunt . Suortim naualium culchfs 
fdeft Ifntrfb? monoxylisaliorum modo fabrefa&fsnoftros iuuit , quo comodf us redircnt 
in Cotinentem.ComftatusCg noftros eft ad htt?.Margaritas allatas ,qufnta parte magiftra 
tfbus regfis prjebita , fnter fe di uf ferunt ♦ Mirum in modu preciofas efTe aumt . Ecce vno 
argumento quanti ffant qux ab fnfula df te feruntur. Candf das & pulchre ornatas auclani 
cV alf quid maius cequantes multas tulerunt Vna praccf pue margarf ta qualmanu Bartholdi 
Mediolancnffscufufdam arTinis mcf Summus Pontf fex PauluspraedecefTor tuac Bcatftu^ 
nfnis a Vcneto cmf t mcrcatorc prccfo quatuor & quadragfnta mf Ifum ducatoru mfhf mw 
niorfa fufcftauft.Inter nac^ allatas ex infula, vna repcrta cft mediocrem aequans nuccm. Ve 
nu fub hafta pofita,fuit empta prccio mflle ac ducctoru caftellanorum aurf f ntcr Darfcnen 
fes f pfos . Ad manus tandem Petrf Arfae gubernatorfs aduenit . Hanc efus yxor de quadfrf 
fcedente cii marito mentione aliquadofecimus honoratam apud fe habet. Argufmus prac 
cfofam neceflario eiTe debere quse tantf conftftft fn ea margaritarum multitudinc,vbf non 
iam fingute coemuntur,fed 1 ibratf m & quando tcnuf us vnci atfm.Necfc V enetus ille mer 
cator Paulinam magno emit in Orfentc. Incfdit demum in tepora huf ufcemodi lafciua» 
nroptcrea non defuit eluo margarfteus.De conchflibus pauca nunc dfcamus.Non practe* 
rf t Beatitudinem tua Ariftotelem Pliniucp Arf ftotclis fn hac ratfocinatfone feftatorem va 
rf a fenfiiTe de margarifaru generationc. F fgunt hf pcdem ,& vna f n rc tatum ff ftunt nil afTen 
tfentcs fn reliquis,nec|; q> pelago vagentnr, ncc^ vllo vnc| tempore moiieatur ,ex quo na* 
u funt fateri volunt.Effe f n maris fundo prata gramcn thymofum quodda gignentfa vo 



-nnE 



Caput&eetmtim. 

Iilt &eafe vidifle afTirmant.Generari,aIi coalefccrecpibi&vtfnoilrefsvidenutsdrcnit 

nuiltipiices natos nepotesqj procreare inquiut, ncc# marinoru canu comcrtio deleftari co 

chilia necfe vnoefleauttribus cVquandonumerofusquatuof ynionibuscontentapraedf @ p i n fa 

cat Centu viginti vniones fuiflc vnocochili repertos in infularisreguii pdiis quos Galpar iamortimd 

ipfe Morales dux &C comilitones eius diligenter annumerauerunt. Regulo nanc# placuitnq vnionibu». 

flris prafentibus pifcatione fieri per vrinatores fuos ♦Gallinae loculis quibus oua generan^ 

tur iiinumcra, conchilis matricem comparant , & fic eniti conchile . E Iabiis prodeuntes 

mafgaritas vt maturas & iagenitricis ofcitantis aluoegredtcntes reperiebat has,alias fubfe 

quentes vt paruo fuccefliiro interuallo foluerentur & ipfx jn ventre mcdio claufas efle mar 

garitas animaduertebat,quo prius nutritae coalefcerent veluti ftigges vbera m atris in aluo 

Infans priufqs elatebris vteri vnio moueatur : & fi quae lterdu conchilia , vti cgo ipfe vidi 

oftrea in diuerfis maris Oceanf Iittoribus,arena inuoluta in littore quis viderit,ea raptata ef 

fe tempeftatibus e fundo dicunt non ipfa vltro venifTe. Qjiod rore nitido matutino cande 

fcat o> turbido rlauefcat % fereo ccelo gaudeat # tonate torpefcat,& ce,tera huiufcemod.ino 

fut ab his litteraru ignaris ad vngue qritanda.Pigui res tractat Minerua.Maipres tn mar* 

saritas iaccrc pfundi? mcdiocres altius,minimas in fuperciIio,fatet, Scd a ratfone reliquo 

rum dcuiant.Non efle in fnfecla bellua torpcntirationem hanc arguut Jn animo fic & in^ 

duftria halitiicft vrinatoru . Grandfores propterca non vagari fed creari mitriricg in prp^ f&uareflnt 

fundiori loco,# pauci <$ 03 raro audaet vrinatores ad eas legendas ad ima fefe immergcre, l r™** m * 

tum poliporum metu inter conchas vcnatus caufa vagantiii quia funt carnium concharu 

auidi & moftrorum formidine alioru , tum etiam nedeficiat in Iongo tractu halitus ,vnde 

datur conchis profundi maris hofpitibus crefcendi copia. Qjioc^ grandior concha eft an 

nofiorcR eo feriit in eius capatiori vulua maiores generari hiargantas ppterea e gradiori 

bus paUcas adipifcutur. Emiflas in profundo maturas , putant efcas ficri pifcium,receter 

tiacrj iblutze molles efle creduntur . DirTerunt hi etiam a maiorib? in tim pario. Negant efs» 

fe vnionem qui fenefccns cochae cohaereat,fed eiTe in concha ipfa verrucam,quae Iima rafa 

vna facie rotuda lucidae^ cotenta fit>nec preciofam quideni, puta qi?ae natiira conchf lis ha* 

beat non margarite. Pati appellatHifpan? timpanu . In fcopulis fe aliquas viditTe cpchas 

fatcnt cohaerentes,fedraras ac minime vtiles.Credendueft Indicas Arabicafq3 ac Erythre 

asaiitTaprobanicascochaseoregiordinequofcripfereviriadeocelebres.Nec^horufen 

tetia pcnitus abiicienda eft , puta qui longo iam tepor e in hac agitationc verfati fun t. lam 

fatisdc marinis hisbelluis oiearum ouisgallinaceis & anferinis ex humaua luxuriainepte 

cariortb? , particularia qua^dam extra tefleraminenioremiis.Defcripfimus late alias Yra 

be finus fauccs & varias interfeftas ipfo mari finuali regiones efle valde diflbnas.De Occf 

dentalibusoris in quibus noftndomicilia fiatueruntin Darienis ripanil habeo derecens* 

tf quod referam,de Oriehtali aute nuper hoc didici . Orientalem finus rcgione inquiunt a 

protentp cornu in mare ac labio vcnientes maris aquas fufcipiente ad vfq; O s draconis cV £$ pam fo 

Pariam gencrali vocabulo Caribanaappellariterram vniuerfam ,quia Caribes ficappeU vctcrfit ri^ 

latos a regione Caribana in vniuerfo tra ctu il lo reperiantur , fcd vndc particulare habeant ftroritm» ° 

orisinem vndeq? natalc folu deferentes fefe ta late diftuderint, vti moi bofa cotagio dicens» 

dum eft.Aprima frote produftain mare, in cuius traftu Fogedamdipmusfixiflepede, 

ansulum verfus iacct Caribane vic? ad miliaria noue nomine Tuterata.Ab eo ad miliaria 

triavicusVrabavndefinus vniuerfusnome fumpfiite crediturquia fuerit aliquandovi^ 

cus is reo-ni caput. Ab hoc vico ad miliaria fex eft F ctl A feti ad miliaria nouem Zerenix # 

Ad duoctecimum ab eo Sorache populis plenos hos vicos noftri rcperere,qui omnes hb^ 

niocupiis inuigilant,5: fi hoftcs dcfint,quibus cum bella geran t,in feipfos fcuitia coniier^ 

tunt & proftrant aut fugant jn de tanta labes fluxit in miferos & continentis cx infujarum Tfca&if arj 

habfetorcs. Aliud meo iudicio no magis tacendu intellexj • Legum peritus quida difliis P^h 

CorralesDa>ijeneffumpreio 

dentalibus magnis terris,quiadregulurepertum afe prpfugerat.Is legcntem cernens ipf f 

tof eminfiliuit adm irabudus aitq? pcr interpretes , qtii reguli hpfpitisfuilinguacallebat. 

En quid & vos libros habctisfEn & vos characleres quibus abfentes yos intelligant atTcq«» 

mini^orauit vna vt a pertns fjbi libellus oftendcrctur put as k litteras patrias vi'luru,DitT^ w m tim 

4uilesrepitetTcMcenib5>feptas vrbescV veftiri ciuesafebatfuos legibufcBgubernari.Scd %MtieSk 

quid colat 00 didici, recuun tame difpr^putiaricj ab es<emplo & fermone fugititii copere^ mmff, 



■■II I I 



"■■'■■ 



^♦&£ertie&ecadte 

runt. Qjifd hic dices BeatifTime Patcr* Quid fanftifiimus pr&fagit auim? tmis fub cafnt 
throno tepus hxc omnia fubiidetjmmifceamus nunc magnis parna quaeda. Prsetereuda 
&crccutu(f nnnime P llto q iI 9 Ioanni Solifio acciderint,qui tentaturus Atiftrale lat?putatf cont/nentis 
rocmio. ex portu Loppe parti diflanti a Gadib? in Oceano difcefTit ca tribus nauigiis quarto Id? 
Septembris.M.D.X.V.quzeue Ioanni Pontio quc dixim? eleftuad Caribcs ihie Canibal 
les antropophagos humanaru carnium helluones dcbelladoSjquarloanniAior^qu* 
etiam Gonfalo badaiocioDucialteri & FrancifcoBezerraeali^atcpitcrualiidiclo Valle^ 
fo. Solifius Infaufte proufncia fumpfit ; Caput fiue fron te Sadi Auguftini,de qua millfes, 
trafecit.Meridionale latus putati continentis captans trans aequinoftiale circulu, Diximus 
namq$feptimti Antarfticigradtim frontemipfam pcrtfngere.Sexcetum leucasproceiTft* 
ReperitSanfti Auguftinifronteadeo in latum diftediad Meridietrans aequfnoftium , vt 
trigefimum amplius gradu Antarfticf prehenderit. A tergo ia capiti draconis & Caftclla* 
nac Pariie iaccntiumad Borea & Arfticti infpeftatium nauigabat,quando inciditin ob* 
ccenos cVantropophsgos Caribes ,dequibus latealias.Hitaqs infidiofce vulpesfignapa 
cfeSS? 1 C1 ' s videbantur innuere, fed antmo lautii aliquod cduiuium geftabat,& vffis a Ioge hofpf* 
tafuto tibm ganconu more faliua deglutire cceperiit . Defcendit ipfe mf fer Solifius cti fociis quot 
quot ingredi maioris nauigii fcaph a potuerunt . Salit ex in (idiis incolarum multitudo in 
gens.F uftibus ante fociorti oculos trucidarunt omnes. Scapha rapfata in iftu oculidilace* 
rarun t.E uafit nemo. Trucf datos & in frufta feftos in f pfo eode Iittore,fociis e mari horredu 
fpeftaculum profpfcientibus pararuntad futuras epulas.Caeteri atrocicxcmplopcrculff* 
non aufi funt defccndere,neq; de ftif ducfs & focioru vltione cogitare. Crudelia hx.c litto* 
^fpectacu ra deferuntNaufgia coccincis truncis onerant , diximus vocari ab Italis verzinu ab Hifpa 
luatro^. m - s brafilum Ifgnl genus id ad lanas fucandas aptum,rcdiere ceteri in patria.Hcc breuitcr 
mihifcnbcnti relata fnnt per Iitteras . Qtiid aliud egerint aliqtiado particularius intelligc 
mus. Ioannesatit Pontius fuit & ipfea Canbibusin infula Guadalupeareliquarti infula* 
f oj.ctect5. rum Caribium prf maria rcieftis. Vifis nancg noftris ab alto mari latueriit in infldiis Carte 
Jloatitc po bes,vndedefcendentes qufrcnt infpicerc.Interramtranfmiferunt lotrices fceminas cVpc 
au» cicct . ^ tcs p aucosac j fubuculas & Ifnteamina fricanda.Neq3 enim cx infula Fcrrea fortniiata ad 
eam vfc# infulam fpacio mf liarium quater milleac bncentum terra vtderant vllam. Vacu 
nscft eo fpacfo fnfuks Ocean? ,quo dulccs aquas aiTeqtierentur.Infiliuntex infpcrato Carf 
bes/ceminas raptant,pedites difturbant.Ttepidi euadunt pauci. Terrltus Pontius no au* 
fus eft impetere Canbes venenatas veritusfagittas , quas homocupes hi nudf figuntcertif 
ffmf s faftibusfn quencumcp Iocum viderfnt . Itareinfefta & flne Iotricibus bonus Pon^ 
tius tcrga vertft Caribibus^quos fub tcftofn tuto pofitus iaftanter fe deleturum minitaba# 
tnt.CL 110 infe tetenderff,qufd ve noui repererft nondu i ntellcxi.SoIifius vita,Pontius ho 
norein fumptfsprouincfisamfferunf, Venfatalfusquieodem cVipfeannomalerem cefsr 
fit. Ioannes Afora cfufs Cordubenffs nobflf genere ortus mifTus propretorc vfi,aliasc1jxf 
musauri,rnagis cupidus q? reibencgcrendaE amator aut laudis , naftus occafiones in regu 
los fpoliauit multos & contra ius faiq; aurum ab cis extorfit bi crudeliter vt aiut traftauit 
Itavtexamicisfaftifunthoftes infenfffTimi & animfsdefperatisfamquacunc^ dafviaut 
Infidffs noftros pcrimunt . Vbi pacato comertiabantur & volentibus rcgulis , nunc armis 
agendti cft.Multis auri ponderibus hoc modo coaftfs vtf fertur aufiigf t,fumpto furtfm vt 
vulgo dicftur naufgio,necg ad hac vfc# hora qua hsec fcribo , quo fitappulfus fntelligim^ 
Non dcnmt quf Petrum Ariam ipfum gubernatore eius fugae aiTenfifTe arbitrentur , quia 
fit hic Ioannes Aiora hiftorfci regf i frater Gonfali Aiorae viri cV eruditi & rei bellicce peritl 
amicigubernatoris adeo ,vt ferc liceat inter amicorii paria pauca ipfos numerare.Sii vtrfq? 
deufnft? cV ego intima neceiTmidine,fed ignofcatvterq^ . Nil mihf sque difplicuitin vni^ 
iieriis Oceanis agf tationib us ac f/if us atiaricia , quae pacatos regulorn animos it a perturba 
uerf t . Tragfcus venfat Gonfalf Badafocii ac focforu cafus,quoru profperis initiis fucceiTus 
acresfubfecutf fttnt.Gonfal9 mefe Martioannifuperioris. M. D.X V.cii viris armatisofto 
gintadifceflttcxDariene.ReftatentendftadOccidcntencq^ vlfbipcdem fixit , donec par^ 
tem illam prehendit qua Gratia dei diximus alias appellata'a noftris. Hxc diilat ab Darie 
ne milia paiTiiti circftcr cetti oftogtnta , dicut Ieucas fexaginta. Ocfofe ibi dies aliquot cgft, 
quianec£ precibus neq,* precio aut mfnfspotuitvncf cius tcrrcrcgulum ad fctraherc,Cui 
ref auide ft uduerat Jnterca du fic ociatur ,ad cum ven/ut alii qufnquagfnta vfrf ex Dariene 



■M 



-nrn 



Caputbecimum» 



foU% 



mffli duce Ludoufco Mercado quf cxDaricnc inKalcndas MaiidifcefTerat, vtvria tentet 
enistcrrae interna.VbivbiconiienerutinitocofilJotraiiceremontesadMeridie, & Auftra 
le pclagus iam repertu captare conftituunt.En mirum.In tanta vaftitate longitudinis vnu 
tantum & quinquaginta miliariarepererutintercflead Auftralepelagus.Inquiutleucasfe 
ptedccim » A miiianbus Hifpani imcg computant , leuca tamen aiunt conftai e miliaribus 
tnb?,terradico,mari,qiiatuor inquiut 4 In culminemontiu & aquarum diuortio rcgulu 
reperiuntnomiiieluannam.Regnu huius & ipfum Coiba dicitur^vtidcCarctadiximus^ 
fed quia Iuana* regfo fit auro feratior,Co'iba ditcm eam vocftarunt ♦ Vbicuqs entm fodie* * gna u 
bant fiuc in ficco fiue in riuorii alueis aquofis egeftam atiro mixta reperiebant arcnam. Au gio, 
afhgft Ittananoftris adtietantibus»Adduci nunqs potuit * Vnniuerfam ipfius regue vicinfa 
depopulati funt»Auriparuhabucrunt.Secumnaq5fuppeIleftiIemonineabftulerat»Ma 
cipia ibi adcpti funt acribus ffgnata ftigmatibus.Ex ofle fiue fpina ftilo confefto foramina 
mancipiis in facie efFiciut,&{ mox pulueris quodam generc foramirta infpergunt ac nicna 
ti fucco vel rubenti madefaciut.Tcnax adeo eft ea materia,vt nullo vncg tepore color abolea 
tur.Secu abduxcre mancipia. Aiunt eflc fucci eius acrimonf a adeo torquen tcm ,vt pre ni* 
mio dolore no lfceat mancipfis per dies aliquot comedere» Macipiorum opcra & regulica 
ptores & noftrf vtuntur ad aurum queritandum & fcmentes curandas.Ex luannje regia fe 
cuti dclapfus aquaru ad Auftrum ad miliaria dccem regulialteri? ditionem intrant, Hunc Scnc* rcpi 
fenem appellarunt noftrf ,quf a fenex cfTet,nil de vetereipfius nomfne cUrantes.In huitis re 
^uli ctf a regno tam fluuiahbus cp aridis vbfcp aurtt rcperiebatur & flumina celeberrima 
& tcllurcm vberem at(£ amcenam regulus hic poflidebat. Abeuntesindedefcrtam reperc 
re terram intercapedinc dieru quinc^ ♦ Putant inteftinf s odff s depopulatos cos agros,eo cp 
ftnt mafori ex parte vbercs fine habitatoribus & cuIturis.Qjiinto di€ duos videt ex tranf* 
uerfo venicntesa IongeincoIasonuftos.Adeostendilt,capiunt,facculos fercbanthume* 
ris Maiz'io pane plenos . Ab hfs intdlexere duos efle in eis traftib? regulos , littorale vnfi 
nomfne Perf quctc,continerttcm alterum df eltim T otonoga qui cecus craf. Dtio f lli pifca^ pcriqtc rct 
torcscratadPeriquetemaTotonogaRegefuomin1cufarcinispifciiim,cVeaperm^ ' 

ne pancmreferebant.Prouentuum naucn permtitationecommertiattir non lcetnalipecit 
ma.Duobus illisducentibusTotonOgam Iittoralem AuftralispelagiadOccidentaleSan & 
eti Mfchaelis latus reguluni petun u Ab hoc regtilo Caflellanoru atiri milia fex ttim rudis *- oton ° si * 
tum afTabre laborati habuerunt Jnter eos rtidcs grumos vnus repertuseft duoruni ponde 
ris Caftellanorum , qui arguit vbertatem attrijdem littus fequentes ad Occidentcad regu* 
Ittm tendunt ,qui dicittir Taracurli a qtto pefos habuerunt oftfcs rtiilIc.Dixirnus pefiim ap J aracartt 
pellari pondus Caftcliani non dectirU Ad hufus regulf fratris ditione qtii dicitur Pananb* * 
mc tranfierunt. Aufligit Pananome,ncc^ vfcp apparttit vltra diteni auro etTe pradicattt Pa i&amua 
nanomcs regfonem. Regia eius de populati ftint. Ad fex inde leticas ad aliu qtii dicitur Ta* tnc rcg< 
bor Jndead reguium CheruJsamice fufcepitnoftros,deditq$ iibettspefosquatcrniille. 
Is Chcrti falinas poflidet cgregias,& atiro tellus ei? abudat. Ad miliariainde duodecim aci 
regulum eiint,qui dicitnr Anata . Ab eo pefos habuere quindecies mille, qtios ipfeadept? 
fticrat a finf tf mf s regulis bello ftratis . CombuftucRerat id auru , quia ex incendiis domo* 
rtim hoftilium ercptum fuerat.Sefeintiicem &fpoiiartt&trucidant,ac vicosfternut,cVdc^ 
poptilantur vrti ucrfa.Barbare bclla gerunt ad internicicm vfcp ,ad vltimum excidiUm feiii tabot^ 
ttnt,cu vicerint. Vagattts eft folutis habenis ad hfic vfq^ regulu bontts Gonfalus Badaioci? cfcm 
cum focifs,& a regulis auriaceruoscumuiauitegregfos, CJclogirtta milia caftellanoruauri Snata* 
congeflerat,in braculas, veftefq? muiiebres peftoraks ad mamas fuftinendas fi cadant , in 
clicleres ad aures,in galcas etia ac torquesaliaq^ monilia tum rerum noftraru permutatiOi' 
nc,tum vi & armis ,qma traniltum vetare ac reiicere rtoftros plaerfc^ terttarunt.Qjtadringe 
taquoc^ macipfa qtiorumoperainpratferitiarumad vfatfcum cVrelfqtiarum rcrum farei 

nasiniportandasvtebanturproiumentisonerariis.Adirtfirmosetiam&Mongisitinerib^ 
atc]5 inedia fatigatos proderant ftibleuados. Per Scof ix regulf ditfoncm ad rcguli regiam 
qtii Pariza dicebatiir^veniunt.Niltale timentes noftros Parf2aadorittir,cif ctiitctim ffigh* 
ti bellatorum multitudine. Sternit incatitos cV pallantes . Armoru capiendoru non data^ell 
cOpia.Septuaginta fauciat aut trucidat,reIiquos in fugam Vertit . CLuicqiifdaUriquicquid 
macipforu fuerataflkutideferut. Pauci vcniuntadDarienem. Falfaeflct Beafifl?mepafef 
fapientu ommu fentcnua dercru vicib? & inconflantia cafuum humanoru, fi cucla feaid^ 




$.0S.£ertie&eeadis 



£c5crr» 



f a Iicfteittfiiccdirat.O^ 

modoGfrciri Z *,amarcmodo^^ 

tabit.Sumeturpropedicmdetantofacinorev^^^^^^ 

b9terccnmauin^a 

coproS™ 
cuMricnenfibuspretor.^ 

dummarS 

d no t^SSMaWer angulu fin? & Dabaibs fiuminis faucestranans Francifcus 

Caribib^nfpfaCaribanagcrendumverfusvJcuTurufy^equoaliasinaduentuFogcd^ 

mentibnemfccimus^ta 
remiaclantplumbeumglob.utria/agittariosquadraginta fclopctariosetiamquin^ac 

vigintivtemfnusquean&a^^ 

nuofeaoDlfcueritautquid^^ 

2o3 
a „ . fS^tcmprehcnd 
* 8lksw * ilieCalce.W 

r a rehouit trucfdatos iti Caribium poteftateltec aiunt qui cxDaf iencrefctuntHaecrefc* 

FrTncifcusau^ 

duscateru*^ 
tori S euafit.CoImenaresautcDarienepollproftigatorumaducnt^ 

feWt.Amboreferunt^hfcau^^^ 
MichaelfscVDitisfnful^finuiOccidentales,inquaruo^^ 

Ksfrutogignenteseofdequoste^ 

memoriPortugalefiumnundiriariaaromatutcrraJndeargimtnonlongeaD 

omniuinftfaletcUure.AIittorcilIonfoAuftrali,plurcseKiis^ 

dari folum venfam poftulant Jmpefa propiafcfeoprutnau^ 

rftands illfus rcgfonfsaromatarfc amplexuros ,Nauigfadcbcref^ricariparanc|in^fo 

WfMfchaehlfmuccnf^^^^ 

Quslonganimiscftacdifficite^ 

Antarai!osquadragintaampl<us.DicitidcmFrancifcu s> laboni&pencuIorumcuG 

lo partf ccps fc reperifle intcr difcurrendum tcrras illas, ccruoru & aprorum agmfna ccpf f 
fecR mtiltosfncolisdemonftrantibusartcmper folTasegcfta tcrrain conim femitis faelas, 
& ramfs coopertas.Hoc nao? modo fncolse fcras quadrupedes fallunt.Voluci cs autem vti 
apud noftros Tfft.Palumbes puta cu domeftico mitic^ palube fnter aiborcs volitante liga# 
to-tamen,ad quem vcnfentes fui generis volucrcs fagittis tranffigutui^aut in purgato arbo 
r ibus folo cum rctibus efca in gyru fparfa palumbc mcdium tenente.De piittaasfJiifavo 
lucribus f dem, fed pfittacos aiunt adeo fim plices clTc , vt ad crocitantem pjittacu «c ai bore 
in cuius ramis auceps latet.multitudo f ngcns conuolitct,capic| facf le patmtur.Nil cmm vi* 
fo aucupe terrcntur,fcd vt Iaqueo trahan tur ad collum confcclo cxpetfant,neq;aufugiunt 
alffvnoWtato&fnmanticaquap 

dSaucupiigcnusinauditum haclenus&narratufacctifrinumu ApudinfularcsHifpanio^ 
te prafertim dixim» varfos elTe lacus, varfafcp ftagnatcs lacunas vadofas . Pcrvadofa fiagna 
folet aquaticarum auium multitudo vagarf quia hcrbas fn fundo gfgnan t,cV cx ca humcri 
te Iimofitatc pifcfdilf , mi llcqj ranaru,culicum & infcaoru|cneraprocrcen ur,>fcjisca!o4 
re ad ima ad corruptfonf s cV gencratfonf s opfff cf um ex artificis fabricatorf s proufdentia fa 
cilefumme^e.Voiuerumautempercasftag 

Anatcs,anfercs, cigni, fblfcx ,gauf*,mcrgf ,# mutac hufufcemod 1; Di><imus g mhortta 
arborem colf ma^larum cucurbftarum altrfccm.Ex cticurbitis igitur ilhs pcr uadofa j>fi 
cfunt pterafq? bene clattfas neadmiiTa pcr nmulaaut foramcn aqua trahatillas m prohiri 
dum.Perpetuo vaffatescucurbit^ tntas reddunt volucres Jt crgo auccps magna cucurbii 
tavttealeafuxtaoculos pertufatacontenftusfacfcm lartiatus & tcnus mcnto ftagnumfn* 

greditur.FIiimfmtoen^ 

isnatantibusputant volucrcs vnam cflccaniquxinfldiamcmincolamcoopcnt.Paffim 



Stttupffi 

nugpvndf 



■M 



T 



Caput&ecimum. 



foUvu 



ad volucrum natantfum agmem proffcffcftur auceps^uctirbftarum palpftatfonem capft 
imitando vnduJafcR vento agf tatas feflando proxime ad volucres tedit.Exerta fenfim4e** 
teravoiucremiacautamcsecoraptup^ 

cam ad id parata.Cseters volucres fua fpote fubnatafie comite arbftrats qtmedi vifium 
caufa vti folent omnes,nil folicits fuu iter profecuntur,in aucupis & ipie infidias cadtmt, 
Aucupia venatuscft iunt a metrafla in medium quo ftomacum hifce mitibus fermonibus 
*>demus a concepto crtientarum narratfomi horrore „ Pauca iterum de notiis opinionibtis 
fluetis ad Qccidcte pelagi Parienffs. De modoetia colligendi aurui aurifodina Dariems a 
me receriter tntclleclo & his duabus minfme tragicis rebus dicemus tue Beatifudini fceli* 
•ciffimtim vale. Andreas ille nauclerus & Otiied? de quibusfupra , medomicomienerunt 
in opoido Matrito quod putamus MantuaefTc Carpetanam.De torrente, meaftante,orta 
cft inter eos contentio.Quod & muicem perpetuo nexu ampkaatur hfc terrae Caftellan* 
cum Seotentrionalibus a tergo Ctibx at($ alfaru infularum Hifpanibte Gubec^ bepte^ 
trionalitim per Occidente ambo afTcntiunttm Sed aliter hic,illfc aliter cotendunt accidere. 
Nauclcrus impetu illu aquarti in gremiu terrae putati continentis q fic vergit vti diximu^ 
ad Scotentrione vult recipi vt obietfu f llo fncuruato viam capiant m gyru & ef rcuagaf ur 
adCiubsalfaruttfnfularu^ 

do marfs venientTs ex anguftis gtirgitibusaquas abforbcat, petulanteqj curfumillurepri* 
mat cft nacK fpaciofum iilic marc ac multicapax. Aquatfcfs incilibus,quas dicit vulgtis ca 
fiil4molamm remegocdparo.Siexinciliangtiftoinamplulacufuretcseasaquasrecipf . 

contW 

tu vclleobttiacucla proltrare vidcbanf,ncciaqtiafluantintellfgif . Interrogatusame Al^ JJ^ 

mirant? ipfeDiScus Colonus primirepertoris Colorii heres filius,q ia qter ea mariafens 

ac redies verrerat q d fenferit internattigandu ait,diflicile efTe reditu fi via capiatur ea qua if. 

Sed quado vaftu capitur prius mare Septetrione verfiis c$ prora in Hifpanig dirfgaf , fen* 

fifTe fe inquit plerucB paruper trudi ab aquis, fcd ptitat accidere f d ex flttxti & refluxu or* 

clinario no aut ca circuaclfone futiarf. Aperta ee terra H portaiter vtraqj putat qati torrctes 

cxeat ad Occfdete,quo Iiceat impulfu cceioru cfrcumagf per vnfucrfuni. Oufedus vero de 

claufurafderefertqdAndreasnaiidefpfedneq^cocutereterreOc^ 

liadvaftu>elag9arguft,mioaitfedil^ 

dete oroxinie vero ad littora velificadoeu paruis nauigiis arTeuerat curfu dirigere ad Orie 

te itl a> eode in loco veriis cocurrat vefligiis.Hoc in fluminib? accidere fepevidem?,ex ob 

feclu nm rfparu vbrtices plserucp i nfurgut varif , vndc fr palea aut lignoru genP aliquod 

Droficiafin fluuiu finiilibP in locis,q medf o labutur alueo fecudo ferittur fltimine; q vem 

itoabMxmin&duffim^ 

Hfa fiat a fic vagatur integro Iapfui fluminis.Qju* dat accipimj> fcribim^q varii varfe icrjsr 

tiutCertarationetuncampleftemurquadocertahabuerfm5>.Opinioni^ 

du veniat flatuta dies £>u ftufc^ polar|s q iecretu hoc naturae patefaciat.Satis ftiperdi de t^ 

t ente oelaso de aurifodinis Darienenfiu pauca nos ab hoc labore liberet. Ab Darienend* 

«e dixW dinare milliaria colliu latcra planiciefqj aridas,in qbus aurutu in ftcco tu f n flu* 

uioru alticis ac ripfs legitur.Cuiq? aurf legedi cupido,ex ordinario flatuto qdrata per mcta 

tos menilira duodecim parTuu defti natur ad cligentfs arbitrfum,in folo m haud qttaqj oc* 

cuoatovel fam a focf is deferto . Sfc elecla terrae parte velutf in templum ab augurib? Iitiio 

deficrnatufuaineafncluditmacfpfahoruenfmoperadfxfmusvtfChriflianosadcuItura 

& am* df itadum. Parte ea retinet quoad libuerit.Si vero exigui aut minuti aiirfargtimeta 

cernitalterafibiafflgnariMuodecimpaffiiummefurapoftulat,primadcr^ 

comune.Hunc ordinein auro IegendO Darienenfes feruat, ptito &aIios fed no caeteros fn^ 

terrosauf.C6pertum eft aliquado.XII^pafTus illos oftoginta Caflellano^ fuma eleclori 

fuo tribuflTe.Sic viuif in facra fame auri expleda, fed quo pl? eflodiedo man? repIet,eo aui# 

diorcs efticiunf . CL«o plura foco ligna" iniiciun t co furiofius cocrepat ignis Sitint cxifiit 

snansturgidushydropsextmguf potadopoiTe,in ardetiorefitim deniergit. Multaprete* 

reo que ad temptis citabo ffttwe Sandftatis ccelo* podete preiTis aurib^ in fupremo hti 

iTianisenerisfam"2idpoiTtis cafuraingratia cognoucro,neqjenim egotecanimfcaufa 

collesi fedtua2Be^tftiidfnisobferuatiahosampleclilaboresmeimpulit,F^ 

amios fabrica;torisvmuerfJpj:outo 



■ " ■ 



If 



^ADLEONEM DE^ 

CIMVM PONTIFICEM MAXIMVMCLARTA 

Dccas efufdcm Pctri Martyris AngleriiMediola 

ncnfis.Nunc primum U nata & cxcufa, 

EATISSIME Patcr Acgidius Viterbfenfls Auguftfnfan* p 
fcflionisErcmfiarumc^facriordinisCardinciluciducxepIar^Icga 
tfonc fua funft?a latcre,difccdesexHifpania,Sanftitatis tuae , fuoq? 
nomfncimperatu mihi reliquft, vt quae praegnans Oceamis pare* 
ret,poft tres mcas Dccades,iam pridc ad San ctitate tuam miflas,co 
fcriDcrcm,quae initfufumpferuntab anho millefimo quadrigcnte 
fimononagcflmofecudo.QeficrutautcAnno»M,D.XVI # Difttt 
If qufa vana rcfcrcbantur multa , digna memoratu pauca Jn noftro 
, «a iJrerum Indicarum R cgfo fcnatu graufdae ambagib? epfftolae ab in 

eptfs quf bufcp mf flae quotf df e Iegcbantur ,e quibus fuccf paru coliigebam?, Digitum de 
jeperta manu fe iucniflc hic iaelitabat,articulu dc digito ille,multoq$ ampulIofius,ac ple* 
nfs buccis magna fe detcxiflc,ac noua fcribebarrt, quf prf mi fucrunt vniuerff cius apcrien* 
df autores.Formica fmftati,quacfe putatgraui pondcrc prcmf ,quando fiiffiiratu exarea tri 
tici granum,alfeno labore fatum, dc magno aceruo ad fuffbflum geftat cuniculum. Voco 
dfgitumdercpcrtamanu,#grana tritici,quafcucp fnfuIas,Hffpaniol«,Cubaec^,jicputa^ 
to continentf adfacentes alit Occanus.Sunt namq^ a tcrgo,oi a frontc,ab vtroq; etiam Ia# 
tcre,velutf feptae pullfs gallinae , f nfulfs fnnumerfs cicuuallatae. Dandu eft tamcn cuic£ fut 
premium laborf s.Ad manus Sanrti tatfs tuae igf tur trahamus, vt cupfdas ei? aures dem ul 
ceant,quae dc Iucatana Co2umell'aq5 fnfulis,& Hacolucana vafta tellure, nonduan /nfnla 
fk,an continenti anexa,bene cognita. Rcfcrantur digna mihf vifa mcnioratu , praetermifr 
tfis ambagibus.Brcuibus dehinc apcrfam quae fn credito contfnentifub icque ti tcnore fuc 
sefcrunt.CIaudci opus Hf fpanfola. 





cCaptttpzimutn. 



XSVPERIORVM Decadum lfbelIis,Ca!cographoru opera fn vufc 
gUS emiflis,1icet cbllfgcre ftigf tmos quofda ad vfcf na Darienis appulfos no 
firorum libellos admfratcs cuxiflc terras aliquSdo incoluiflc , quaru habita 
torcs inftr umen tfs vterentur ciufmodi,ac politf ce legibus parcntes viuei et. 
Atrfaq$,ac tcmpla lapidibus conftrufta ma^nificc , plateas etiam , ftraiasqj 

_ viasordinecompolltovbfncgocfcntur,haberent.£asnucterrasnoftrirc# 

percre.Qjd autorcs fuerfnt,quomodorcs proceflerft,attenteaudfat,B.T.quandoqufdeni 
tuo throno fubdenda fn lucem pdcut haec omnfa . Def nfula Cuba, qua Dfec? Velafquez 
progubernator Colonf Almfratfs,nomfne Fcrnadfnam appcllauit , Hifpaniote Occfde 
tali, Scptentrionaliter tamen adco,vt CancriTropfcus mcdiam fecct Cubam , Hifpaniola 
vcro a Tropfcodfftet ad Aequatorc £radusalfquot,pauca tetfgfmus haftenus.In hac infnla 
Cuba, fex iam funt oppida erefta . Prfmarfum a diuo Iacobo Hffpaniai u patrono nome 
fumit.Natiuu eft fbiaurum, cV montanum,o! fluuiale. Auro funodicndoinuigilaf.Qjio 
annoIibeIlimciportasclaufcrunt,tresHifpaniviricxantiquoribus Cubc. ciuibus,Fran 
cifcus Fcrnandcz Cordubcnfis, Lupus Ochoa Caizcdus , & Chriftophorus Morantes, 
nouas quaercre terras inftituerunt,ProregeveroBernardinus Igniguez Calciatenfis in ma, 
gfftratu computatorfo , &vnius cnauibusDux.Eftfnqufet?,&magnafempermolfens 
Hffpanorum animus.Trfafmpenfis proprffs fnflruutefus gencris nauigia , quascaraud 
lasHifpanus appellat ,exanguIoCubae Occidentali, quf Sancli Antonii nomen adeptu* 
eft ,altum capiut , cu nauclero Antonio Alamino , cV bcllatoribus centum dccc , cft is angu 
lus ad reficiendas naues,cV Iignationi.cV aquationiaptiflimP Jnter Zephirum,oi Auftru^ 
quem ventum fuducftum Hifpani appellant,fcx dicru intcrcapcdinc terram vident. Quo 
tempore fcx tantu,6Cfcxagfnta lcucas,fe pcrcurriflTc aiunt.Stabant quippcin anchoris vbu 

cumcp 



— ! 



Caputptfmum, 



follrtU 



~ r t _*__i z* ,11™ ffeorehedebat .'lit- per fsnotu pelagus errates, fcopul.s _ii_dere_itar,aut 

SZfevS^^^ 

harenous v^aib iii f s puincic nomc,per nutlis,» figna interrogat ni i.lu afart ^- 

?nitfitnei" S voc5tEccapi.O 

wnfa SAe°VPtiregfa.Turrrtas domos.tepla magflifica, vias ordinefiratas ac plateas, 

»„fidiS^^^ 
? ,AfoSt AH ortma domorfi iniDlmiia,aut primas habitationes,per dece,aut duodecini 

S J, Ko ! ffirfnt Rull »s aureas & exauro fabrefafta monilfa,perpukhre formata Barbari 

? 5 - h«!H*Sn7a*mianmr Veflita eft hsc gcns.no ana quiapecudes no habent, fed Go« 

ISniUmod^ 

temnibBfcp ciiHerliscapui «P*«°" ^aslKnropriisdomibusflernuntlapidibus.Idolorn 

Templa frequcntant, ad «C^^J^gratav^.aiimi&WecfitoWto 

cultursfndulsent.Snnt.to 

,ur,permutandofmepecin.is ^*^ BBpBmlnaiB ^Siaildip«ili 

linihilhabetur. 



c£a 




T I O VO T ibf comorati dies,ia videbanf incolis effe moieitynullfus eftiia 

1_-U_v y x '""■"" ■ _ „- » _,,= .„,„„„, ,oflatM,tn«flHOccidente.Pef 



tis efl erata mora loga.Comealfi capiunt.tecta tedunt ad Ocetfente. Pef 

SftCrecapfente .Wbarl littoralesnf as admirabanf molesroarinatantes, 
SsviSSSi cUceminsecuinfant.bus permixtxviri- ,pafita 

il^oi^oS,m^ 
leucascenmdeceinproii^^ I"™"»" 

KfeSterasBarbariattonitiadmirabaf.Vbi^cuforu 

S_^__r_k-_sCK 

ientSSlSiammontanas^ 

th anat„ anferes aquadnipcdesagreftes.vtaptos.ceruos.aclepores.PratterhiecIuposJc 

ones tiSvdes iv_ pes^uftifunt nofeicumregioGoraitatuadlatumcompituminoppidi 

taereK 

imtenacicxb ,Xe a^ 
pSrXrafXrenttousilliduobus quadnipedibusignotis.anitnarmote homitiis 

«fS7inn^ S ^6'draffinta ctaflavtibosmagnus ,marmoteu leone vorans.recenli 
^u.reS 

8_______S*Sr_^ 

_XDom„s&^^ 

«___j3fct- «n ^cStarBnt.Abeuntadleucasi„de,adOccidenterofempcr,quinde- 

-__5£_n?K__^ 

KpetS 

"unasfcmitas IxroutaHsinfrontecoVibus.SaKuiim.actelorumgeft 

ffi T-ndercvttSn^ 

SanT KfSent noflros Barbari. Fugientes ,e cmoinl «tore ^atibimarecoeno* 



___^ H~""""" 



===== 



I 



^amnum 

ecripi&t nft 



Cojumcl 
tnfnla. 



HocSt fnftf 

lanominc 

fanctgcrufi 

CW. 



©elffimfe 
rut nottrfe 

J&arbari* 



T(bo:t? t>efl 
dcrati. 




t @.€&&MYt$ tecadfe. 

fizm,fmplfcantur , duos & vfgfntf fagittis trafuerbcratos perfmuY, rclfquos mafori cx parf c 
vulneram. Tnbus & triginta,inquiunt , claflis ipfum pretorcm Francifcum Fernadez fuif# 
fe vulneribus percufliim, fere nuilus etiafit fncolumis . Si ad monftraf os collesproccfliffent, 
perempti fuiiTent ad vnum.Mcefti ergo redeunt/mi fupeffucre,ad Fernandinam Infula,vn* 
de vencrant^ac cu Hetu & gemitibus ob relictos a praefcntcs vulncratos a focfis recfpiutur. 

CCaputtertiunn 

I S infellectis Cubae Fernandfne. Progubernator Dfcctis Velafquez, quatuor 
carauellarum claflem inftruit,cum homintbus circiter trecentf s. Huic claflicu 
I<e pracfccitrtepotcm fml Ioannem Grifaluam , addftis eifuppretoribus Alforj 
fo Auila,Francifco Montegrio,& Comedatorio Petro AIuaracio,nauclefoaul 
eodem Antonio Aiamino prioris clafliculae rcctorejdem iter capiunt, fed Au 

flraliusaIiquauto,Adieucasfortefeptuaginta,turrfmexaItovidenteminente, 

terram mimme.Turriduceinfulam prchenduntnomineCozumcI, aquafuaucsfcolfecfflc 
odorcs fpatfo trium leucaruni,vento inde proflantc, inqufunt» Ambiturepcriunt efleleuca* 
rum quincjs ,& qnadraginta, plana eft glcba forttmatiflima , aurum habet,fed percgrinum, 
&aIfundeailatuni.Mellehabiindat > &rrucl;ibus,achortenflbiis > volucribusetiam8q 
pcdfbus.Eft horum fncoIaru,vtbreuib?abfoluam,ea Oeconomica, & Politfca,que. dc Iu* 
catana.Dom?,f em pla , vix ,cdmercia,virorum ac mulierum geftamina , ex Gofampf o,dfcit 
vtilgus ItaIum,Bombafium,Hifpanum,AIgodon,non laneavelfericea tela.Domus lateri* 
tiae aut lapfdeac, culmo contcctae vbi fit lapidum penuria , fed vbf Iapidicfnarum copia, la» 
mfnf s Iapideis contcgutur.MarmoreospofteSjVelutiapudnos^pIaerjec^ domus habenf. 
Turres f bf vetuflas, dfrutarum etiam vefifgia redolentia etfa antiquitatem repererunt:vnam 
prae c^tcrf s gradutt oftodecf m ,vh ad f liuftrf a templa confcenditui\Noftras admirati funf na 
ues^cV nauticam artcm.NoIuifiait hofpites primo congreflii, benfgne poftmodueosadm^ 
ferunt.Turrim confcendutduceprfmarfo,quemfacerclotem credunt,vexillum incacumi* 
ne fiftut,Regi Caftelte imperfu adf udicant.Sanfce Crucfs nomcn ftifulp aflignanf ,qufa No 
naru Mafi quinta folcnni mininmlafngrefli. Cczumella vero inquiunt appellari 'a regulo 
■Cozumclaojcufus maiores prfmos fpfeiactat ftiifTe huius infule habitatores. Cameras in tur 
rf reperere fiatuis tu marm oreis,tu fictilibus vr foru iimulachrfs lmfxtas , quos vnifono ela* 
to catti inuocat, furYumigiiscj ac fuauiub? adolent odorib? , vti penates cas colut. Res ibi df* 
uina celebrata eft.Sunt recutiti. Regulus hic elcgafer cx Gofampio velamincinduttis, pcdfs 
vn ius digi tos abciflbs habebat.Natanti pifcis vorax,qui dicitur Tubero , vno mor fu digfc 
tos raptaucrat.Laute,copiofec£ nfos depafr? eft.Poft triduu abeut , refta tedutad Occfdetc, 
vidcnt a Ioge motes Jucatana crat terra iam nota , quam a Cozumella quincj? maris leucaru 
fpatium dirimit.IucataiiDs ht9 Meridionalecapiunt,putato contfnentiproximu. Circueut 
illa, nequeunt vnfuerfam ob frequetes fcopulos , cV harenola vada. Ad f a notu latus Boreale 
Alaminus Naucferus naues reducit.Adfdeoppfdu Campechfii,cV Lazaru regulu,ad quem 
prfores anno fupcrfore proffcifcutur:placf dc fufcepti,ad onpf du fnuftatur. Inuitafle pcenf^ 
ttift. Ad lapidfs faclu ab oppfdo fffierc nf os f ubet accolac,abfreimperat. Aqttandf copia perf 
tunt priufcp difcedat nfi.Putcua tcrgoreliclu mofirant,licereinde aquahaurirc,aliude noni 
inquiunt.Pernoclatu eft in vicino putco cam po . DimMut Barbari , armatoru milia tria cir 
citcrcaftra Iocant non longc a noftris , pars vtrae^ noftem duxitinfomnem, illinoftrornm 
criTptfonem in pagum,noftri barbarorum impetum repetinum veriti,Tubar um clangorl 
b?,6(tympanorum reboatu fomnolentoscxcitabanf. Vbiilluxft acceduntBarbarf, appcl 
lant fnterptes Cubefes noftros, quoru idioma fi non idcm , confanguineum tame.Face tntt 
rca intcr vtrunc^ agmen accenfa minatur internicie ,ni abirc prins ,pperaucrfnt,qua fax extin 
guatur,nollefe holpites proteftantur.Fax cxtinguitur,aut confumir, deuenitur ad man?,pe 
rimut e nl*is vnu,que fagitta male fcutatu reperi t,inmulti ferfunf ad tormeta, q apud puterl 
cratlocata,fcrecfpiutnff .vtideglobosiactilenf iBarbaros.Retrocedut adoppidu Accolas, 
Milites feruenti aio ctipiebantilios perfeqmWetnitGrffalua ptor.Inde procedut ad Iucatanc 
calce vltf mu,ducetai^ reperiut efle leticaru apli^produ fta ab Orietc in Occidete. Por tu petui 
cgregiu,cuinOmcdcdere portus Dciiderati . Ad terras deldetraffretat alias , cVterraphcdut 
Iucatanas vicina ab Occidete.Dubitat fit inniIa,necne.Cdtf neti cfle anexa fufpicaf .Eft ibi U 
n^que arbitranf abitu vtrac^ terra.Nil certi Collua alias Oloa,haec tellus ab Accolis appeV 
lat. Flumch ingcns ibi rcpertum, dat fuo fiirorc in pclagus potabiles aquas (pacioduarum 



— 



= 



«M. 



*r 



fy 



£aputquartum< 



foXMiu 




Ieucanim A pf setore Gf ifaluam appcllarut flumen. Admirati nauium moles velificates bar 

barf accote vtramcR flumfnfs ripam ad Sex milf a bellatorum fcutis auratis , arcubus,cx fa* 

o-fttis enfibus etf am lfgneis latis, & haftf s aduftis armati obfident,prohf bituri defcenfum,c3C 

httustiitaturi.Stateanoaeparsvtraq ? inalis.PrimaluceecceCanpascircitercentuni,aiv 

matis olenas.Dixfmus alias,Canoas effe lembos vniligneas.Hic CubeTes interpretes, & hff 

fat commode conueniebant in lingua.Pax oblata per interpretes admittif • Accedit vna Ca 

noarelfqu*fiftuntX;ano*reaor,qi^ 

*uni cuoere refpondctur, permutatione tamen,non gratuito,aut violenter. Redit Canoa Re* 

™io,qiifdamimfitreferun^^^^ 

ter Sanfte Cubiculariu ad fe vocat Regulus,CubicnIaria iubet afFern fuppelle ctiha,vt pra* 

lorcm noftrum Grifaluam ornet imperat , a calceo incipit aureo illum induere, ocreas, tho* 

*acem & quicquid armorum cx ferro , aut chalibefolet cataphracl? proditurus in pugnam 

fibifumere.VmuerfumidexauromirismodisformatoRegulusGrifa1u 

iern1itGrifaluafericeis,line^^ 

hx initio,<3uandoex Cozumeliatraiiciebant,in Canoampifcatoriainciderant.Nouemine= 

«•anthamfcaureispifcantesaccolaU 

«ft hic Resulus.fetantundem aurimiiTurum in craftinum pollicef ad Grifaluam,quantipo 

«fcrisvirillereperiretu^ 

ifyquid vitraiaceatrecogniturus* 

CCaputquartum 

D L E V C A S centum circiter,ad Zephirum femper,finuingentem repe* 
riunt,in quo tres paruze inful x. fitce erant adeunt grandiorem.Proh crudele fa 
cinus, PaterSanfte, Proh truculentas homfnum mentes,ftomacho claudat 
portas Beatitudo tua ne perturbetur,Pueros,puellafq3 ibi fuf s f mmolat diis. 
Suntrecutiti.Simulacra,qu3ecolunt,funtmarmorcaqu^da > aliaficliIia.Mar 
y moreus inter iniagf nes extat Ieo,pertufa ceruice,in quem miferorum fangui 
tiem proiiciunt,vt inde fluat in lacunam marmoream ♦ Qjia cerimonfa miferorum fanguine 
litentreferamus^NoniuguIis^fedpeaoribusapertis^exinfauftavicliimacoreruuntjexcuius 
calido cuore idolorum labia illinunt,reliquum perfluere patiutur in lacunam ,inde in aper* 
f um cor*& cxtacomburut,gratum difs fumum illu fore arbitrantes.Ex Idolis vnu eft virile, 
quod inflexo capite lacuna fanguinaria fuper infpeflaf , tamcp acceptas hoftiarum facrificiu 
torulos brachioru, fcemoijc ac furaru pulpas edut, fi pcipue hofte bello vi ctu facrificauerf nt. 
Riuum concreti fanguinis , veluti e carnificina exeuntem repererunt . Ex infulis vicinf s ad id 
lacinorismiferostranfportant.Capita,cadaueracBtruncataibivideriitinnumera,integraetia 
oteracfi velaminibus contecla, Vniuerfltractusilli, auro,gemisc£ abundant. Pererransinfu* 
lam vmis c noftris in duos incidit femifoflbs vrccos Alabaftrinos,pulchre Iaboratos,lapilIis 
diuerforum colorum plenos, Aiunt lapillum fe reperiffe,qui miffus eft ad gubcrnatorem .va* 
loris duorum milium caftellanorum auri ♦ Sacrificii hanc infulam appellarunt . Extant cX in 
liuius Coluacanse lateribus alise fitae inroiae,in quibus fofce mulferes habitant,fine virorum 
commertio.Putant aliqui Amazonico viuere more. Qxii prudentius rem ponderant,caeno* 
bitas effe virgines feccffu gatidetes, vti apud nos,& multfs in locis apud Veteres,veftales,aut 
Boncdese facre> certis anni temporib? traifciunt viri ad eas,non coftus caufa fed moti pietate 
campos illf s, & hortos compofituri , quo cultu queant vitam ducere» Fama tamen viget effe 
aliasfceminarumfedcs,fnfulas,fedcorruptarum,qufmaniillamatenerisfcindunt,quoagiIis: 
ws queantfagittariam artem exercere,ad eascg traifcerecoftus caufa viros, nec retineremares» 
Fabulam puto.Ad littus ergo Coluacanae terrae fe applicat noftri, placide negociatur. Aureu 
Regul? cacabum,armilIas,torques,bulIas multa praeterea df uerforum generum monilia no* 
flris cfl fmpartitus # Noftrt contra noftratf bus f Ilum alacrem reddut. Figere hic pcde,& Golo 
niadcducerefocficupiebat.Prohibiu'tptor,Defperatisanfmfsvfxertiteoteporec6miIit6es 
ix\ pretore.Tuf ritfs coftat edf ffcf fs hec pufncfa,oppfdfs ampliffimis qufndeeim,& alicubi vi 
Sinti miliu domorum fe oppicia vidiiTc teftantur.Sunt no vbiq? connexae domus,hortis,c^ 
cortibusinterfecatib9.MuIt32diftatafefpus,pIateashabetmcenib5>cf^ 
nudinafcft exercent. Vias ftratas , furnos,fornacefcg, calce,ac lateres coctos habcnt, F igulos, 
HgnariofcR fabros, oiartifices, mcechanfcarumqj artium omnium opificesaffequnturegre 
gl»s,Xa\rafcus hic regulus dicitur.Regio Palmaria, Ei? oppidum Regium nominePontertf 




Spoftro« 



: 



m 



Bc crudcff 

immolaao 

tioncquS 

Barbari 

Biie (ui9 

e?|?ibcnr. 



Jnfulcafo 
liemulicri* 
buemfya* 
bitarg» 



^pplicatfe 
adiit^Col 
uacang 
terrg. 



^almaria 
^cgio. 




== 



p 




^AOuarts tocadie* 



chf anu,domoru aiunt efTe quindecim miliu . Qjiando nouos hofpites fufcipiut, c} pacem in 

illis terris admittut,fn amicitize fced?,fibi ipfis nouacula,vel gladiolo Iapidco,fanguinis parn 

-v . . per ex lingua,vel manu,vel lacerto,vel alia corporis parte quauis emugut,hofpite infpectate, 

SS£S Sacerdotcs viuut ccelibes & i corrupti.Qmd «t coire nemo intel ligit,donec nubatNephas, 

S. & mortcpiandue aliter acciderc. In fceminis mira caftitas.Licet vnicuic^ poteti pofteaq* vna 

duxerit vxore peliices habere qu ot quot libuerit.Sed nupta,adulterio deprehenfa venditur a 

marito,primario tfi Principi^a quo licct mulieris propinquis illa f edimere.Nemini no con* 

iugato fas eft coniugato iugf f n mefa,vel eade lace vefci,aut poculo bibere, parec# coniugato 

fe habere. Augufto,Septebric£ mefe,quincj3 ac triginta dies abftinent, non a carnib? modo, 

quas aflequutur optimas ex alitib?,& venatu,fed neqs pifcib? vefcunf ,aut re aliqua,q fangui 

JRegulua n ^ nutriat.Hortefibus ac Ieguminib? illos dies per agut. A Iiquot ibi dies Iautos egere. Abeut, 

i^uancwe J^ ^ f eC uti.Reguln conueniut aliu,cui nome dedere Ouad?. Regul? vbi nlos auru cupe* 

reintellexit,laminasc6flatas attulit aureas. Se copiaei? metallidefiderare Pretorflgnificauit 

per interptes.Poftero die aureu hois fimulachrum Pygmeu,flabellnc£ aureu & aurea vario 

artificio larua,uibet aiFer ri , caIculoruc£ ferta.Pecloraliu etia bullai^ copia, & diuerfaru gene 

nim ornameta,varioruq3 colo^- gemas,nr is eft impartitus.Dapib? quocB laiitifiimis,per fa 

pide c6ditis,faturauit.In uiatos in Iittore nfos, properati curfu, frondetib? ramis ex ReguM 

mandato,creclis illfco fcenis,cotegebat. Inertes in ramis ferendis familiares,ReguI? percutic 

bat fceptro,quod manu geftabat. Serui demifTo vultu quecucg verbera patienter fuftinebat. 

Interrogatus gegulus vbi na auri tanta colligeref copia,proximos digito monftrauit mon* 

tes,ac flumina al?illis decurretia,funt hii fluminib5>,ac lacub? adeo afliieti,vt idc illis fit nata 

(Duomodo re,qc7 terra inccdereJVIergunf flumfnib?,quado auru placet _collfgerc,manufq$ harena erTc# 

tiigat aurfc runt plenas.Demanu in manu demu harenacribrantes,auru deligunt, Spaciodua^ horarrt 

*p ftumim diciif auro implere canula digitale.De fu fflimigiis, & odorib? haru terraru,duIcia,moIlfacg 

bw *' verba dici qiiiret,qiise ptermittf mus,qa magis ad eflceminados animos,cf ad bonos mores 

faciunt.PueruannorudiiodecimoblatuaRegu^ 

ornata,fociis imiitis pueru abiecit.Ex lapillis ab hoc Regulo habitis,vnufcribut erTe valoris 

duoru miliu caftellanoru auri.Difcedunt ia tade ab hoc ReguIo,auro, & genmis onufti.Grirf 

faluaPr?torvnaecarauelIisadpatriuprogubernatore,deftinatadFernadina,cununcii^ 

habitis auro, & gemis. Littus interca fequunf reliqui Occidente verftis. Vnavero nauis pro 

pfus fere Iittusabradebat,qua Fracifc? Motegius fubpraetor vehebaf , due per altu tendebat 

in profpeftu . Admfrati accoltc re noua miraculo adfcribunt . Tredecim ad Montegiu veniiit 

C3no^,perinterpretescolIoqiiiinf,benignefeinuicefalutant,fupplicesorataccolaevtdefce 

dant,magna polliccnf fi adierint patrfse regulu , Precibus eorii negat Monteg jus fe pofTe an 

nuere^qcl focii nimis a fe diftaret , cotentos dimifit tame, datis quibufda munerib9 noftratib? 

illis gratis.Celebre oppidii aliud adeunt,ad littus applicat vna tres carauellae , prohibenf ab 

accolis defccdere,fcutis, arcubus plenis pharetris , a ligneis latfs enfibus atcg haftfs aduftis ar 

mati ad noft 1 os pdeunt, fagittas laculatur eminus illi, tormetoru globulos in Barbaros nf U 

l Machfnarum ftrepitum admirati,ac furore perterritiaufugf unt.Pacem optant.Iam comea^ 

JBedefit aci tus noftris deficiebant,f am quafTatae Iongfs itineribus erant naues. Ad infulam igitur Fcrna" 

infuia f cr dina,faftis,&rcpertiscontentus GrifaIua,fociihaudquac|,reuertuntiir # 

nandiiw. 



c£aputqummm 



VN C diuertendumeft parumper,cValia nauigatiopertraclanda,dehinc 
ad has regredfemurnouasterras.Dicc? idem Velafquezprogubernator,eo# 
dem fere1empore,qiiocIaiTem eam quattuorcarauellarum parauerat,alfam 
deftinauit vnfus tantum carauelle, Vno bergatino comite, cum viris quinc^ 
&. quadragfnta. Violentas in incolas hii manus exercuere.Idolorum feclato* 
«J resfunt^ recutiti, funt littori putatf contfnentfs proximf.Parue infule multf 
vbertatefol!,c^fortiinatifrimaglebabeat?,Guanaxam,GuitilIam,Guanaguam.Exvna 
S5ctama f «m trccentum rapiunt vtriufq^ fexus innocuos accolas . Huic infulae pofuere nomen Sancta 
rma. Marina. In carauellam hos inculcant , & ad Fernandinam tendunt, Bergantinum cum fociis 

Ifiozf £a qtiincB ac vivinti relinquut^q det opera venationi hoium vheriori.Porttque prehedit carauel 
rcms. la poYt9 Carenas dicif .Diftat is ab oppido Cube ifule prf mario dfui Iacobf ,Ieucas ducetu c| 
draginta.Eftlogiffimahecmfula^traclaadOccidet^quaCacrnrop^ 




n m 



m* 



eCaputqutntum. 



folUu 



v/ndiftam qtterete fortnna c captorum cuftod.bus m terram dcfccndunt qufdam , panclie* 

dTspcrm^^ 

d7u'i«inp S.fed noi, prfmo in ealideinfnUm.invicfnamdcrcendumXaraneUamexu- 

™ n rtcWecum a 'rportant,lcmbis 3 druo S traiiciiit.rehftos nfoscubci-gantirioadorniif, 

WtwrlproSma.Cr^ 

™3i«iUitnaue^beliator^ 

adtm fitSeguntarborircaIpta S .Non aufifuntfortunamtentarejumderpcratisguiau* 

nftadRfnandina^ppucatfs.Exduab^ 

eS s Hifpano. p«imut partimicsteri ^^ 
SaXtltVnaocscufuperftltecafau^ 

foacfotfaorla.ProI(be^^ 

KJnXtt^edaH^^ 

m S P ffcn SoL?[nmarerereproiicfutv.a 

otiin certamfne tuaquis ruffocati,circitercentum defticre.ExHffpanfspauci. Ad diiulaco 

EioppidtsSodmas 

«rolonforfmplegade^qua^cogerievulg^ 

fc^nlquotquoun^^^ 

IolncWf^ 
n^mcnappellarat.amarefurrek>msfcft^^ 

JcfcrrcaXdic.Se^vfgfnt^^ 

fpanoIe,aib*CBriliolas^ 

S uu (np%rircpgranatuaurarepererunt.MoniIfa«h«variageftat,8tlanif S vtutm 

hgneisdeaurat^ 

feluartulit Ft aclrcusChferega» t«x Beatitudinis nuc» apud nrum Cadare [/nHtfpanfaex 

eacollfgerclfcebitqualfpolfetmgenfo^ 
busftauf S qburdamaphonf S vtfcHrfftall(n( S ca S format ) &e( S radunthaudrecn S acflexegre 

gfochaIfbefaa«effem.Sedq2rpeaatudignuefl ) quadoobtnramiahabentex^ 
neacie,n6cote > n61apidealio,necppuhiereina S acuut ) redtanftiaqnaimpofiteteperant.Snnt 

SapudhosinftntmWn.&elegantiurernnmillegene^ 

tttuxBeatitudtolgMuibusnegoUi^ 

Cozumellajucatanaqj.ac Coluacana ) fiueOlloa ) terrasdfte S) & £lffia S ,receterrepcrtas,aa. 

bu8diuefteram.Vbiquantif(ntmomcntftraa«5ill(cognitumefl. 

CCaputfejttum 

V B A E infula: ncutf habitatcresHffpani , Progubeitiatorcannuente,notia 
daffem inftruut, carauellara decem , cum viri S qtigctisadditi S ,vti lcuis arma 
tur* equis.tribus bcrgatini S ,q«oru opera vtuntur ad vadofa littora.rreqnen 

tiumq? fcopulorum difcrimina tentanda . Equos nauibus impommt fexde* f C mantf> 
cim,b>lloW-F £r nandumCorteriumquitnncpr3etorcratvrbanusinCutfracto 

ffifl ba.ffeneralem delignntclaffispretorem.rubpretoresAlfonfiimFernandcz ggSgf 
Pormra«crinm ) F?acifcnm Montegium , Aironfiim Auilam, Aluaradnm Comniedatariu 
Spatenrem.IoannemVelarqiKZ.DfeaimOrdaffum.VentnmreqntureudeabanguloCuj 

b* vltfmoad Occidentcm, quem primo Francifcns Fcrnandez ,mox Ioannes Gnialtia.ad 
oroTpeauminrutelacrificiorum.dcquamcntionenifeci.dencnfuntjInfperatiisacerturbo 
«Dtareterram vetuit, verfisillos veftfgfisad Coznmellam Iucatana Orfentatem fcra tempe 
Ibstranrporauit.Portiimhabetvnicumhsecinrula.CHinomenSanailoannfsporteLatine 

ttdidenmt. Sexoppidis contenta eft,& aqna puteali.aut ciftcrnali. F lumfnibus carct,& foiw 
«bus.CLufaplanaquinffitantum.&qdragfntaleucarnmrpacioarnbitur.Aufugu.ntincote 
s^riluaTncmorofas.oppidadcrcrutprstimore .vacuas domosingrediunturnoftri, patr.is 
ftutmtur cibfs,domoruni ornatus variorum colorum, aulca , veftesqg, ae lodiccs ^Anw CC as 




m 



*< 






/H W 



M 



3 



:0.^5.£hiarte&cadfe. 

appelIant > exgofampfonatiuoreperfunt.En pater Sanfte hbrosetfam mnumcrosdehfs vn& 
cum caeteris ad nouu Casfare noftr um aducftf s,late fnfra dfcem?.Pe§luflratvniuerJamnfimf 
Iites,compofitfs tamen ordinibus ne quavis ingrueret. Paucos reperiunt accolas,vnafcemf* 
naconifte,perinterpretcm Cubefcm, & lucatanostresaliasabduftosaprfmisHifpanis fce 
mfna hortan t,vt abfentes accerfat Regulos. Fcemine, famf Ifarcs crat accote . Cu ea dueli aVce 

mina vocati per nucios veniunt Regulf ,fide amfcitf? §ftant, domos patriasalacres repetunt 

multa cx raptis fuppellectilib? illf s reftituutur.Idolatras,cV recutitos eiTereperferiit.Pueros* 

Zmim^ P uc l? af( E Zemfb5>immoIat.Sut Zemesnoclurno^lemu^ffmuIacra,qcoIutJnterrogatia 

Unu ^ e A] *™ in9 nauclerus,& Fracf fc? Motegf? , ac Portucarreri? nucii qui munera Regf attulc* 

t ut,vnde immolados habeat ptieros,pueiIafc£ . Ab infulis collateralibus venu duci, permii 

tatione aurf,& aliaru nierciu refpofum e. Nullibf nac£ feralis monetx dfra folfcitudoin tam 

^on M M ° terraru *P aci '° habftatores pmitlde afut de ceterfs terrf s nuper repertis,e qbus duasno 

dcndoe. aut gesnfa.No ffit IatrabiIes,vuIpmoroftro. Quos ad efum deftinat,caftrat.Ad fobolepro 
creanda fceminaru copf a,marfu exfguu numeru,vti nf f paftoresde ouib?, feruat.Piguefcut 
Serinffitito C - ftrat1 ' mfru fnmocul > Ab nwmanis facrificiis illos nf ideterrct , nephas effc oftedut. fegepe 
ftra rciioio tut Karbari,qua fequanf .ElTe deil vnicu,q ccelu creauit,ac terra, bono^ ominu datore , fub 
nl ©artwf tri P"ci perfona vnicu in fubftatia facile perfuadet. Zemes perfringi patiunf .Beate virginfs 
imagine depicla a nf is gbita in facro teplf fuf Ioco fiftut.TepIu,ac ei? pauimeta verrut, ac ab 
fadut.Cruce in jpfi?Dci, atc£ hofs, ob faiute huani gcnerfs fuperf mpoff ti,recordatfone ado=* 
randa fufceperut.In teplf culmine vna ingente Iignei Iocat.C6ueniunt oes. Deiparse virgf h 
nf s,cu tremore reuereti figura fuppliciter in teplo venerant*. Per interpretes hii accole nf is ff 
gnfffcarut,efle fn Iucataua vicfna infula Chriftianos captiuos fepte, q ad ea tepeflatibus rapta 
ti,appulfi ftierat. Qjiinq^ tatu Icucaru fnteruallo dirimft ab Iucatana h cc fnfula . Qjiincm^ 
gf nta vfros ctt duobus carauellis ptor Corteff? ad id negotii deftfnat.Perqfitores Cozumella* 
nos tres fecu aduehut,cu Iitteris a ptoread Chriftianos ff q teperiant. His pfecit Diecu Ordaf 
fum, vf ru bello egregiu.Qjiod nobile facin? fint acfrirf ,fi alfque adduxerfnt,oftedf t.Re ardc> 
ter comedat.ab illis nac# fperat fe tracluu illoij: omniu lucehabitu^. Abeut bonis auib?.Sex 
dics eis afffgnan £ ad reditu,oclo expeclarut.Cozumellanos nucfos,mora facfetes fn terra tru 
cidatos,aiitdetctos,fufpicatffuntnfhIIlisreIiclisredeutadprftoreiCo^ 
fu,defpcrat5> deoptatis Chriftfanfs & Cozumellanis reliflis,cx Cozumellacogitabatpretor 
oppofita illu vis maris detinuit.Dum moranf ,ecce ab Occidete Canoa infpcftat yenfete al> 
■wCTonfmo Tucatana > Cozimiella nos , & Chrfftianu e captf uf s vnu aduehit . Septcnfo vita egerat is apnd 
BSuUarS Iucatanos ,Hyeronimu Aquilare nole df cut, virti Afligf tanu Vandalii, Qjio gaudio fe inuU 
libcratu» a ce f «erf nt coplcxi cafus loquaf.Infcelice forte fua,cV focibjjf vna amiiTorum, narrat . Audif at 
captiufiate : tentis metib?.Nec diffonu fore arbitror,nec tue Bcatftudinis moleflu/f vtf horu cafus aceide 
5uc3ranpvrit,recefiicroJnfiiperforib?decadib?metibfaftaedenobilfquodaVato^ 

nenffb?,fin5> Vrabae in outato cotfneti habitatorib? , ad Hifpaniola Almirato Colono Pro# 
regf ,& Senatuf regfo,ad q°s pertinet putatf cotfnetfs remedfu,fignificatu qua reru ominu pc 
nuriavr|erenf,ffnfflrfsaflrismiTerValdfufaprourcilfufcepit,inIamaic? 
lae9,Cub^ Iateralf a Meridie pfpeclu,repetin?vortcxin harcnofasdetrufit Valdiuiam Syr 
tes.Ea voracia caeca vada,Hifpai vocat Viperas , & qdrater viperas, qa ibi mulf e naues fmpll 
can5,vti yiperina cauda lacerti,& obruntur . Dikindit carauella.Vix Valdiuiaj, cV e fociis tri 

finta licuftin carauellje fcaphadefccndere.Sinercmis, fine velis miferi raptatura pelagode* 
uenti . Dfximus nacp fn DecadibuseiTeibi mariaperpetuomeatu fluentia in Occfdentem # 
Terdecf m errarut dfes,fnfcfi quo tederet.Nil efuiaptu repererunt vnqtia.Scpte ex eis cofum 
pfit fames.Fuerunt iptlmarinis pf fcfbus efca. In Iucatana tranfportant fuperflftes,f a fnedifa 
deficietes.In crudelis Rcgulipotcflateincfderiint.Valdiuiapretore vna & focfos quofda tm 
cfdauit,moxfmmoIauft Zemibus,dcmum inuitatisamfcis comedit.Hofles tantti,autadue^ 
tateshpfpites hif depafcunt, de relfquo a carne humana abflinet. Hic nofler Hieronym? Ag# 
Iarfs,6C focfifex,fn tertfu dfe fmmolandf feruabant,nocl:u ruptis vinculis, tructiletimaniisty 
ranieuaferc. Ad Keguluhufcinfcnfiim fupplices pfugiiint,admittunf,fedin fcruitute.MfJc 
randtim auditu cfl dc huitis Aqnilarfs genitrfce . V bi re fntellcxit , illico infaniuft prx dolbi,. 
re, licet in nubc tantum filium audiuerit in potcflatem carnes humanas edentium incidift^ 
Hxc ff quado carnes afTas fnfpecjat, aut verubus affixas, clamoribusdomum replet,inquics 
En filii mei frufta, en matre omnf u fceminaru miferrf ma . Habita igii epiftola ptoris Acj^ 



— 



_ 



aputfeptfmuim 



Ws. 




fatls per Cozumellanos nucios,cora Rcgulo hero § Taxmar? dfcif ,§d Cozumellam affe* 
rat,ennclaf»De potetia Regis eorii, q ad eas partes appulfi funt, dcc# vfroru fortitudine,de 
llloru beneficetiain amicos,dcfxuitiain detreetates eo^pomiIata,vclrefpuetes,muItaedi 
ferit.Tremcnte reddidit Taxmariijdct opera ne vt hoftes fua ditione ingredianf ,fed pacato 
vcniat anf mo.Seruu rogat,pollicef Aquif aris pace,& fi op? fuerit,c6tra Rcguli hoftes,au* 
xiliu & fauorc. Aquilare dimittit,tresp3 illi dat familiarcs Comftes,His ita pfpere aftis Cor 
tefiusob feruatu Aquilare tetus,cuiusopera,vt Interpretiscomodiflimierat vfurus,difcc 
dit ex CozumclfcuNuc ergo quo tetendcrit ea clafiis,quidue illi fuccciTeii^rcferamus. 

CCaptttfepnmum 

DFLVVIVM Alamino nauclero regete alias repcrtu fub Grf falua pri* 
mu labtinf .Fauces ei? harenis erat conclufc,vti dc Nilo Aegyptio legif flan* 
tibus Ethefif s.Propterea maiorib? no licuit nauibus,quabergatinis,aduer 
fo fluminc pcedere,quamuis alias fit huiufcemodi nauib? aptus fufcf piedis# 
In bergatinos,ac nauiu linthrcs ducetos,in littus viros exponit Practor.Per 
^ Aquflare pax offerf .Qu*d flbi vclint percuetanf accole; , dapes inquit Hie* 
ronim? Aquilaris.Spaciu erat harenoIu,inges ad lat? oppidi , illuc tedat , accolse infinuat* 
Eunt pofterodie,arTerutgaIlinas oeloeoru more,qftintpauonib9 nec# minores,neq? inlt 
pidiores.SufFufci coloris,& Maiici,quatu vix dcce famelicis fufficeretProteftanf vrfa,vt 
fcidedifcedat ppcre Jnges armato^ ad nf os difcedererenuetes multitudo c6currit,iterum 
quid fibi velint per alienas terras nauigates Iterrogat Barbari. Pace fe cuperc p Aquilare ia 
cmnt nf i,ck reru pmutatione dapes,auruc^,fi auru pofiidetNolle fe pace,aut bellu cucis rc 
fpodet,abeat iteij:,ni malit ad vnu trucidari.Nolle fe rifi abire iquiut, no habita ciboru co* 
f>ia,q aledis militib? pfentib?;fufficfat,repetM.Craftinu ad fercda cibaria fignantBarbarf, 
xnetitifunt ia tertiu die nf is,q caftra Iocarat in harenali,& meratpernbftati,tatude afferun t 
cpula^,&fuireguli noie iubet abircCupcrc fc oppidti videre, & potiores dapes nf i dicut. 
Illirecufant,& terga vertut fubm urmurates .Inedia nf i vrgebanf , vf flu qujerere cogutur. 
In terra mittit preior fuppretores cu viris cetu qnqgita adoppfdana rura, p diucrfa tedut* 
E turmis vna obuii Bar bari male traftabat.No loge aberat focii,audito ftrcpf tu,Iaboranti 
bus opc ferut. Alia ex parte ptor tormeta in bergatinos,& fcaphas locat. Ad littus fe appli 
cat cu reliquis militib?,& equis fexdecim. Litt? tutaturi, & phibituri defcefum properanti JB^! W® 
curfu ad pugna parati accurrut Barbari,fagittis,& iaculis emin? nf os impetut,feriut im^ SfflJS 
paratos vigiti circiter,Tormeta in hoftes exonerat Preior,ftrage globo^, cV itridore,ac fl a 
niaijf eruptione pturb af Jn pallatcs ten? genu i aqs fc piiciut nf i,& hoftes infequuf fugie 
tcs,vna cu perterritis oppidu I^rediuf • Cotinuo curfu Barbari trafeut oppidu, & domo» 
deferut.Ad fluminisrfpa ptetudicut ee oppidu,qntu no auilm dicerc.Sefqleuca aitalami 
119 Nauclerus,domoi^ qnc^^ac viginti miliu,Stringut magnitudine ac numeru, focii Jn# 

fens ttl efTe fatenf ,& celebre.Hortis interfecatur dom?,Iapidibus,& calce fabrefaftac, indu 
ria architecloi^ arte, Ad qrum fedes habitabiks per dece aut duodecim grad? afcedif , Ne 
mini qppe licet vicini mtiru trabib?,aut tignis onerare. S unt domus oes trium parTtiu iM 
tcrcapedf ne feparatx,culmis ,5i paleis,aut vluis palullrib? coopert^ maiori ex parteXa* 
pideis laminis pl^rec^ . Qtiadraginta hoim milia Barbaripfefli ftint eo diep tigne inter 
fuuTe,viftos tn apaucisob nouueqitre gcn?pugnadi,cu tormetfs.Eqtes naq> a tergo Bar 
barosadorti,turmas fundebatperimedo,feriedo a dcxtris,& a finiitris,vtigreges otiiti it» 
cfepofitos .Miraculo perculfimiferihefitabant,necj^ cxerceditelaloc? dabaf Jdeaialarbiv 0^0^^ 
traDatur hoim equo annexu, vti de Cetauris exorta eft fabella.Dics diios,& viginti funt po vtaoifc no« 
titioppido,Iautcfubteclonfi,fubdioBarbariefurietes,nec5fiintaiifinfosadoriri. Muni urf. 
tiore oppidiparte,veltiti arce elegerut,riocturnifc|; freti cuftodiis ftifpefti femp, & eruptio 
ue timetcs fomno vdcabat, ftib Regulo Tanofco . Potachanu dicii: ab accolis oppidu, & a T$ ot5c Jjl* 
viftoria ibiadepta Vicloria nf iappellarut . Miractianarrat dc atrio^ ruraliu ad delitiasin "xcuimvo 
prcdiis edificato^magniffcetia,magnitudine,atcp elcgatia,cu folariis imphuiiis & tabula amiaorii 
tfs*egregiis more nf o.Per interpretes tade, cV captos in plio, Rcgtilu H primarios ci9 accer 
funt,vtinermcs & fupplfces veniantdatur opera.Dido paret,domos qtu% ftias repetitpa 
ce illis §ftat,legc ppofita,vt ab horredis humanoi^ corpoijc ccrimonifs erga m anes , & per 
«itiofos df moncs^quofc fimulacra vcneraf , abftincrct^nf o($ Dco Chriito,cceli terrarucj 

H iiii 



W( 



J l l l l 




nssaBBBBBnni 

^♦0$*Ouart£ fcccadfe* 



fatori , ex virgf nc mundo pracftf to,& ad h umanf gencrf s leuam cn,cnici affixo , dfrigant 

mentf s oculos,& ftatuas diruant ,vtcg Hifpanb Regi fe fubdftos forc pfi teanf ♦ Pollicen6 

vtrumcg.Qjiantum breuitas temporis paffa cft,initruutur,Reflitutos noftratibusmuneri 

bus contcntos reddut,e ccelo miflbs arbitrantur viros qui adco pauci numero cotra multi 

tudine ingentem confcrere manus aufi fuerint. Noftros & illf aureis quibufda donis arTece 

runt,feruas etia fceminas vigintipbuerunt.Hfs ita reliftis,alias corunde littoru terras qua- 

fiti#i,abeunt . Sinum repetunt f ub Grifalua repertii ab Alamino, cui nomen dedere Baia 

»af fl ct' Sanftiloannis.Baiam vocatHifpanus finum.Pacatisanimis veniuntaccolae.Abiittore 

rtloSS oppidumeratdiftansmilIiarc,domorn,vtiftiaiut,quingetaru,fupertumulocrecttim.Ad 

' oppidihofpitiainuftantnoftros,dimfdiamoppidiparteofFerutuperpctuifecu 

habftatores. Putant nfi vel Potenchiancnfium exeplo perterritos , ad quos iam fortefa* 

ma peruenerat,vel fub taliu fe virorii vmbra fperafie in vicinos fauorcm & auxiliu habitii 

ros. Perpctuonamcg & iftf ,naturalf cp morbo Iaborant,vt relfquu genus humami fn rabf 

dam ambf tfonem f mperif . Rccufant aeternam fcde noftri,annuut temporaneam.Redeun* 

Smbitfonl tes ad Iittus noftros iequitur populus.Sccenas ilhs, & ramata magalia fumma cu diligcntta 

tnozwom crfgilt,& tutf flimis a pluufa tegmf nibus cooperiunt. Caftra ibi locatNe marcefcam focii, 

JJff cmu Ptxtor Alamino Nauclero , § Francifco Montegio negociudat,vt illius terrae Occidcnte 

vcftigare intendan t. F effbs ipfe interea recreaturu s, cx fouciatos in Potenchiano curaturus, 

Pcrmanet ergo Praetor cum reliquis.Bergantinos ftiiris duos pr<ebet,homincs quinqua* 

ginta. Adhunc vfqs finum Ienis eratdecurfusaquaru. Vbi pauloinferiusad Occidentem 

adnauigarunt,ac fi ex montibus altis a torrcntc raptarentur , ita impctus equoris tllos brc* 

uf fpacfo ad qufnquagfnta a focffs tranfportauft leucas.In aquarum concurfum ineidunt,fe 

fc fflfs vafta maris planitiesoftendit,qux dcfccndentibus ad Occidentemvndis obuiabat, 

vti duo ingen tia flumi na,quando conuenfunt cx aducrfo. Ita vf debantur a Meridfe venfesi 

tes aqu*,tamcf hoft ibus in fus alfcnu pedem ferentibus,primis poiTcflbrf b? imiitis,vek 

leobfiflere.exoppofito a longeterra vident,&a leua,dexiraq; minime.Fhiftuabantinter 

eos confliftus,vorticibus agitabanf in diuerfa,quf fere illos deglutierut. Sinefpe vff e dia 

hefitarunt, fleftilt proras aduerfo torrentc qua vcnerant.Luclantur^velis, remis q? innixi. 

Superarc vix potuerunt impetum, quando feproceflifle putarunt lcucas duasfaltcm , vna 

noftium quatuorfe fmfleretraftos imieniunt.Vicerilt tandegraueillud certame,Deo fa# 

uente. Duos & viginti dies in co paruo maris fpacio confumpfcrunt , ad focios tandcm re* 

dcunt. Rem apcriunt finem eum cffetcrraeHacoIuacan:e,putatiq3 cotinentisadiudicarunt. 

©ertit ofo Terram a fronte vifam putant, vel contincnti noftro annexam, vel Scptentrionalibus con 

nem ad pa* fungi plagis ad Baccalaos,de quibus late in Dccadib? . Reftat adhuc Pater fan fte res h;ec in 

pam# dubiOydetegctur altquando.Haec dederuut,haec damusX)um Alaminus,6C Fracifc? Mo 

. tcgius hacc fecreta veftigarcnt , a Rege prouinciae , qui Mutcczuma dicitur, pcr vnu c fuf s 

proceribus,qufpraedfftofmperabatoppfdo,nomineCb"'talbitor,muItisprccfofis,mi# 

riscg modis laboratis muneribus aurcis,agcntcisc^ S lapillis ornatis, noftri donanf ,ea fta 

tuut ad Regcm nouii Cefarem noftrum mitterc^DeGolonfadeducenda.Progubcrnatore 

Cubas Dfeco Velafqucz incofulto, confilfu fncunt Jn df uerfa tendunt.Errore forc propo 

nunt aliquf.Pars maior aftu a Cortefio fedufta furTragatur. Hic multa cotra Cortcff um fc^ 

runtur de infidia,qux aliquado apertius intelligcnf ,mf fla nunc fian t.De Progubernatore 

Crfgie Co non cfle curandu aiiit, quandoquide rcs ad mai? Tribunal,f dcft ad Rege deducitur.vicit po 

tonf* pulus, A Qjntalbitor Rcge comcatu petunt , ad leucas inde duodccim in gleba fortuna^ 

fiflinia fundadx Coloniae Iocum defignant. Generalecliguutgubernatore ipfum Cortc* 

fium.Non defunt qui putenteo inuito. Is magiflratus alios creat , ad condedac vi bis regi* 

me. Portucarreriu S Montegium,dc quibus fatis alias, nuneios ad Regc Caefarem cu mn 

ncribus mittendis deIfgunt,code Alamfno Nauclcro Duce.Quatuor fponte fua prfmarif, 

fceminjec0 dux,vfris morc patr/o obfccuturx,ducuntur.SiirTufca gens eft. Aurfcularu fo* 

rulos vtercg fexus perfoi at,gematofqp aureos pcrpcndfculos arTcriit» Scd viri quicquid fpa 

cii cft fnter inferioris Iabii marginem cxtrcmum,cV dentium inferioi^ radices pertufam,vti 

nos auro digito geftandas gemas circuligamus ,in eo labibrii foramine,iIIiampIfore lamf 

na retinente interius prodeunte s Argenteum Carolenumaeqiiateius monilis rotunditas, 



fecnti» 

man(C(ci 

taa. 



. craflitudo digitum.Fcedfus nf hil vncp me vidiflfe recordor. Putant tam e illi clegantius nii 
4/ hil cfTc fub orbe lunse . Qjio cxemplo, qua fatuc rua t gcns humana in fui ipfius cecitate„ 







m* 



— 



— 



Caputfeptimuim 



follti. 



quam$ fallamur omnes, edocemur.Exfftimat Acthiops nfgrum colorc efTe candido ptil 
chriorcm,putat & candidus aliter.Dctonfus capillato, barbatus fmbcrbi fc crcdit eflcfpc* 
ftabiliorem, Appetftuergo vrgente,non rationcfuadente ,tcnditgenushumanu adfnc* 
ptias huf ufcemodf ,regf ttirq^ fuo fenfu quaecg prouincia,vt inquit ifle,vana eligim?,a cer»* 
tfs,& comodisabhorremus.Vndeaurum habeant,iamfatisdiclum ,fed vndcargcntum 
noitri funt admfratf, Montes altosoftendut. Horu cacumina perpetuis canefcuntnfuib?, 
8C paucis anni temporibus vcrticc oftendunt, ob nubf u,& nebularum denfitatem . Plana 
ergo,& mftfa montana procrearc vf detur auru, Afpcrf vero montcs,& gclid» corum val* 
les,argentu. Aurfcalcu etia auequuf.Secures bellicas naqs ac ligoncs foflorios apud hos in 
weniut.Ferru aut chalibe minime* Ad muncra Regi allata venfam? , & a Iibris ordiamur. 




fXaputoctauum, 




I X I M V S libros haberc gentes has.Lf bros attulerut vna cu ceterfs mu 
ncribus hii Coluacanc noue, procuratores nuncif multos.Scrf ptibilia co ©cKtofe 
rum folia funt ex fnteriorc arborco cortice tenuf, fub libro fuperiore crca= ^oiuacano 
to.PutodiciphiIiramvtfvidemus,nonfnfaIiceo,autvImeo,fedvtfcerne* rum * 
re fas eft fn palmularum efuf aptarum tela , dura folfa extcriora interfccate, 
vclutiretia fdaminibus,& maculisanguftis cotexta.Bituminc tcnaciretia 



cula flia compf nfunt,ad optatam dc hfnc forma mollefaeta nectut,& extendun t ad libitu, 



durefafta Ifniut,gipfo putadu eft,aut aliqua gipfo confentanea materia.Tabellas vfdffTe be 
ncdiftione tua credendu eft, glpfo fn farfna cribrato fuperfultas , in quibus quicquid venit 
Mi mentem fcrfbi poteft,dehinc fpongia,veI pannulo dclerf , vt denuo reiterctur.Ex fjcuu 
ctfam tabellis fabrefiut Ifbellf , quos magnaru domuii di fpenfatorcs, pcr fora fecum dcfe* 
runt,ftiloc]$ metallico merccsemptas coaptant,deIendas quando ia in eomputatorfos codf 
ccs traduxerunt.Non folfatfm liDros quaternant,fed in longu diftendut ad plurescubitos 
mateffam Jn quadratasreduciit partes,no foIutas,fed tenaci bftumine,flcxibihadeo coiu* 
tlas, vt lignefs compacta tabellis,arguti compaginatoris videantur manus fiibiirTe, Qua* 
cumc£ patcat liber apertus,dii2e fefe facies infcriptae orTerunt,duae paginae apparent,totiV 
defub iflis Iatcnt, niff protedatur fn longu,fubvno namc# folio,muIta coniticla folia ccn* *CJ?aracte« 
ff ftunt.Sunt characlcres a noftrf s valde difTimiles, taxillfs,hamf s,laqucJs,limis,fteIIifq* , ac rce a noftrf 
formis alterfufmodi If neatf m exaratf morc noftro. Aegyptias fere formas e-mulaf ,intcrline WflimOci. 
atfm homfnum,animaIfuc£ fpens,regum pra2cipue,ac proccru depfngunf.Qjiarecredc 
dum eft ibi eflc maforu cuiufqp rcgis gefta confcrfptas, quomodo noftra fieri tempeftate vi 
dcmus,fe;penumero Calcographos generalibushiftorffs , fabuloffsetia codicibus,ipfius 
fei,qti2e narratur, ad allfciendos emere cupientiu animos, aufloru figuras interfcrere. Artc 
quocp grata fupcriores tabulas Ifgneas confingut.NiI dffFerre a noftrfs libris claufi vfdenj 
tur,lcgum etf a,& facrf ficioru,ac cerimonfarum ritus,c6putatf oncs quoc#,& Aftronomfrf 
cas annotationcs qtiafda,femf nandf 03 ratf ones, & tepora,libris comendare crcduntur. An* 
num ab occafu Hcliaco vergiliaru fncf pitint & menfibus claudunt lunaribus.Menfem au 
tem a luna nomfnant,hfnc cum mcnfes ffgnarefntendunt,Iunas inqufuntXunaeoru lin^ 

fua Tonam dfcunt,dies aute a fole, vnde tot folcs, tot dies # Eorum idiomate fol Tanaticus 
icitur. Alfcubf tamcn alftcr,vbf nulla ratf one niotf annu diftribuut in mcnfes vfgintf ,me 
fes autem diebus etf a vfgintf concludunt. Tcpla ingetia, quse freqtientat,auref s ornant aitf 
lefs,8C fuppelleftilibus,gemfs admixtis, CL"O to die elucefcetethurificattepla^piafq^fparrf 
sunt prcces ante reru initf a ♦ Horredu facinus fn facri ficiis & iftoru tractuum habitatores 
omnes,pro vf ftfmfs pueros,puellafc^ f mmolant,co modo quo fupradicru eft. Qjio tem/ 
pore femfna f acfut f n terru , & quado fam fpfcantur fcgctes,popuhis pucris deficientibus, 
feruos precfo emptos,laute depaftos,8i ornatos preciofis veftibus,fuis Zemib? deftinat fa 
crificandos.Pcrdfesvigintiimmolandoscircucidunt.Trafeuntcspervicosoppidanffup 
pliciter falutant,velutf propedfem fnter ccelitcs annumerados» Acri alia pfetate Zenifbus 
lftantSuu f pforum fangufncor?erunt,e lfngtia hfc, c Iabfis ille , ex aurib? aliquf ,e pcftore, 
aut foemorc, vel cruribus multi . Acuta nouacula vulncratim emungut fangufnem,que 
manu reccptum roratim alto profectu ccelu verfus per tem plf pauimenta cdfpergunt . I ta 
placatos reddi dcos arbitrant . A villa Ricchanoua Coloniadiftat ab Orietc milliaria duot 

H v 



= 



B 



ZDttner* 



^.&©uartetecadte 

decfm,oppfdumdomornm qufnqs milfum ,veterefncoIartim nomfneCepoaI,noHoSf* 
uillia. Regulum reperere claufos habentcimmolandos fcruos quique.Abduclos a noftri» 
Regulus fupplex repetiuit,inquies , pernitiem mihi,regnoq$ vniuerfo huic mco aftruitis, 
fi feruos immolandos nobis auferetfs.Irati noflri Zemes , fata om nia finent a gurgulfoni 
bus corrodf ,vel grandinibus dcturbari , aut ficcitate confumi , vel imbribus torrentibut 
obrui,facrificiis ceflantibus.Ncdefperati defcifcerent Cempoalani, min? malum elegeriil 
in pr efentiarum ,rati non effc tepus ipfis inuitis prohiberc quin veteres ritus exerceant,fer 
uos refti tucriit. Licet illis facerdotes gloria $ tcrnam,& perpetuas delitias polliceatur, dco 
runiqs familiaritate poft hui? faeculi procellofos dies , mcefti tame promiiTa hex aufcultat, 
maluiiTentq? liberari,qua cedi.Saccrdotes appellat CL"fnes,fingulariter Ouin,celibesvi 
vnt & incorrupti.Cum timbre reuerenti faccrdotcs venerantur. Hoflfum etia captorti ofla 
carnib? cxefis ab ipffs met fn fafcfculos ligataad Zemium pedcs fufpedut , velutf vifiorie 
troph$a,vicloi}! titulis fuppofitis.Notandum &alitid Sanftitatitu? gratum fiituram,refe 
rut.Puerosfaanniculos,pticllafq5 cum piis cerimoniis,faccrdotesintemplis,aquaincru 
ccmcum vrcelocapitf fuperinieftabaptizare vidcnt,vcrbanon percipiunt,ael? &mur* 
mura Iicetanimaduertere,necg enim illi,vti Maumetici,aut Iudei, putateorum tepla viola 
ri,ff alienc Iegf s quifcR eorum facris fntcrcrit.Dc libris^tcmplis^ac facrorum ritibus fatfs 
diclum eft^acf reliqua veniamus allata Rcgt munera. 



cCapuwonum* 




jLaudetm» 
duftrii* arti 
ffcum 5n* 
dorum, 



V A S A ttulerant molas vti trufatiles, vnam aurcam ,argenteam alter a% 
folidas,circunferentia ferc pari»Spf thamarum oclo 6( vfginti.Ponderis ca* 
ftellanorum eftaureatrium miliumoclingentorn.DixiCaftellanumcfrc 
monetaaur€am,quxDucatumtrientcfuperat.Eiuscentrunioccupat > vc^ 
luti Rcgis iu throno fcdentis cubitalis imago ten?genu veftita,Zemi fimi* 
* «j Iis,eo vultu , quo apud nos noclurni lemures depingunf . Cam pusramis^ 
ac floribus,frondibufc# effigiatus. Eade eft argenteae facf es> fere idcni pondus. V trncg me 
tallu puru\ Aurca etf a grana,rudi'a,no conftata in argumcntu auri natiui,vti lentes, cx cice* 
res attuIere.Torques quocn aureos duos,quorum alter catenulis conftat o elo,quib? infertl 
funt rubri lapilli,no piropi tamc,duo & triginta fupra duccntos,virides aute^tres,» oeliia* 
ginta fupra centii.Sunt eiufdem eftimationis illi,quafmaragdi apud nos nobiies, Ab eius 
torquis fimbria tfntinabula penctent aureafeptc & viginti , figuris qtuor gemeis,auro cir* 
cumli^tisintcrfecla.Dcpendentafingulisaurcipcrpcndiculi.Torquisalterquatiiorcatcrf 
nularumaurearum per giros,rubrisornatammlapillisccntum dtiobus,viridibus auteni 
centum feptuaginta duobtis perficitur . Scx & viginti aureorum tintinabulorum clcgatia 
compto^. In ipffus torquf s mcdfo, deccm funt infertae magne gemx , auro circuligate,a 
quibuscentumquinquagintaperpendiculi^ 

cothurnos dfuerforum colorum affcrunt forte duodecf m, hos auro , argento illos, gemis 
alfos faltos , coloribus tum glaucis,tum virfdibus. A fingulis tintinabula pendentaurea, 
thiaras,mf tras varff s gemis inftitis glauci s,faphiros amiuiantibus,refertas portat. De cri> 
ftis.ol conis , & flabellis plumefs , qufd referrc qucam non fcntio ♦ Si quid vnqtiam hono* 
ris humana fngenia in huiufcemodi artibus funt adepta,principatu iure mcrito ifta confe# 
quennir • Aurum , gemascp non admiror quide, qua induftria,quoue fludio fuperet opus 
materfa,ftupco.Mille figuras &facies mille ( pfpexi,qux fcribereneqtieo.Oufd oculos ho 
minumfiiapulchrttudinexquepofi^ 

lucrum funt penne lucfdifiims.Veluti pauonum,aut fafianorum caudas illi vifas admira* 
rentur,ita cV nos illorum pennas , quibus & flabella , & criftas conflcfunt , & elegantfa or* 
nantcuncla,glaucos,vfrfdes,fiauosq3acrubros,candidos,fiifFufcosetiacoIorespennism 
cfTe natiuos infpexfmus.Ex auro cunela illainftrumenta confingunt . Galeas atullere duas 
remis o;laucis coopertas. Vnam tintinabulis aureis fimbriatam, 8 aurcis plui ibus lami^ 
nis,duobusaureiscalculistintinabulafiiftinentibus.Altcragemiseifdcn^ 

vfginti fimbriataeft tintinabute 

des &roflrum , &oculiaurei.Singula vcrotintinabulafingulifuflinentaureicalculi/iifci 

nas quatuor tridentes pcnnatas variis coloribus intcxtas, quarum dentcs funt gemmci ftlis 



■ 



^nrr 



Caputnomim. 



folWi. 



aur cfe collfgatf.Eodem ordfne fceptrum fngens gcmatu , cu duobus aurcf s amili s,auf cu et/a 
brachiale , calceos cx corio ceruino aureo filo cofutos ,folea candida fubfefla^ex hicido Iapillo 
fcmfglauco,vna 8 candido circunfeptu auro fpecuJum . Spheugitcm fortc lapide diapho* 
nu attullerunt. Auro cfrculigatu Iacertu,& coclcas ingen tes duas , anates aurcas duas,& varia* 
rumvolucrum diuerfas fpccies aureas, quatuor & pilces cephalos aureos, 8i ex orichalco vir 
gam.Pennis miris modis infuta omnfa,por tarunt,bellicas peltas, & ancylia fcuta quatuor,& 
viginti aurca, cV argentea quinque, Cetra plumis variis contextayn cuius fronte media lamf* 
na infculpta eft aurea^efTigfata Zeme idoIo.Figura quatuor ahac fepiiit , in modum crucis au* 
reae laminae variorum animalium,Ieonum puta,tygrium,& luporum,capita viminibus,ck 
tabellis formata,animaIium ipforum coriis fuperfutis,oricha!ceis tintinabuiisornata , ex cu* 
ner forum animalium aliorum coria integra egregie confefta.Lodices magnas gofampias,ca 
dido, nfgro,& flauo colorib? intcxtas. Scaccoru ludo,quod argumetum eft, # icacconim frf 
f illos habere cos in vfu,alia a fronte,nigro,candfdo,rubroc£ coloribus ab intra rafam fine va Scaccorf 
f fetate. Alia eodem modo mtextam,aIiorum colorum,rota nigra medium tenenteradfata,pe Iudu * m& 
riisIucetib9intermixtis.CadidasetiaaIias lodicesduas , periftromata^aulea^cV fagulupatrio 2" do *» 
mor e virigeftame,cV tcxtas fnteriores,& capitis velamina varia tenuiflima.PIeraq$ alfa,puk 
chra vifu magfs,qua preciofa,quae arbitroriam tuae Sanftitati tediofa potius fore,c| delefta* 
biIianarratu,pra£tcrmitto,cVinnumeras nauigantiu particulas, de laboribus ,de egeftate,de 
pcriculf s,de monftris, cV aduerfis multf s,qu£ m fuis annotationib? qfcp ediflerit, in noftroqt 
Regiorerumlndicarumfenatulegunmr.Exvari^ 

xis haec pauca colIegi.Munerum tame Jatores, & Ferdinandus Cortefius prator,condendx 
noue Colonie in cxtremis terris autor,a Regio Indico fenatu, cotra rcetii , iuftum qs feciflc iu* 
dicantur,quodicdfwltoCube Progubernatofe, qui eos autoritateregia mifcrat , prouincia 
fufceperint ab eius madato alienam , quodc| vcnerint, licet ad f Regem ,eo infalutato.Per pro 
curatorem fugitiuos latrones, & Iaefe Maieftatfs regie reos Dieep Vclafquez gubernator ap 
pcllat,illf aute fe maius multo preftitifie Regi obfequ/um, venificc£admai9tribunalarguitt, 
fuae£ impenfa dicun t clafTem inftruxifle,nec£ Progubernatore ipiumquiccpaliudfuifleim^ 
partitum , quam vti mercator fcenus accepturus ajuercibus,quas arg uiit eis multograuius 
vendidifTe.Petit capitepunfantur Gubernator,petunt magiftratus ifti,cV fumptorum tot larf 
borum,&peficulo^premia. Etpremium &muIcladifFeruntur vtpars vtrac£ audiaturfan* Couertitft 
citum eft.CIam ad Darienenfes V rabae fimis in putato cotinenti habitatorcs veniam?.DajJ ** «lw ou« 
rienem diximus efle fluui u*n in Iatus Qccidetale Vrabae finus cadenteJn huf ? ripa Hf fpanf tou 
Colonia>codidere regulo Cemaco vi armoru depulfo. Colonie nome ex voto pugn e tepore 
.pmiflbjdixere Sancta Marin.Antiquam.Ad hos diximus in calce Decadum fuifle miflbs eo S *f*iP i 
anno quofcribere defiimus , duce Petro Arie Abulenfi,milleac ducentos viros,fd petete Va oHa?" 11 " 
fcho NuiiczBalboa,quiprimus Auftrale pelagus,latens hacl:enus,detexerat, cV Daricnenfi^ 
bus pr^erat • Appulfo ad Darienncm Pctro Ariae gubernatore cum ampla Regia poteftate, 
diximus fuifTe deftinatos per diuerfajCum variis peditum turmis,diucrfos centuriones. Bre^ 
toib? abfbluam,quia horrida omnfa,fuauianulIa. Ex quo noflre Dccades defierunt,nil aliud 
actum eft,nifi perimere,ac perimf ,trucidare>ac trucidari.Adelaritatu creauer at Rex Catholic? 
Vafchu Bolboam , nequiuit diu ferrePetri Ariae impenum ,difiiderunt animis,c6fuderut 
omnia.InterceflitEpifcopus.Io.Cabed? Fracifcea; religfonis pulpitarius. Vafcho promifft 
fXIfam in vxorem Petrus Aries. Ars inter rerum duces,qua conueniat, ntilla reperitur.Difiis: 
dent multo acr i?,& res ad cafum tale dedu cla eft , vt occafione na cl9 in Vafchu Petrus Aries 
jproceflu per pretores vrbanos formato, iugulari Vafcu madauerit,cV vna primarios quincp 
aIios,inquies, V afchu,fociofc^ defeclioni ftuduifle in mari Auftralf,vbi alafTicuIa muigiom 
cjuatuor Vafchusipfecoftrtixerat, ad Auftralia putati totinentislittora vcftiganda.Dixifle ait 
Vafcum comilf tonibus trecentum ,quos fecum habeb at. En quid viri , totlaborum , & peri 
culorum mecum participes,alieno femper imperio fubiec^i erim?^ quis ferre potcft iam hu 
tegubernatorisfnfolentiam^littorahaecfcquamur,qiioforsdederi!,cV inter tot Elifias pro^ 
Mincias tam vafte telluris,vnam eligamus,inqua nobis ipfis quod vitx fupei cft Jiberi ia tan^ 
dem vfuerepofTimus.CL«fs hominum reperire nos quibit, aut rcpertfs vim in fenci R cs ad 
gubematoremdeIataeft.Vafchuab AuftroaccerfitPetrus Aries,paret diclo Vafcuhs,in cass 
tenas coniicitur.Negat Vafch? taleconfilium cogitafle.Teftcs qiiwxruntiir malefacTor u . qua ^«•rfmftur 
jpafraueratabfnitib,diclacolI^iintur,mortcdignusccnfetur,perimiti^ Bafcl?ue. 

ticulis^quae fubiuitmifer Vafch^quado maiores fe titulos adepturu fperabat/inem m po? 




■HB 




— —-. 



^,a£Xuartet>ecad!6. 



foir. Clafliculam Petnis Aricsipfemet , vxorein Daricne rehfla, confccndit rciitatnras litto 
«ffflmanredfcrttlntd^^ 
«= , naror Dict? Lupus Sofa, cx fortunatis infulis.vbi diu extitit Prorcx.raiocatus ad Daricne. 
*V S ,™ n md ftomachiut habinr? Pctrus Arics.fi rcd(erit,boni iudicet.Nil vnq3 dignu glorta fub 

rumtoruincorrigendiserroribus.Dehocfati S .PoftcrgaW 



ocfinat^ 



tio. 



c£aptttoecimum< 



|_,p pT VMINEingentiDabaibaprotundiffimodiaoanoftrisGradi.qul 
f^^^^turinvitimumVrabefinusangulum.pcrportas.vtiNilusAegyptiuni 
ItaNKYl nmare.feptcm.latcinDccadibus.Eiusniontanafuntaurodit.irmaexacco 
arumrelatu.DabaibearcanafcrutatiiriVafchus,&pr5toresaUi,compofi» 
tisacrniinibusaducrfofluminecumnauibnsdiuerfarumfpeciernm.quater 
VUSSSam con?cenderunt.Quadraginta leucas primas , mox quinquaginta , demum o* 
!wmta^ranu«foafe^ 

SatisTQuavS 

arnpiam.riaDcm»i>B ^ h , r mninIlfevu i „ ert b u S confecercaliquando.ItaflumemDa 

flefauafE 

net.quiaiouoresncerum.^ f ». b - ffl tio belli S acrib!>,famemuItoplure S ,quoannoIusS 

Miueiimo u um euu. > cupld j ti) l m quo eflbdiedo,» cribrado,ac legendo.mife* 

fe.quitomagnafaccaricopiacxro^ 

S6ES&^«SSS»SSSS=S» 

"mpS^ 
monihafonnanda. 







Caputpjtmtrm. foKlrrt/. 

m AD ADRIAN VM SEX* 

TVMPONTIFICEMMAXIMVMEIVSDEM 

Pctri Martyris Anglerif MedioIanenfis^Qjunta decas 

Caputprimuni. 

V A RT A M Decadcm rerum Indfcarum SanflifTfme Pater U Cle* 
mentiflime Princeps, LeoniDecimo PontificiMaximo &Bcncficen 
tiffimoFratritiioPatnielidicaui.Qjia^qmhomines^qiixtieinfulae, 
& incognitae terrae noflns teporib? ab amio a partu virginis vicefimo 
fupra millefimum, H quingentefimtifn Oceano lnuente fuerint,funi 
ma fide,& mtegritateretulimus.Pofteavero aliea FernaudoCortefio, 
Ccefarex claflis praefeclo venerunthtterae ab ilffs terris,quasHifpanae 
tuncditfonifubi^ebat,inquibiisresnou3£,oiinaudit^maxime(5mf 
j rabiles ccntfncnt.Quae omnia cj5 breuitTime $03 veriflime potui,fer 
uato rerum ac teporum ordine, in hanc comentar iorum meorum quinta Decadem explica* 
ui.Qjiam Adriano Pontiffcf Maxinio pradeceflbri tuo infcripferam: & cum ille fato funft? 
fit*antereceptionem,tu,vt dignftatis f llfus,fta meorum laboru heres efto,eriscr3 poflhac om# 
nium rerum,fi quid dignu hiflorica leftione a mefcribetur.Eam igitur clementiflimo numl 
ni tuo nominatfm dico , vt fceliciflimis tuis aufpfciis in publicum pdeat, mortalesqj omnes 
norint,quanta Chrifliano nomini,te catholicse fidef habenas moderante,acceflio facta fuerft, 
quaDeus Opt.Maxf m? vt fpero,cK opto,fn f mmeftim propter ttia pfetatem , claemetiamc£ 
augebft.Efa ergo age vt ccepiflf ,& f nter Chrf ftianos Prfncipes, Caefarem precfpiie,Chriftia 
niiTf mos 03 reges dtfli detes, perpetua compone pace, vexiliacg falutifeise crucf s fn impios ho 
fies tolle, a asterna tui nominfs,ac fame- apud pofleros , que nulia vnq) oblitterabit setas,re mairatfo • 
linque nionumentaJn calcc igitur fupcrforis hbri , vt ad rem noftra reuertamur^de potentif ne ozdimr. 
fimo Regc Muteczuma mentio fafta efl , quiex ingenti ciuitate in falfi lac? rnedio fita, nomiV 
ncTemiftitam,muItis vrbib?, & prouinciarum Regulf s, longe, lateqp f mperabat , a qtio per 
M6tegftim,oi Portucarrerium Hifpanos viros Carolo Ccefarf fn celeberrfmoHf fpanfarum 
Vallffoletf oppidoc6morantf,preciofa,8( mirae elegantias muncra,vt fupramemoraufmus, 
niifla fueiunt.Interea vero Cortefi? dum nuncios ad Csefare mifToscxpeftat, ne milites ocio 
torpefceret, flatiiit cceptam expeditfone exequi . Pacata fgitur maxima illa ciuitate , qtiam in 
fucceflTuoDecadibus libellodrxi fub RegulQTauafco vocari Potenchiam, mox a noftris ob 
uiftoriani ibi contra ingentem Barbarorum mtiltitudfne adeptam, Vicloriam appellatam, £ioc . dlitA 
tetendftCorteffVadOccfdenteadleucas oftoginta,CoIonfamq$ ibf pofuft in Ifttore adleu lonS. 
cas a b alia ciuftate terreflri nomine Cempoal in Grifaluse fttiminis viciriia,c\ ab oppfdulo ad 
dimidfam Ictica 111 elato parumper tumulo^nomfne Chianffta, fuas aute Colonfae nomen de* 
dft vera Crux,quod Crucfs Mafiprofefto terra cceperit. Decreuitinde Gorteffus quae de tan 
to Rcge^quale cfTe Muteczuma audferat , que ve de ta vafla cf uftate ferebatur, praefens cogno *E«fcc5u* 
fccre. CortcfiicogftatuinteIieclo,Cempoaienfesfinitimi Mutcczuma2,per vim dcditicii > ol Sf^}, a 
Infenff , concf lio mito Cortefiu adicrut,vcluti Hedui ol Sequani poft deuiftos Heltietios fup £6paratif 
plices ]U ffentes apud Ccefarede Ar fouiflf germanorum Regis fuperba tyranide, ita de Miu 
teczuma Zempoalefes, & multo gratii9,qttod praeter alforu prouetiium prouf ncfalf tl graufa 
tributa^quse quottannis pr^bebant,mancipforum,6i illfs dcffcietibus,propriorum flliortl 
partem vecligalis Ioco,fttis difsfmmolandos Muteczumae preberecogcrenf.Diximus nac^ 
&id Beatf tuclfm tuse notfflimum eft, fn omnfbus ternsillis nuniano fanguine lftari, &. lati? 
infra repetemus.Obfides igitur de ffde ferttanda, militescr; auxiliarios vfrtute bcllicapolletes, 
contra Tyranum fe Cortelio daturos Zepoalenfes pollf ccntur, quf a fe fpcrant, eo fauente deo 
cceli ac terrarum fttore,de quo noflri pr^dfcauerant, ci imptine fimulacra parentu q fpfi pi & 
colebant,confregiflent,a tam truculenta tyrannfde^ciuitate ac vniuerfam,alfoquf fortunatifll 
mam prouf nciam in lfbertatem vendicaturos, fi tantse illorum calamftati vellet Cortefius ntl 
fercn,acatrocibus inmrfis obufaremeq; dubftare fe inquiunt qtiin viftoria fint confecuturf, 
qaia e ccelo mffTum Cortefitim, 5i comites eitis arbitrarentur, qiium fint erga viftos adco ml 
tes,5c in detreclantes amtcftfam adeo proflratores,qui ve tanumero pauci,tantam vim bella^ 
toram quanta fuit Potechianenflum, aufi fuerintexpeclare. QiiadvaginU nac^ armatorum 



= 



= 



"" - 



©igrcdif. 



« 



milfa noftri ea pugna c\i fturbarun t , vti faepius ab ipfifmet,qui rei affuerunt,audiuit tua Bea 

titndo lcgitcft aDucibus primariis litteras cum non amplius qufngentfs peditibus ,equis ta* 

men fexdecfm,&£ tormentis plerif(£.Hic eft parumper digredfendum in aliud hominum ge* 

nus,quf funt animi adeo exihV,vt ea quae fuis viribus inepta foreipfi fentiant,pro fabulis acci 

piunt.Torquebunthiinafum, quandoatam exfguomilitum numero,tothoftium miiia 

difieclaintellexerint,Diio:ilIorumcauillosinterfecent,exemplarevnu,reinouitateaIfud.N6^ 

ne C«farem cum minorib? copiis,Heluetiorum,mox Ariouifti, Belgarum demum copias 

ino-entes,debellafTe lcgeruntf Nonne Xerfem Perfarum Rege qui tata multitudine Grceiam 

inuafliffe legftur,vt exercf tu pofitis caftris,prandere volente,fiuminum aquas ad aluei ffccita 

lem traherentpotando,cum non maiore,quam duodecim miliu Grecorum manuapud Sa* 

laminam Themfftoclcs ad fnternf ciem vfq$ deleuit , vt vix impcrator ipfe fugfens,vna folum 

naui euaferit.F uerunt praterea noftris duo pugnandf genera Barbarfs illf s nu<| vifa, vel au* 

dita,qu« folo illos profpectu terga vcrtere coegerunt,tormentorum fcilicet ftrepitus, & fta* 

mse cum odore fulphureo c tormcntis prodeuntes,quae illi tonftrua ,& fulgura de ccelo a no* 

Itris deportata putabant .Nec multo mfnus equorum acceffu perterrebatur , cum vnum effe 

smf mal homfncm cquo annexum,vti de centaurf s fabella exorta eft,arbf traretur. Neq; fenw 

per tamen faufte noftrfs fucceff t,vices cafdem funt experti faepenumero,& i ntegras alfquan* 

cio noftrorum acics deleucrut Barbari, hofpites fe velle recufantes, Ad iter a quo diuerti redeu 

JRedfe fl M* dum eft.Cempoalcnfes fua ofone habita,» per Hferonymu Aquilarem , qui ftuftibus agita^ 

grcffionc t us ^feptennio vitam egcrat feruf lem in vnius Reguli poteftate,intcrpretata , de quo Iate in fuo* 

cefliuo Dccadf bus libcllo mentfo fafta eft, mouft Cortefius ex Vera Crucc,relf 6tis ibi centu 

quinquagfnta viris,in cius Colonfae prjcfidium,& cum equitibus tan tum quindecim,pediti 

bus tercentum,auxfliariis quattuor centum Cempoalenfibus . Sec\ naues prius omnes^qui* 

bus excrcf tu adduxerat,fu b occafionc quod effent putridae,fummergi iuffit Cortefius . Cau* 

fam fatetur ipfemct,ad tollendam fcilfcet foge fpem militibus cum ff gere pedem ftatuiffet frt 

iliis terris,oi fbf parare fibf perpetua domicf iia.Militcs vero aliter fentf re maforf ex patte vidc 

bantur,timebant nancg multorum cxemplo , qui ftrati fucrant cofocff a Barbarf sfcpe,ne id 

acciderct ffbi,quod paucf numero ducendi effent ad infinitos, H eos bellaces^armatosqj. Erat 

prctcrca pterf q* Iacobi Velafquez Fcrnandf nae fnfula>,quae Cuba eft, progubernatorf s,fo 

milf ares ,& amfci. Veteri dno parerc dc rcditu pcrluftratf s terrfs hff cupiebant.Ex hf s cu vno 

Bero-antfno abirc tentarunt plasrim ,quo tempore nauim Cortefius mittebat cum munerib^ 

ad dWfarcm,inconfultoIacobo Velafquez,fignificatiideillius nauis difceffu jquoniaris^ac 

terrarum paflibus obferuatis illam prahenderet. Qu a «uor Cortefius depraehcndft, ac veluti 

maieftatis lsefe reos puniuit ♦ Horum nominafunt , IoanncsScutffer , Iacobus Zermegmv 

Gonfalus Vnibria^naucleriomncs^ Alphonfus Pegnatus. Nauibus igiturfummcrfis,& 

horumquattuorexemploc3eterisperterritfs,nedcabfceffucogitarent,Auguftfdiefextodecl 

Sdoaiat mo, Anno.M.D.XX.profeftfonem capit ad Iacunarem illam ingente cf uftatem Temiftftana: 

Coxtcfiuff a b arce Vera Crucf s df ftantcm leucas circiter centum ad Occf derctem . A Cepoalenfib?;tres 

Eomraffc- ^fus vrbis Principes Duces habuft,nomfnibiis hufufmodi.Teuchfus^Mamexus, Tamaius* 

mtm 5« . Ea ciuitas , & eius vicina nomine Zacacami , miile trecentum vif os dederunt , quorum ope* 

cunar? inge f a vtebantur noftri ad onera deportada pro iumetis oncrarfis , vtimoris eft earum terrarum. 

ttf tiuimi Qjjg; in co itlnerc Corteiio euenerunt,nunc cft referendum ,ne ficco pede res pretereatur.Pro/ 

ficifcentc renundatum eft clafliculam ignotam per ea Iittoravagari,Francifcum Garaium Ia^ 

maiccinfulae progubernatorem, qui & ipfe condend32 nouae Coloniae fedem perquirebat, 

intellexftNuncios ad Garaium mftf tf t Corteff us , fuae Colonf^ Vcrae Crucfs hofpitiu,» irJ 

ea,fi qufbus rcbus indfgeret,fupplementum offert ♦ Artenc hoc fecerit aliquando fcfcmus.Rc 

cufat Garaius,immo per fcribam regium,ac teftcs Corteffo proteftatur Garai?,vt carum om 

nium terrarum ff bi partem sequam affentiatur , & Iimites iurifdftioncm dirimentes affignet, 

Negat Cortefius poftulata,miffos a Garafo fcribam, ac teftes iuffit fpoliari, ablatifqp vcterib? 

fucru fndumcntis,totfde recentes veftes f llf s trfbuit . Non inftfff t vltra Garaius . Difceffit.alfas 

terras eorunde tamen If ttorum ^rcpetf tur^. Ex Iamafca namc^ fibf credita in gubernatu y \tifi 

bus & hfc naufbus caraucIIis,annofuperiore,eiiis ferrac quam F Iorfdam.Io. Pontius,de quo 

«nfctfr Cuc )ate in Dccadibus primfs,nuncupauit,ac putauit cffc infulam , longos tractus maris difciirre^ 

ccmi0 .50. m y kc\ fnfcelfcf euentu.F u/t namcfc bf s profligatus ab f ncolf s, fuf s maforf ex parte tr ucfdatis, 

T^outfi. Ioanni Pontfo,& primo F lorfdx repertori.contigit idem .Saepe difiectus ab incoIis,tahbus 

landemfuitvumcribusconfcclus.vtadCubarecncns,fcfuos^fauciuscuratur?,ilicoper^ 



lRuncfoe 
witiit ad 

*C02tCfllUS 

^srstum. 



^m 



— ■ 



31 



£aputp?tmum 



foKWfrfr 



lcbloniaal 
tneria; 



rit.Garafusautem poft Ibannfs Poritif obitum,ea Ifttora jpefliTflfans^ftfefcpcrffreFIoricfa 
ciTc non iiifulam, fcd per vaftos inflcxus huf c Tcnuftitarix terrae coniurigf. In ftiime incfdi t 
Garafus adnauigans pcr ea littora , meatu Iato fhiens fri Oceanum f frequerites 8C profpexf t 
enaufbusjculmfs coopertas villas.Eius ffumiriis ripa pofTidetvtra^? reguliis,nbriifrie Panu 
chus,a quo &regfofIIa Pariucha, Muteczumae hic magrib Regf parefe dicitiir,8t pbefc ve* 
fligalfa.Non data fuit lfbefacdmer cff copia vtf per indice membranarii a Garai pictoribus 
allatam collfgf mus,f n arcurii tendens, ita vt a Tenuflftana dffcedens ad Bbreafn fefnpef ver 
gat ad arcus v fq$ gibb urii; Jvlox iterum codc ord f ne flcctitur lenfter ad frief f diefn - y f ta quod 
15 Ifnea porrf gatur ex If ttore Tenuflf tano,ad eam illius terrae partem, quam Ibaries Pontius 
prfmotractaucrat,a latere Fcrnandfnse Septcntrfonalf,cordam arcus quaff eflicfCt.Pafu wtti 
lem traftum fllum fof e arbf tratur Garaius, quonfam aurf exiguf * & non purf jffgna viderit, 
Condcf e Golomam non longc a Cortefif Colonf a,df cfc? San ftae Cruds,optaflet,prbhibuit 
Cortefius.Eo fn loco Cortefius alfam lpfe deduxf t,ciif nomen dedft Almcriam,ab Almeria 
ciuf tate maritima regnf Granatenf is,paucfs ante annis de Mauroriim manibus virtiite bellf 
ca liberatf,Hfs itaactis:Cortefius conff Ifum fumptum profequftur Jtiner c dfcrum quattuor 
progretTusa ZcmpoaIe,in prouinciam venit,nomine Sincuchimalare. Ea efl planitfes vrici 
contentamunicipio,fn montfculf fito laterc,artc, ac natura miinitiflimo.NuII? patetad illtid 
acceflus alfiiSjpreterqp pcrfcafas duasarduo fuccefTu,manu lbcatas.Sedes eftea,domiciliuc]5 
i\i& puinciolae rtegulf Muteczume regis vectfgalis,Prouicfa e vbcrrima vicf s,ac villf s I pla* 
jiftferiiultfs fultapaflirn.Domoru fingulse trecentari^quadrigentarucg , fed rufalium furif; 
Nobflitas,vtf vbicg accfdit,apud regulum inhabftatJn munfcfpfo placide nbflrbs regiilus 
fufcepf t,ac bene depauft. A Mutcczuma fe f d habuf fTe f n mandatfs ait regulus.Se id Mutcc 
zumse felaturum Corteffus,& gratfas acturum ,ad que vifcndum ex fui Imperfoipfeprbfi* 
cffcatiif ,fnquit. Ab hoc regulodifcedens Cortefius,petfit montem altiflimu,efus prouincfo 
lsecalcem claudentem.AitCortcfius,fatenturcj5 venientesab ea^nulIiuscrTemontisHifpanl 
altiora culmina, f n cufus tranfftu Augufto meie perpefli frigora funt acria , ob concretas ni* 
ues^ 52 glacies perpetuas ♦ In horum montium defcenfu, planitiem capiunt alfa , cuius caput 
cfl oppidu,rioriif rie Texunacu. vberrf ma efl,& vicf s,ac ruribus & ipfa fulta.Muteczum x pa 
lent omnf a.Egrcflivallem eam duornm dicr um f nteruallo, tcrr as aquarum carentf a flerf les, 
atc£ hinc defertas, frfgorf bus,& fnedfa fracti percurrcrut.Ex illa fritemperie,ac i nfperato tur 
birie nymbofo curii fulguribus,ac tonf truf s,pericre nonulli, Montem inde fubeunt mitio^ \mptttzi} 
rem, fn cuius culmine facellum erat dicatum Idolis, Ante facelli fores Iigrioru erat congeries intcmperic 
imfnenfa^ceftisannf temporibus fufs qufcg dfis lignorum flrues cum vietimis fmriiolandfs perierc no» 
orTcrunt, placare fe deos fratbs ea vf a arbftr an t , Hifpanf montanoru culmiriu apertiif as vo* ? luHl * 
cant Poftus,indclignoru, portuabeoeiFeclu,,tfaicctuiIlum appellarunt. Exeomontede^ S, l '0no:um 
fcendentes,vallecaptantalf a habitata,vberem,Eius regiilus dfcitur Cacatamin?. Regis atf iu «iJIJJj £a 
cfl lapideu,f ngens^aulis 8£ cubfculfs nf o mbre multfs copofitu : in labetis per eam valle flu StaminSii 
nifnis amceni ripa,fitu efl,fufcepit rif os honbrf ff ceilsfnterrogawanMuteczumf diclopa 
rcret,r efpondf t,& quis nori cu fit Muteczuriia dfis orbf s { Sed quf d de nf o Rege fentirct pef 
cunftatus,mafbreerTefafrusefl,cui&ipfcMutcczu ^ 

qucretur efflagitantibus , aurum fe habcre fkflus cfl > datiif Um autem inconfuf tb Muteczu* tcimmti 
inancmini,dixit.Cogere vt pf eberet non furit aiiff ? riea longe Muteczuina pcrturbarcrit. Fi ttwmii 
niximi duo alff Reguli,fama noflras gentis coriibti , ad Cortefiufn venef unt, jingulos tbr6[s 
aur eos,fed exiguf ponderfs,nec£ puri metallf ad eurii attiiler urit,qubrufn altef aduef fo rliifn j 
iie lcucis fmperf tabat quattuor>numfne feciiridb duabusalter.Fluminis f Hi^ripas vtrafc^^ 
domib9 efTe paflim fiiltas,hortis tame,cV pr^diolfsiritericclis, friqufunt.Efus principis , qui 
aduerfo flumine domiciliu habet^atrium aiunt necj fnagriitudfne,neo3 elegantia/vel inuni^ 
jnento ignobflius,imriio & arcem hfc etTe atrib imiriincrite,antemuralibns,8i tiirritis fnce* 
iifbus exacti flimam, fricxpugnabile . Quincj? af uritraddunt alf f fex mi Iiti dombru cbnflarc 
huhis reguli oppfdum,cuius nomen no ded erc. Fiierut cV ab hoc pf incipe bene fuiccpti rio 
ftrf. E fl cThf c Muteczumae obteriipcrans . Ex huf9 regulf hofpitio quattuof difniferat riuns* 
cios Cortefius ad ciuitatem vicinam,norniiicTafcaItecarii, incolariim anfmos tentatiirii,aii 
illisplaccret,vt fe adif et, <ja Tafcaltecarios aiidierat eflc bellaciflimbs j cV Miitcczumse hbfles fofaUeea 
capiTaIes.Indeapi]dhuncregiilumbfduomofatusefl,nuncfosexpcctans.Tafcalte^^ 
ciuccreMuteczumanunqp potiift,vtabeblegemvllariiadmittcrent,autparcfentJmmocV SliSs 
pti pmo f uuentuterit fuam in Mutcczuriix bdium cxef eiief uut, adeo,vt fale^ac Gbfafnpib m& 



£% riguro 
fa vallieet 



^^B 








9HS 



Zafcalteca 
ni Ijoftfom 
tpcUuoncs* 



^Jtcrearpf* 
unt gffafs 
cattccano» 
flgros. 
£cplo:ato 
ree pmffli. 



1g>et6t pa* 

ceffafcalte 
canu 



iCircfincnti 
a J&arbarJ 
ij?idubio 
pugnant 
iPsmc» 



^.ttOuartc, cjccadfe. 

ad veftesconfidendas nuiltisanniscaruerint,qinim fmtvndfcg Muteczumanis terriscfrcq 
fepti,nec]$ aliunde poflmt ea fibi neceflaria comparare. Male fe aiunt a Muteczumc; femitio 
viuere cu fuma reru egeftate,liberos in cp Muteczum e difto eflc audietes .Itt hac vrbe ttuil* 
tos inefTe proceres aiimt,villarum domin os,quoru veluti ducum opera, Tafcaltecana refpu 
blica vtitur in re beilica.Dominos recufant, veh (i cui animo furgeret,velle caput erfgerc,in 
deterius exitiu conciuem eum traheret,quam Heluetii fuum Orgetorige,de imperio cogita 
tem & idem heduoru & fequanorum pnncipibus fuadentem. Iufti & refti funt cultores Ta* 
fcaltecani^vti poilea compererunt,quod late infra dicemus.Nuncios igitur expectans Cor* 
terius , nec eoru quifcg reuerteretur , ab eo difceflit oppido, fed per valle illam & diuerfos vfe 
cos,oc1:o cofumpfit dies. Cempoalenfes interea Cortefio perfuadere nittmtur, vtTafcaltccjc 
rei publice amicitiam ftbi conciliet , grandiain illis auxilia reperturum cotra Mutecziimac 
potentia arguuntrfi quid aduerfi aliquado moliretur.Mouet inde verius Tafcaltecam* In ftl 
nere valiem reperit aliam,qua tranfuerfabat ab vtraq? montium altorum lateralium radice^ 
nuirus pedes latus viginti,altus vero fefqui humanam ftaturam. Erat fola in vniuerfo muro 
porta,pafliium dece patens,in varios infiexus flrucla , tte repentinus hoftfum incurfus palla 
tes 51 imparatos adoriri potlet. AdTafcaltecanosmurusattinebat ad id confec*tus,neipfis in* 
«itisMuteczumaniper vallem eam tranfirentPoftergatae vallisincolae Cortcflum comita^ 
tcs>vt viarum duftores, hortabantur,& monebant Cortefiil,ne per Tafcaltecanoru fines gra 
deretur.dolofos eflc,ac fidifragos & exteroru omnium inimicos,hofpitumcj5,acfiquos afle* 
quantur, hoflium helluones aiebant fe dufturos Cortefium , acfocios per continuas Mute# 
czume,terras,Jn quibus ex Muteczumae mandato,qcquid optarent afiequerentur. E cotra 
Zepoalenfiuduces Teuchius,Manexi9, & Thamai? & ex Zacataminis primariis, qbellato 
*es habebat mille.ide pleriq^afletiebaf, ne Muteczumanis deditfciis fideret vllo pafto cd* 
fulunt ,trahendos efle nf os Muteczumanis ducetib? p Ioca difcrf minib? plena,perc]3 pafltis 
infidiis ftruedis aptifllmos. A muteczumanoru fraudib? caueret,enixe inflabat. Se fore du* 
cloresperTafcaltecanorum terras apertaspromittebantCcmpoalenfium &Zacatanuno£ 
rum confiliis inherens per Tafcaltecanos agros carpit iter . Praecedebat ipfe Corteffus gra* 
dientes ordines cu equitibus,e quibus duos tracani premittebat,qui fl quidante oculos in* 
grueret,vtf exploratorescognofceret 8cretrocededoparatos eflcoporterefignfficarent^ Ad 
leucas fortc quattuor praemifliequf tes,ex alti collis vertice^delftefcentes armatos videt in pla 
nitiefubfequenti,iam Tafcaltecaniiuris.Hii vifisequ(s,vtab hofredoprofpcftu &tantancx* 
uitate perculfi,idem efle animal hominem equo anuexum arbitrantes, aufugiunt, vel fe au# 
fugere diflimularunt. Noftridant pacis ffgna^vocantcg pernutus &cum dextrarum motiss 
bus fugicntes .E multis fiftunt pedem quindecim Jnfidias habebat paratas,duo preuii rcl# 
quosappellant fubfequentes equites vt properent^PauIo vlterius proiiliunt e Iatebris aima 
torum milia forte quattuor ,pracliu ineunt cum noftris. Vno ictu oculf duos inter ficiunt cu 
fagittfs equos, Adit peditatns nofter,hoftes adoritur/agittarum & fcloporum globulis la bc 
faftati, pugna deferunt hoftes.Peremerunt ex his plerofc#,e noftris autem nullus vltra inter 
feftus fuit, atit vuIneratus.Poflero dic ad Gortefium nuncii de pace petenda m ittutur. Duos 
c mincii's,quos dm Cortefius expeftauerat, fecum adduxerut . V eniam pro aftis petunt, ex^ 
cufationes ineftut.Militesexternos eo die fe habuifle dixerunt,quos retfnere non potuerint. 
F aclum id contra principu cius prouinciac poteflatem .Se paratos effe ad equoru folutionem 
cV fiquid vltra damni fit ilIatum,obtnlerunt,Exeufationes admultCortefius. Procedens incte 
ad miliaria tria in vnius fluminis ripa caftrametatus eft & nofturnas diftribuit vigilias, Bars: 
baris male fidens. E lucefcente die ad pxima villam contendit ♦ In ea equattuor fuis nunciis» 
quos miferat tentatft incolarum animos,duos reperit fuifle ab incolis eaptos &vinculis aftrx 
ctos,fed per noctem vinculis ruptis euafifle . Statutum erat vt pcrimerentur in craflino. H*c 
fpfi retulcrunt.Dum fic moraretur,ecce infperatos forte millebellatores, clamoribus hor^ 
rendis aera replentes, pila cV iaculoru multa genera proffciunt in nf os eminus» Blando il los 
allfcere fermone ftuduit Cortefius,nilproderatNe laceflant noftros per intcrpretes proteftaf» 
Qjio placidius agebat,eo infolentius Barbari fc uiebant, Verterut terga fande & infequetes 
nfos paulatim traxerut in latetes ifidias armatoril , vti Cortefius fcribit cfrciter centn milliu 
Trafiliut Barbari,circuierunt nf os vndicg , dubio eueto pugnatu eft ab hora pmerfdiana ad 
vefpera. Ea pugna Zepoalefes & Zacatamini, Iftacmaftitani, reliqui etia incolae Corteflum 
fequeteSjgeflerut fe ftrenue, neccflltatecoaftiextrema.circufeptfsnacR IterTafcaltecanorurrt 
terrasnullaputabat ad fugam vfa<Ym illisfuft lalutis fpesdefperafle defalute # Sivicli fuiflenf 

iauta 



■ 



rs 



Caputfeatitdttm. 



foUm 



lanta Tefcaltecanfs eouiufa fufs carnibus concinnafTent , Vicrf namcg vieloribus vertunt 
in edulia. Vnde labere iam labra cceperantTefcaltecani fpe obfomoru,quado gentem cx 
teram fuos fines ingrefTam fuifle,cu in fua multitudine confiderent,inteliexerunt # Sed alf* 
tcr iliis cc(Tit.Scx habcbat Cortetfus tormeta campeftria, totidcqs fcopetarios, fagittarios 
vcro quadraginta & his admixtos ecuiites tredecim,bellica barbaris lgnotainftrumenta* 
Qjmc iam tandc ditlipata eft ea BarLxarorum nubes. Sufpenfus animo tamen noftem f I* 
lam egf t f nfomne & folicitam , I quodam facello agreftf f dolatrf se df cato.Prima vero luce 
prodiit in apertum cum omnibus equitfb?,ex pcditibus autcm fuiscenttl & exprouin* 
dalib? Iftacmaftftanfs tercentu,pacatonaq$ & illud oppfdu Iftacmaftftanu CortefiU iect 
perat, dederatcg trecetortl hoim fuppetiasin Muteczuma.Supfitete ^epoaleflb^ & eo# 
couicinf s qdringetos,ceteris I impedimetoru,cV caftro^ cuftodfa relfetfs,vnf uerfa hoftfu 
pIanitiepcurrit,vicos cobuflit qncj$,deditcR i" §da obuia qqs.Captiuosduxrtad caftra qua 
drlgetos.Sed primo crepufculo vix bn rubete Aurora,ecceruf t ad caftra,hoftfu ta iriume 
rus numertts , vt capos omnes tcgere videref .Centu fcribut & quinquaginta millia bella* 
toru ad uemiTc. Ad caftrorum munitiones rabide cer tatu eft.CLwattuor aiunt horaru fpatio 
pugnatii fuifTe, cu fitmmo nf o# difcrimic.Re tn infecta Barbari abierut, cu vcrtere terga 
nemo quiret.Ex ouibus timidis, lconfnos animos fibi quif<$ tunc affumplTt.Fugatfs ho 
ftfb us Cortefius, veluti fceta tygris,prodit in f nfidos, qnf fe iani fparffm in fuos lares rece 
perant. Depopulando, fternendoq* aut capiendo,veI perimendo quofcj? obuios,ad oppi 
dum peruenit trium,vt afunt,mf Ilium domoru amplius,ignf ferrocg vafiauft vnfuef funn 
His ita aclis , fngcntfqp formidine repfetfs proufnciaIibus,ef us regionis proceres Iegatos 
niiferuntadCortefium.Praiteritorumveniampoftulant/eforeillfusdtclopoftidparenj» 
tes & Ieges quafcumcg illius magni Regfs nomine,quem Cortefius profiteatur, fufceptu^ 
ros polIicenrMn ef> rei argumetum dona attulcrutapud eos honoriffca,conos fcflfcet,ae 
criftas , belloru ornameta,arte mf ra copoff tas. Ad vf ctu etf a necefTarfa, rem dfco frumenta 
rf a et alf flf u fuo more copia.Di xf mus nacg fepc,audiuf tc# f d tua Beatitudo volucres apud 
cos ali,gailinar um noftrarum loco, pauonibus grandf ores,& nihf lo guftu deteriorcs, 

CCaputfectmdttm* 

V D I T I S q legati referre voIuerut,eo^ domfnos grauffer fnctriauf Vtott* 
terftorutame damnoru fe venfamillisinpertfturuorTert cVfnamfcftiam ad 
mifTur um miodo pofthac in Hifpaniarum fegfs obferiiantfam Mc fidelf ter 
geran t.Poftero die, qufnquagf nta e nobf lforf bus vfrf ad eum vemtint fner* 
mes,fub amfcitfx fneundae nominejexploratum caftrorum fngreflus. Cor* 
_J tefius cum vf diiTct ffxo intuitu >ac femiturbf do vultu /IIos infpcftare caftroK 
frtu^incidit infufpitione. Semotuafocfs vnuexillfs,pintcrprctefidufeducit hortaturcR 
vt vertim fateatur.PoIIicitis, ac btandimentis pellectus ille,re aperf t.Prfmari u cf? pufncfe 
jnqtif yiomfnc Qjiefitangal effe f n infidiis cu maximis armatoru copiis,quo ex infpera^ 
to adoriar caftra nocle fequenti. Ad f d miiTos fub ffjccfe pacis cofortes fuos,quo inteIli S 3t~ 
qua ut oppugnatio ftimeda, q ve fit facilior adit? ad frodeas cafas quas nf f erexerat ne itib 
dio ageret no ftes, vt ea ingreffi,cafas incederet & implieitos nf os ad fgnem extinfftienda 
adorirenr,actrucidara.Dolis,artibufc^velletetarefortunafnquitfIie,quadoquidevi^ 
te bellfca,ta fnfa>Iici etictti profiigati femp fuerfntHfsfntellecrf splenf us voluf 1 : Cortefi? re 
cognofcere Ex iifde focfis qtiinq^ alios in feceiTum deduxft,minat5> eft mulcta,obtuIit be 
!ieticetiam,fine difcrimine omnes idem fafli funt,quod priniiis*PriufcB dt inquifitione fa 
ma vulgarcr, ccepit ad vnu qnquagita illos.Abfciffs dextris ad dfios remffft,cuhis mada 
tfs. V ris pncipib? h ?c referte, no erTe viroi^ fortiu.aut vfrtutebellica egreffioR,fnfidis hf s 
artib? agere re. Vos pfidi e minf ftrf ,q boftes ad nos„p ncgotiatorf h^ venf ftfs,vf x inqufta 
tfs has pcenas lufte,vt abfcf ffs dextrf s,ad eos f uertamfnf,q vos autfores tatf facfnoriselege 
rutNos forc paratos qcuq? hora venerint,illis dicite,ffuenoctu nos adorfanf ,fiue clara lu 
cc |vcnerfm, % ffnt hff paiicf^^pturbarenftunf ,iHtelliget.Eut,qvidetreferut,qpaflifunt 
oltedut.VeiiitBarbaro^turbofngesbfpartft9.Horaeratvefptfna.Sati?putauitCortefi^ 
t eagerc in apto,du p Iuceoftcdcre Barbaris liceat equoi^ toruaset ignotas fllfs facies,fure. 
wqtormetovvim^noaeex^ 
calcat alienas, Iocor umfi qu^ ffnt mutada^fgnarf. Vifis cquf s & tornientorum fittr- - 




l&oftifi fo 
numer^ nti 
merus* 



Sfmulant 
pacefyoftee 




rib^fingulf 
ocjctcraebs 
fcmdit £or 

remitttt pit 
ctpibus* 





^— »■ 



1g>:odcunt 
rjoftca tbct 
lu fugant 
flatim. 



Coqucr&f 
foti) o" labo 
rei mojtte 
penculo. 



^jatlo 

Concft/ad 
cornmilitos 
nes fuos 
magmfica» 



SLausIfrb 
fpanomm. 



^opult fa 
ciiismutas 
tntitas, 



3Jter5pa= 
ciorfcrunt 
Scfcalteca 
iti. 



Slcgatia 

a?utccju# 

maad£or 
tcfjtsm. 



^£g.€3uartc fcccadfe 

ft rcpitu pcrculfi,primo congrefiu tcrga verterut hofies per fegetes,quae fn agrfs co tempo 
re frequentcs crant . Sparff quaerant latibula . Sunt eorum fegetes Maffcfales", vti fxpe ai* 
ftum eft .Libcram reliquerunt Cortefio poteftatem vagandf , Nfhilominus non eft aufus c 
caftris perdics aliquotcaput exerere. Ad leucam habebant acaftrisciuftatem hoftflem , 
quc militum cogebat ad Iitui fonitum copiam innumeram. Audet enim 8c Cortefius fcri 
bere & qui veniunt a re fpfa , dfcere , vfginti mf Hium conftare domorum ciuitatem illam 
Tafcaltecam. Taudem per exploratores faftuscertfor ilhusmagnae ciuitatfsfncolasfmpa 
ratos efie,ac nit timentes,ex infperato ciuitatem fecunda noclis vfgilia inuafit, pallantes 8C 
fopitos adoritur. Cfuitatis locum munitiorem occupat.Prima luce primarii veniunt ad 
eum,ne damna inferant fupplfces orat,fe obtemperaturos eius diftis iurant.Commeatuu 
prouincialium copiam adCortefii libitum comportant. Regrcfiusefl viftor adcaftra, 
vbi focios reperit molefto efTe in eum animo,quod eos duxer it,qua non liceat reuertf,nol 
levlteriuscum eoprogredi,poflenullopaclo euaderc,quin propediem trucidenturad 
vniim,cum fe videant a tam feris bellatoribus feptos vndic£,fame, aut frfgoribus interi* 
turos,quando Barbarorum tejla vf tauerint.BelIorum praeterea euentus incertos efTe,vi* 
ftoriam nonfemperefieinmanuhominum,Reuertaturad littus,vbifocii rclic^ifunt, 
hortantur , orantqs. Quod fi rccufauerit , deferturos fe illum proteftantur. Cortefius au* 
tem,qui animo fixum habebat velle regiomim omnium earum ciuitatem primariam a* 
dfre Temiftitanam,prudenter,blandec£ magis agendum exfftimans, quam feuere traftan 
dum, ita diferuit. Qiii d rci eft hoc Comilitones ? Quid veremini! Nonne vobis conftat 
Deum efic vobifcum,quitotnobfs fucefius praeftitit fcelices* Putatis ne m eIioresefie,for* 
tiorcs q; , quos fumus quaefituri i Nonne videtis in manu veftra efie , vt Chrifti fidcs am* 
pliffcetur in f mmenfuntf Qjiae, qualiacg regna veftro Regf, vobifqj ipfis,modo cenftan* 
tes fitis,comparabitis? Parum eft quod iam fupereft.Et fi forte, quod minimc vereor,fuc 
cumbendum foret,quidfceIiciiis^potuitnequifc5 hominum gloriofius vncp vitam finl 
uifie? Memineritis praeterea vos effe Hifpanos qui folent cfle f mperterriti , nec# vitam fa* 
ciunt afiis ,vbi vel Dei omnfpotentfs obfequium,veI glorf e adfpf fcendx facultas fcfe offe* 
rat . Praetcrea quo tendemus i quid faciemus ocio marcefcentes in littoribus?Sumite ani* 
mum ,fumite, mecumqs Barbaras nationes has , Chrifti legi,ac noftri Regis obferuantia 
fubiicitcQuje nam fama ex his geftis, quae nuncj viuentium cuicj fe obtulerunt, relin* 
quetur pofteris i Honoratiores erimus inter vicinos noftros in patria , cf fuerit vnquam 
Hercules in Grsecia ex aduentu fuo in Hifpaniam, de quo adhuc monumentaextant.Sun! 
noftrf labores multo graufores, erunt 8c prsemfa maiora. Expergifcimini ergo 8c forti a* 
nimo t em incceptam mecum capefi'itc,nil de viftoria dubitantes . Habita oratione, benc 
fermocinatum Cortefium Centuriones annuerunt.!Afienfit populus marino fluclu mo^ 
bilior,qui fe quacunc^ flat ventus ek tendit,aurcs & linguam ad quemcumc^ fenfum fofe 
iirt. Militumanimis fedatis,adCortefium abeius rcgionis Imperatoregcnerali^diclo 
Zentegal,legati venerunt , veniam de pneteritispetunt , dcfumptis in noftros armis. Ne 
mirenf arguunt , fe regem nefciuifie vncp , aut vlli pamifie , tanticp femper fecifie liberta^ 
tem, quoclmulta fint incommoda perpefii a maioribus , ne Muteczumae difto aufculta^ 
rent.Sed prcecipue veflibus Gofampfis 8c fale ad condfendum fercula caruifie,quod aflb 
qui nequeant , Muteczuma vetante. Si tamen nunc in amicitiam admittantur , fafturos 
imperata pollfcentur ♦ Ignotum cfl omnibus H admirTi funt . Diftabat ea ciuitas Tefcalte^ 
caa caftrisleucas fex,vtadfeproficifcaturciucsorant. Recufauit alfquandiu Cortcfiusj 
Principum ciuitatis tandem viclus precibus , accefiit . Sed aliud eft inferendum , priufqs 
progrediamur fnTefcaltecanisrebus, Ad Cortefiumvcnerantfex MuteczuniDefamiHas» 
resnecefiarii cumdonfsprxftantibus.MoniliatuIerunt varia , veflescp variasaureasad 
fummam Caftellanorum aureorum mille.Gofampiasctiam veftes mille varfis^iicatas co 
loribus.Hii cum intellexiflent ftatuifTc animo Cortefium, vt Muteczumam & eius ciui^ 
tatem vifat , Muteczumx nomine petierunt a Cortefio , vt deponat cogitatum flluni , qa 
fit ea ciuitas Temiftftana in aquis pofita, oim rerum egena fuapte natura . Nifi ab exteris 
coportenf ,foredificile comeatus copia tantis viris % qua. Auri,argeti,ac gemaru,aliai^c0 
reruomnm, quancucg fuma Cortcfius poflulaucrit , Muteczumam, vbicuq; fede figat» 
miiTuru lcgatf pmf ttut.Corteff? ad hf c.Nequire fe vllopafto poftulatiseoru anmiere,qcl 
in madatis habcat a fuo rege,vt 8C vr bl ca 8C Rcge cius vifat , veftigetcg dilf geater oainia^ 



Caputfecunduiiu 

quo pcr nnncfos qiieat,cjuidreifit,fiie Mafeftaii flgnificare. Habftaca fentcntfa, pctunt,Vf 
de Gortcfii voiutatc liceat clc feipfis vnii mittere acl Muteczum a, cum eo rcipofo.Mittedi 
veniaimpcnditur. Efcxcollcgisvnusit.Indicmfcxtum rediit. Aurca tulita Muteczu^ 
niadcccm,p6dercparia,torcuniatapcipulchrclaborata.Attulit&mancipiorunihume^ 
ris,quod iumenta nulla confequantur alia,veftes mille cV quingentas,prioribus miilc pre 
ciofiores.Mirabuntur & hoc m loco qui anguftf fnnt fpirit? & illa crcdunt cflc fabulofa, 
qnx nuncg audiucrunt alias , autfnis vinbus eiTe imparia.Hisfuo locofatiffaciem*, qua* 
do de Mu teczumc cconomica traftabitun Sit iatis euagattl a Tafcaltecanfs. Qjiali s^qua* 
taqs fit Tafcalteca lVferamiiSiHoc primtl, vti fupra tetigiJDemocratfce partf m,partfm 
vero Ariftocratfccevti aliquando rcfp.Romana , priusq; ad violentam monarchiam dcxrei 
mret,patitur proceres (vti fam dixi^domfnos fiigiun t.Scrfbit Cortcfius,aiuntC£ vcniem 
tes,ciuitatem efle vrbe Granata multo maforem, popuhsq^ frequentiorem & rerum om* 
nf um ad viftum abundantem.Pane Maiiccio vtitur. Volucnbus etia cV venatib?,fluuia* 
lic]5 pifeationi apta.Marf tima minime.Diftat.n.a mari nimium,leticas afunt quinquagm 
ta amplius . Habent & varia lcgumfna. Intra mccnia lapidea,Iapideae funtdomus ^celfsc^ 
munita:q3,vt perpetuo fufpecti,ob vicinos cV contiuuos hofte$;Fora frequcntant,ac nun* 
dinas* Iiiduuntur & vtuntur calfgf s. Monf lfbus aureis , ac gemcfs delectantur . Conos^ 
crfftasq^ plumeas varforum coloru ,adornamentabeIifcamagnifaefunt, Intexuntauro 
cuncla,vendiintur & fn foris pafTim.Ligna humcris hominu allata,ignf apta.Vendunt: 
& ad vfum fabricationis trabcs,tigna,tabu!<e,Iateres,faxa,calx: & architeftos affequiitur, 
ac figulos egregios.Nullum eft ficrile vas apud nos, quod arte fuperct ab illis vafa forma 
ta.Herbarios,medicinales herbas vendentes habent.Balneis vtuntur.Ordinem habere^ 
legescg , quibus fe gubcrnent , cognitum eft. Efus prouinciae amplitudo in rotundum 
leucarumcft nonaginta,cuius caputefthsecciuitas Tefcalteca, oppfdis, pagis, vicfscp ae 
anontibus & vallibus vberrfmfs rcferta, populfs fulta 8thfs homfnibusbeIIacibus,ob 
JVTuteczumje hoftis perpetui viciniam,Huichaeretprouincf2eaIfaregio,nomineGuaj4 
zuzingo.Eodem regitur ordine,quoTefcalteca,fub reipublicse norma.Latronum funt 
omnesinimici,dcprehenfos per fora ducunt vin ftos & fuflibusad animceexhalatio* 
nem cxdunt. S unt recli ob feruatores. Viginti apud Tefcaltecanos cgit dfes. Qj i ° tem po* 
refexMuteczumaninunciiilluisfemper laterfadhaefcnmt,pcrfuadereCottefioconans' 
tes nc fibi Tefcaltccanos conciiiaret,ne fideret in fidis,ac dolofis hominibus.Tefcaltecani 
€contra,Mutcczumanos tyrannos efTe , dufturoscp Gortenum in pnecepsalfquod eriiis 
jnnofum,ficfs credfderff.Hac diflenfioetacftus gaudebat Cortefius. Alternaflloru odia 
fibi profutura putauf t, placidfs oratfcnib? vtrofqs depafcebat. InftabantMuteczumanf 
legatf vtfe Cortefius a Tafcaltecanis exolucret,cfuftatemo3 adirct, non longius qufncp leu 
carum fntcruallo diflantem,Muteczumae ditionis nomine Chfurutecal. Inde dicebant fa 
cilius poffe tra clari qufcqufd cum Muteczuma cflef agcndum.E contra Tafcaltccani Cor 
teffo renuciabant f nfidias efte illi paratas cV in vfa & fn vrbe ipfa Chiurutecala. In via qcl 
pluribus fn locis eius ciues abfcf dcrfnt ftfnera in quf bus equi periclit arentur &alia a ve* 
tericurfudeducta itineraffgnfficarunt. Intra vrbcm veroviasefieconclufasplerifq? in lo* 
cis & aggcr ibus m unf tas.Coegiflcq; cfues f IIos f n folarfis , ac turriculis & fencflris , vicis 
ac viis publicfs fmmfnentibus , lapfdum magnam congcrfcm , qufbusex alto adeuntcs 
noflros con ficerent,Corrupto vfuere contra noflros animo Chiurutecalenfes, argumen 
toefle dirTcrueruntTafcaltecanf, quod nuncf, vtfexdiflantforccfuitate Guaztizfngofe^ 
cerant,ad fc venerfn t Chfurutccalenfcs. Hac re f ntellefta m f ff t Cortefius ad Chf uriitecaleri 
fes conqticftum de infuria & negligentia illorum. Mandato Cortefiicognito, Icgatos mii 
ferunt , fed plebeios & nullfus momentf homfnes , quf dfcerentfenon venffTe haftcnusy 
quod perterras fnimicorumeratvenfendum ,bono tamen efleanfmo erga Cortefiuni 
Chfurutecalenfes rctulerunt. Cognitac6tumelia,qiiod prfmoresad fc vcnfre fuerfntdedfs* 
gnati,minabundusvulgaresillo's dimifit,cum mandatis, nifi pofltettfum adefTent dfem 
primarifcitiitatis illius ,iturum fehoflilfterineos ,qnidfoleatffatusopcrarifeexpertiis: 
ros fnquft , ff dfflulcrint accertum ad prcftandam Hifpano Regfobferuantiam , cufus cft 
omnium terrarum illarum fmperfum! Venerunt. Excufationcs innexas,admirTurufe 
Cor tefiiis ait,fi flcter/nt promiflis. Se Iibetf animo facluros im pcrata poIlicitiuint,fcq5 id 
cogniturum & Tafcalfecanos ftiifle mentitos intelkclurum & tnbuta fe impartiturosad 

t ii 



ZDtmcra p 
ciefa nfie o 

btata, 



i&ualfe qn 
tacpfit^a- 

fcaltcca, 




Hmidtfani 
(Cottefifcer 
tattm smbf 
unt:odtt!m 
qitifo^ part{ 
sduerfgftt* 
dcug* 



^jepurgai 

(c£\}iuru* 

tccaienfeo 

fcncCaiuts 
tofCo«efi06 



u 




;^.05.Ouartet>eeadf6 



g!?ftirutc* 
calavcrfua 

«criftuuSt, 



l£>:oditjo3 

tCC(3. 



ZDfra&ctfc 
ritaa £o;tc 



&cfm'ptio 
vrbie£l?iu 
rutccallc. 



Cottcfnis 
ad tcgatos 
2TDutuc3u «• 
roe. 



Cortcfif edicrum ,fiad fe fcrit, obtulerunt.lta diu ambiguus fn diuerfa trahebatnr ftudfa, 
Sratuit tadcm cxperfn fortunain & Muteczumanis morcm gcres,iter capit Chiuruteca* 
lam verfus.Tefcaltecani verofeiitentiaeius audita,nil proficcre fua confilia ccrnentes,nul* 
lo paclo fe pafTurosinquiunt, vt Cortcfius Muteczumanorum fidei fe hbere credat, ita vt 
in corum fitlibera poteftate , pofTeiIIiobefTe;Segratos fore homini, quitantafit vfusin 
eos benigmtate , admiferitqs Tefcaltecanos poit innumeros errorcs in amicitiam , quum 
delerepenftuseosinbenemeritamvindiciampotiiiiTet.Centiimarmatorummiliapiastf 
torice cohortis loco fe daturos inftaiit. Vetuit Cortefius.Nil vctuiffe pi ofuit.Cum ea pha* 
lange centum pencmillium prfma noclecaitra locauit,in vni? obiecij fhiminfsrfpa.Diio 
busindc millibus in fui tutellam retentis,caeteros dimiiit,mentas flliSjVtparcrat,grates a 
gens.AccedentesnoltrosChiurutecaknfesfacerdotes, morefuocumpucllarnm , pnero* 
rumq3 cantibus & tympanofum, aclituorum clangorib? procul prodeuntes fufceperuf. 
Introeuntes fat commode hofpitati fiint ,ac depafri, non laute tamcn,aut copiofc. De via* 
runiclaufura &aggeribus,dcq3 paratis lapidibusaliqui'dfcnferunt,vtaTefcaltecanis fue 
rat moniti. Ecce a Muteczuma nuncios recctes : ciues Chiurutccanos his funt allocutf ad 
aurem ,Cortefium minimc; CLmd egef int cuin noftris nuncii fcifcitati funt,ciues nil vltra 
refpondentnt . Qjuare motus in fufpitionem,Tcfcaltecanorum confiliimemor^Cortefius 
per Hferonymum Aquilafem intcrpfetem,qui &harum terrarum idiomatacalIebat,cu 
in vicfnfs terris diu feruierit, iuuene viiu admitTum percotatur. Quf intcllexit, hzec funt» 
Ghiurutecalenfes,tnquit ilIe,pucros omnes,ac fenes cii fceminis & factiltatib? emififleno 
itrisadeurttibiis. CL m daIiiidcogftcntfe nefciie prcfitettir. Proditfoeft detecl:a,fed ordinc 
quo,referendu eft. Apud fceminam Ghfurute<zalenfem puella verfabatur Gempoalcnffs, 
qtiie viru,velforteamfcum fequuta fuerat.Chiiirutecalefis fceminahis verbis Zcmpoale 
fem aduenam alloqtiftur. Amice proficifcere mecum.CLuo tande,inquit, ille^ extra vrbe, 
& procul hincait.Quid rei moueat illani interrogataduea.Ventura ca nofte refcrt a Mu^ 
teczumamultitudinemarmatoruniinniimeramjquotquotintrahecmceniarcpererint, 
trucidabunt.CLuod tui miferear hx.c tibi aperio,ne moreris, ni vna ciim cseteris placidos 
hosttias puerilfsaetatisannoscrudeliterfiniredefideras. Aquillaripuellarem detcgit.Ve^ 
itfgaturus ncgocium,rem Cortefius cognofcit,vcra efie intcllexft. Chmriitecalenfes pri/ 
marios acccrfft.Snos elTe paratos in armis imperat, Centuricnibns re apcrit, vt dato fco* 
pete figno,ruant in fceleris autores, quos ipfe vocatos erat habftur? in fw hofpitii a u la co* 
funftos. Veniuntprincipesciuitatisin vincula , reprius monftrata, conifcit,in eqiium fa* 
ht,exit. Atrii fui fores armatis circiifeptas rcperif. Cinium ei at ca nuiltitudo, quae ventu* 
ros expectabat,armata.Adoritur lllos ,priusq- reliquiacccdercnt, pugnatum efl diuacri* 
ter , ait ipfe quinq; horarum fpacio . Strauit tandcm Barbaros infidos. Ad atrium redit 
atTignatum. Giuesvfnftosadfevocat. Curitafiat interrogatf ,rcfponderunffeaMutcc 
zuma fuffie dcceptos . Ipffs uiuitis id aftum efTc. Si pepercerit, fepollicentur forepcrpc* 
tuoobnoxios,ncq3Muteczi!mzevItraparituros.Zempoalenfes,acTcfcaltecanfauxilia^ 
rii,fe habucrunteo dic ftrcnufsanf mis,ob conceptu fn Mwccziimae tyrannidem odium. 
Pcpercitciuibus Gorfefius. Vt mulicrcs & pueros,ac reliqua rcpeterent,reducerentq: im 
pcrauit .Ita fa ftum eft . Repleta eft fuo popu fo cimtas.His a dis opcram dcdf t,vt Tcfca/tcca 
ni &. Chfurufecalenfes conciharentur oiconuenirentanfmis , quiprfusoperaMuteczu* 
mx dif!idebant,odiocp fefcinuicem capitaliprofequebantur. Eitcaciuitas Chiurutecalla 
i n vberi planitic,domorum ,vti fcnbunt,intra muros calce,ac lapidfb? confti u ftos vigfn 
ti mfllium,per fuburbia totidem.Fuerat quondam refpublica.Dcditiciam fcccrat,ac c\it 
fto parentem fibi Mutcczuma.Vtraq? ciuftasnobfsfam parebit libens.Suntditiores,vc^ 
itesq^ afTequutur nobf liorcs hii,qua vicinf eoru Tefcaltecanf. Pcr dcductas foiTas magna 
iiiae planitici pirte irrigat Chfurutecani.Turritis mcenib? cft bene munita.Ex vno cclfo 
tcplo fcrfbft Corteffus qdrin^etas feturrcs numcrafTc trafti,per cfuitatisvicoscrcftasam 
pIi9,qoesteploru fungcbanfofFfcio.Habethccregio tcrrasaptasadpafeua,qc1 fenulli 
Df hacten^ i i ll(s terrfs rcpcrffTc aft, qa fint ahc populis adeo rcfcrte vt vix ad fcredu agri co 
pfa fuppctat.Qjm hcc fta fucccfffficnt , Muteczumclcgafos ad fe vocat,fncufat hen fuf ar 
tcs infquas ,doloagerc U alienanianu_fnfidiofemoliri,n6efTc prfncipis egrcgii , qualcefTe 
Mutcczuriia arbftrabaf .Dataalias pfnfernucfos amicitice fide,fen6vltra"feruaturiiait 
Cortefius , qiiandoquide ita proditonc Muteczum a contra infiur andu ea fuerit machina 









=== 



i-«- 



Caputfccundiim. 



tirs. Lc gm vero fcmfexanimes fuum hcrnm ml talc cogitaffe,aut fcfufffe dfxerunt tcm '* 
f«Mcadetetfurum,quaefpfidfcant^ 

unt» GjiofcabiraCorteirii fcruaremChiurutccalcnfcs eafuiffecommenfatos.His dik 
cUspetunta Cortefio legatf vtcumbonaipfiiisvcmaliceat vnumefuocollegiomfttcie 
ad Muteczumam earenuntfatum,quae tractentur.Datuseltcommeatus. Intra paucos &i* 
cs regreffus,dona ttiht Rege dfgna. Lances aureas decem, veftes gofampfas, vti kribit fuo 
more,m il Ic ac quf ngen tas Jam dixi alfas vt anguflis animfs fa tiffiat, me apcrtf us hxcdit 
cturum , vnde tot velles is Rcx affequatur in ipfius Rcgis ceconomia.Comcftibilfa pratc* 
rea multa.Sed praecf pue vfnum ,quo Rcges & proceres fruuntur a populo dfuerfum Mul 

tamm^pocuIorumgeneraconficiunt,exmaiiciogeneraIepIebefum,efruftibusVari^ 
<s mcliora * Sed ex amfgdalf s quibufdam , quibus pccunix loco vtuntur , mira De hac 
amigdala dfcemus fnfra.Per cum famf Iiarcm igitur MuteczumacV recentes alios lega* 
los affirmauf t fgnota fibi effe^qua» Chfurutecalcnfcs dfxerint dc fe,mentitos in fui excufa* 
tfone/uturum aliquando vt fntellfgat veram efle f n ter fe amicf tfam,nca fraude medfa co 
fueuiffeMuteczumamres tentare.Pofttilatmter haectameniterumatqjiterum vta fum 
pto propofito adeundf f uam cf uitatem decidat , ob rerum carentiam, qufa in aquis poffta 
ciuitas illa,rer um omnium lit indiga fui natura. Suis incolis effe a veteri vfcinf le. commer 

tioftti^refertamaft.Sedffhofpftesacceferint,fiituramfnopem&^genam.Idfeannuere 
poffe Corteff us negauft , quod ita in mandatfs habeat a Rege fuo . Cognita Cortefii fente 
tia,per legatos Cortefio fignifieat, fe inciuitate expeftaturu & pro viribus daturum ope* 
ram,neqmd deficfat.Mifftc$ prfmarios pleTofc£,qufeum ad fecomftentur.Mouetfgte 
tur verfus Temififtanani ciuftatem,vffcndicupjdus. Ad icucas o6?o montem ceftate cine* 
f lDtis coopertum \ ac bicipitem reperit vndic^ Iiberum, nomine Popocatepequc quod 
sdem fignf ffcat,quod nions fumofus, quia eortim Iiiigua Popoca dicitur fumus tepequc 
*"o»s.Acuiusverti^^ 

©bfcura nubes eraffofurgit vapore,adeo vt magne. domus quantitatem cquet ftimus tol 
liturcBin aurastantofurorejvtlicetacribus ventisacr concutiatur, neutric* tamendetor 
cjuciJturfunjus.Eamremadmn^^^ 

centibusindigcnismifit,quftantacreicaufam,fipoffibfIefuerit,vefif^ 

montem afcendnnt quo propius potuere . Non licuit per denfos cmeres ad extrcmuma* 

picem accedere^fetamcnapplicariintadeo, vtrugitum exeuntis flanimje/umic* ftrepi* 

nimfenferintefferiim&formidolouni,ctimperpefuisturbfnibusm 

bus,ita yt ^mons ipfe tremeret,ac velle rucre vfderetur.E nuncffs autem duo c^terfsaudert 

*orcsHi^^ 

fefaucisillfus afcenderunt.Hancfefquileucam cffepatentcm prsdicant.FIamm* fSil 

tisftndoreperrer^ 

qu^lcniuseotemporefcateb^ 

dito^egrefpeftrabfdiffi 

mm& latibulum rihs prebuit donec lapidum ilIedelapfiispr^teriret(nco3™fem 
perlapidesiaculati^ 

niiratiomvtadeosvffendosvndicBconcurrerintc 
Hoc cit Pater fanftc non pr^tereundum . Rcges arbi 

Iabcscxpurgent,cacpd^monfbuscomites.HlsperquffitisMutecztima 
fiumdncebant,quaTafcaltccanfeundumdiff^ 

fon^s,acIaciiuasangumspontib?refertas,vbifacileprofligar/quiretexe 
poffmtconfertimpcrealocat^ 

perIapidofasterras, a ggreffusen.PerimasaIto^ 

teni.eaeltCoIiiajn^ 

r^ob hsh^cingensva lis^alfovno^inqiiocfuitasen 

ainn t fexagima)dulci altero,de qbus latius fnfra dicemus. Muteczum^leJ t rqmXs 

negare qmn hoc iter fitcommodius ■. Sed quoniam per Giraziizfno-onin WMMu>* 

I iii 



foZWu 



1£ctft ron 

tcc3umane 

tntrtrfuam 

ciuitare 

obrerfipc* 

nuria. 



ZDons^o 
pocatepcq * 




Hudacfa 
Wpifpanof^ 



&> 



m 




■ 



% 



n 



nfiturob 
motifi vtci* 
nitatctn. 



S t>olis m* 
dom fclicit 
fc t>f# CJCCs 
mit. 

Bmacjmes 
ca ciuttae* , 



33ta pata= 

pa. 

flColuacit 



1«4 Hic aduertcndum quod Guazuzingi &Tafcaltecanf refpubte du^fcederibus eraf, 
& animis in Muteczumam connexfs, indc paupercs elTe repercrunt, quod circunfcptf ab 
hofte tato,nullius altenus nationis commertio fruebantimQuare prouincialibus fuis tan 
tmn prouentibus vfi,ca!amitofe viuebant,ne RcgicuicJ fubdcrcnt colIa.Cortefio tanicn, 
quod fe fperarent cius opcra pofTe aliquando libere vagari,amititias fcedera praeftitcrunt & 
in fignum eius rei mancipia qusedam & fuo niore vcftcs,pauperes tamcn,dono dederunt, 
vf ftuiqp neceflarfa fat copiofe, vrto die tantum, funtf mpartiti. Iam Auguftus terga verte* 
bat,quando necdum bcne morttium illorum faucesegreflus,adatrium campeftre, ad 
delitias «eftiuas cxtruftum, ductuseitJngCnsade6,vtineonoclemilIam vniucrfusexer^ 
citus fat commode fuerit hofpitatus. Reperitnamq? ccnfu habito,fecum c Zempoalenff 
bus^Tafcaitecanis^Gazuzingis & Chiurutecallenfibus armatorum milia quattuor ampli 
us,efuisHifpanisvixTercentum . Scd vti iam di ctum eft , ad fedandos exilium & ajigiw 
ftiarum mentium fermones,tormentis & equis,generib? ignotis,res agitur, magis qj be I 
latorum multitudine . Neq; viftus defliit . Muteczumani quippe oeconomi , quacumcg 
noftriproffcffcebantur, fatis latite prouidebant.Frigore hic tremuerumt,ob altoram mo 
tium viciniam, propterea magnis fgnibus opus fuit, Ad Cortefium Muteczumae frater, 
cum proceribus plserifc^ venit, eo die. Dona tulere Muteczumse nomine trium millium 
caftellanorum auri,moniliaegregia,admixtistamen precibus, vtreuertanur,fiftanq3 vb 
icum(^placuerit.Tributapr^biturumMuteczumamqu«cumc^Cortenusdiclauerit, 
modo lre definat ad ciuitaterti aquis circunfeptam , vbi necetlario cum tanta pr aecipue» 
ailtftudfne , fif laborandum inopia rerum , quia fuapte natura mhil producat, nullo patfo 
defuturum,autvlIo tempore ab eius Regis,a quofe miiTum ait,obferuantia.Repetitis Mu 
teczumx,quanto Ienius potuft Cortefr?,id fe libentcr faclurum,vt tanto Regi morem gerf 
reret ,fi perfui Regis mandata Iiceret . Aduentum fuiim non debere ipfos ar bitrari futuru 
fncommodum ,fmmo vtilem , ac honorificum.Se iturum quando aliter ncqueat efticere. 
Si vero pofth sec fuerit Muteczum^ fua mora molefta, rcditurum fe ilico fcederibusjclis 
& campofitis rebus intcr vtrumq;,quc multo clarius & commodiusfien t coram,cJ per 
nuncfos alternos. Dum f n hiis verfarentur, non deftitf iTeinterea incolas ab infidiis paran* 
disaftCortefius,fyIuasc^atrfomontanasfmminentes,canoctc armatis fuffTe refertas» 
Sed feadeocatttum femper fufiTefaftat,vt ab eorum artibus , acdoIfs,facilefeexemcrft, 
Mouens inde cf uitatem verfus lacunarem , reperft terreftrem ciuitatem aliam,domorum, 
vt aiunt , viginti mf Ilf um , nomine Amaquemeca^cufus prouinciae nomen eft Chialcho. 
Eius loci Regulus Mutezumae ditionarius , biduo noftros laute , copiofeq^ depafcuit , de 
dit<$ hofpitibus dono trium millium Caftellanorum auri , monilia, vtialius pauloante: 
dedit,& quadragin ta mancipfa. Ad leucas inde quattuor , lacunae fn haefit dulcf , ea multo 
minor falfa eft . V rbs eft in eius littore , par te dimidfa in aqua , altera in ficco. Adiacet vrbf 
mons altus . Ad Cortefium illuc venerunt viriduodccfm , quorum primas leflica veftus 
3it , humeris hominum . Annorum erat quinq^ ac viginti ♦ Ad huius defcenfum e lectica 
ccleri curfu propcrarunt caeteri , fordesqj omnes ac lapillos ,etfi palca f bi facebat,paleani 
purgando qua iturus erat falutatum Cortefium . Poft falutatum Muteczumxnominc 
Cortefium,abeopetiit,nearguerctur,Rcxfncurfa,vel negligentia,quod non prodicss 
rit obuiam , aegrotareillum lnqufens/eautem miflTos, vteum comftentur,Si tamen pro 
poff tum adeundi mutare vellet, fore iibi gratiiTimum. Blandis f llos verbf s & gratis qui* 
bufdam noftratibus munufculisdemulfit. Abierunt alacres. Illorumveftigia fecutus 
Cortefius , opidum aliud in aqua Iacunse dulcis pofitum , domorum millecV qufri 
gentarum fnuenft. Lfntrfbus ad illud ftur,ac rcdftur. Sunt corumcymbae vnflfguae 
vtf de Canois fnfularfum faepe dM , vocantlpfi nauiculas cas Acales. Progrediens 
pcr eius lacunae medium , ftratam repcrit viam altitudine haftali , quae ad aliud oppi* 
dum ducit egrcgfum , domorum bffmille, Fuit hic honorifice fufceptus ,vt apudfc 
pnoctaretCortefius oppidanf optabant,negarunt Muteczumanf Prfncfpes comftates. 
Ad cfuftatem multo maforcm ca vcfpera illum Mutcczumani duxcruut,que,fam lacunc 
fulfe littus tangit,nomine Izfapalapam.Ea eft fratris;Muteczuma2 ditionaria fpacio triu 
leucai^ ab oppido prfore,cuf* nome Tacatcpla.Ab Iztapalapa diftat alia ciuitas,noie Col 
uacam leucas tres,a q & puincfaCohia vndc nff ab f nitio dederc nome vniucrfae tcrre,qc! 
a longc de f lla fntclkxerant Jztapalapa eft domomn^vt aiunt, ofto niillfmn, egregiarum 



— 



— — 



Caputtertium, 



rriaforf fcx partc. Coluacaria non rhiilto mfnor ♦ Aptid Muteczurn x. fratrem erat Coliiaca* 
na: regiilus, qui & ipfe Cortefium preciofis donauit muneribtis.Iztapalape reguli atriuni 
aiuntefle miris.modis calce ac lapidibus fabrefacram. Lignariam etiam artem in eo polle 
re dicurit. Pauimenta efle regalfa, penetraliaq$ & cubfeula cum fngentfbus aulfs,laudant a«* 
pertis faucibus . Hortos habet ea domtis variis arboribus cV oleribus ,ac floridis herbfs^ 
ol fuaue olentibus cultiflimos. Cum mtiltis ettam pifcitl gencribus ftagria fngentia irifunt^ 
mquibusadnatant omnium aquaticariim volttcrum fpecies variae. Acl Iacunaruni vfcp fo 
lum profundum defcendi poteft per gradus marmoreos allatos a longe» Mira vcro de am 
fotilatoria cannarum retibtts circumfepta , riequisad areas,autarboreos friicms libere pof 
fit fntroire.Mille blandimentis funt illae fepes conftruftas, vtiapud ctelicatoscardines ptirs» 
pureos ex mirtho,autex rore marino,buxo etfam,& multis in Iocisalfisaccidit, pulchra vi 
lii omnia.Minuta dc hfs rebus refert multa, quas iam me fua prolixitate fatfgant. Caeteris 
omiflis in Terruftitanam ciuitatem, & Miiteczumae optatos ab vna partium amplex? farii 
^iriim iftum Cortefitim proffciamus. 



C£aputeertiuffiu 




^" T V R ex iztapalapa ad Tcnuftf tanam magni regis Muteczumse fedem, 
per manu fa ft tim arte,ac impenfa incredibili murum Iapideum,in aqua 
ipfa creftum.duarum haftarum latf tudine.Is murus pontis ofTicio fungi 
tur.Eft nac£ &J Iztapalapa ipfa parte aliqua , fn falfo lacu,reliqua in teira e 
dificata.Lateri vni potis ilii? dtix ciuitates inherent,partim fn aqua fun 
dateJn altero vna,quarum primaobufa gradientibus,dicitur Mefiqtial 
cingo.Sceunda eft Coluacana,de qua paulo ante. Tertia vero dicitur V ui 
fchilabufco . Primam aiurit domorum efle tritim millf um amplius . Sex millium fecilda* 
Tertiam quattuor millium,tunitis ornnes & magnificis fultas Idolorum templisXIiuf ta^ 
tes hae poritf adhercntes fal conffciunt,quo vniuerfse fllarum terrarum nationes vtutur.Ex 
aqua lacunse falfajillud congeiant,per fofliilas interram ad id condenfandum aptam,dedus 
fta.Congelatum concoqunt,fn glomos pofthasc,aut panfcufos forrnat,per fora,& nundi* 
nas peregrinarum rerumpermutationeafportandtim . Muteczumaetantum dediticiffalis 
illius comoditate participes ffebarit . Detrcclantes autem illius maridata minime . Sine fale 
proptereaTafcaltecani,a Guaziizigi,plericK etiam alii fuas efcas condiebant,qufa,vtf dfxi 
muSjMuteczumse fmperfo aduerftbantur.- Sunt htii ufcemodi muri, qui pontium a terre 
ilribus locls ad ciuitates aqueas vicem gerunt,plures,fcc£ interdurn vti vi£ diuerfae eouiux 
tront. Ad huric murtim ab Iztapalapa difcedentem , murus altcr ab alio ciuf tatis laterc oc^ 
curritln ©biuio Caftellum ercftum eft turrium duarum mexpiignabilium Jnde vnoitf* 
iiere ftur ad cfuitatem Sefqufleiica diftantem Jn his nmris,feu pontibus,traclfm funt pon=* 
tfculi trabealesjmobiles^qui qtiarido bcllica ingruit aliqua ftifpicio,eleuantur.Propter por 
tuarf aetfa fieri arbitror fciflirras f Ilas ne fraudent: ,vti multis in locf s,quae pace tranqlla fruu 
tur, videmus ciuitatum claudf nocni portas,non alfa de caufa. Poritf b9 elcnatis putei reftat 
aquaru tranfeuntium. Aditu prebent aqufs, fhiunt ibi ac refluut aqtiae , vti aiutHdc efl iri 
iiauira miru,meo H illorum iudicio,qui crederefe ntillo pacto aiunt pofteid accidere,cmod 
ipfi non alias legerint, Patei Sanfte . Diftat a mari ciuitas haec Iacunaris, fiti e lacunse ipfius 
falfefitusJeucasfeptiiagintaaniplfusJacent(^mediimontiuaitorumtracl:usdtio,du 
Valles ingentes inter vtrofc^ montes.Maris tame flnxu fufcfpf t,ac refluxttm lacuna,ni mei 
tf utur.Sed qtia ff t marfs f ngreflus,aut regrefTtis nemf rif conftat .F Iuftu aduentante^per dud 
itim collium fauces,fn dulcfs lacune alueum euomftur falfa,redeunte vero fmpetu redft ex 
dulci ad falfam ,nec propterea dulcis ita corrupitur,quin bibf poflit,neq? falfa dulcefcit. Sa 
tis de lacums,nuiris,pontibus &. caftellis. Ad fpe clacuhim tadem Hifpanis placidum,cjuia 
diu optatum,Tenuftitanis pruden tibus forte aliter,quf a verentlir fore, vt h ii hofpftes quie 
te fu a cly fia veniant pertuibanrt^ 

«as an te oculos in prefentiaru habere,de ftituro nihil anxtf. Ad hoc biuiuvfq^ a ciuitate verie 
f ut obtiia Cortefio mille viri , patrio more ornati. Cortefriim ,fua qtiiq^ cerimonia v(i faliirf 
tant£aeft.terram dextra c6tingere,moxqua parte dextrae terram tetigerint, ea ofculantuf 

I iiii 



BtfaM > 
ingrciTiniii, 

IDifpanorfi 
in Kcnnfti 



ciuitaicmo 



fal coRcm 




flu]tuat(pre 
mtjcuaqug* 
rum* 



i lV- ' !' 




— 



rcp ZDutec 
jumacufuo 
latcllitio 
Bpifpanis. 



&3ono:ifee 



©fomutcc 
3um j tn co 
«cntu Ifei 
(pano:fi ac 
vniucrfe 
fueoitionl 
psoccruni. 



^n potcfla 
temcoztcfitj 

oia pontf. 



^, 05.£3uaite bccadfe. 



in obferuan tice fignum ♦ Nobiles hff curiales omnes erant . A tergo rex fpfe tmUopetcdc* 
fldcratus,iam tandem aduemt. Eft ea via , vt iam dfxi fefquileucam , aiunt alii diias ieucas, 
proditcta^adeotamen recXvtrubricaiaftata nihilpoflit dcducirectiiis,fioculoium pro= 
ipfcientis alfcuiusacies ei feruiuerit .Ex ipfo caftello, vnde Cortefi? mouit ad Muteczuma 
cfuitatis ingreflum facilc percipiet. Perpontisciusmediuiter gradiebatur Rex,per pontis 
latera gens reliqua fubfequenterordine feruato,cequointer fediftantes interuailo. Nudispe 
dibus omncs. A Iacertis Muteczumam duo Pnncipes,quorum vnus frater eius erat,Izta* 
palapc; dominus,c primonbus alter,regem captum trahebant,non quodindigeret taliaiu* 
xilioicd moriseft eorum ita obferuare reges, vt procerum viribus fuftineri vidcatur, Acce 
detc Muteczuma,Cortefius ex equo quo,portabat,defiliuit. Amplcxur? Regeadit.Colla* 
terales prfncipes prohibuerunt.Nephas apud eos eftregem tangerc.Quf a lateribus venfe* 
bant,agmimbus compofitis,afllgnata dcferebat Ioca, vt finguh cum folita cerimonia Cor 
tefium falutaret. Ad Iocum quifcri mox fuum regrediebatur ,ne ordo confunderctur, Poft 
peraclas alacres falutationes, Cortcfius ad Regem conuerfus,que collo geftabat exigui pre 
ciitorquem fibiabftulit,& rcgicolIoimpofuit.Vitreinamqs variorum coloru erant,Ada 
mantes partfm,vniones & Pyropiex vitropartim.Muteczumae tamedonu placuif. Duo 
btts aliis torquibus gemmeis, & aureis coclcis,& cancris aureis appenfis compenfauit Mu* 
teczuma.Sufceptis omnibus,quiexierant obuiam, faciem vertuntad ingentcm illamira* 
culo afcribendam ciuitatem.Eodem ordine,quo venerant,regredfunttir omncs per pontis 
eius admiran di Iatcra,medio pontis capo Muteczum ac Regi, noitrisc^ folfs rcli tfo. Proh 
facinus fpcftandum & horrendum diclu.Ab vtrocfc Pontis eius exteriore Iatere,crebretur 
res erant in lacu fitce magnifice,qu3e omnes templorum vfces gerebant. In hiis paflim vel 
macipforum precio emptorum,vel dcditicforum filii vectfgalis Ioco ad id deftinati,corpo 
ra pro hoftiis immolabatur , horrore quodam non intclIefto.Scalpi fibi vifcera trafeundo 
pteriq? rem intelligentes profeflifunt. Ad atrium tandem ingcns,vetcre Muteczumae ma^ 
iorumfedem ,ornatu regfo comptil, peruentun eft. Ibi locauit Muteczuma Cortefium in 
Aula regia fuper throno aureo,reuerfusc}5 eft ad aliud atriitm Xautis 8C regalibus iuflit om 
nes Cortcfii comites dapf b? faturari , hofpitiifep cuiq; ipforum commodis fufcipi. Poft 
paucas horas prafus redfit ad cortefiumMuteczuma. Cubicularios , ac neceflarios familia 
res duxif,veftib9 auro,& viuaciflimis colorib? fntcxtis,ex Gofapioonuftos.Incrcdibile dl 
flu,fed cp credibfle fft,infra diccm^.Sex milia vcftiu amt q eas videre , Scribit fde Cortefi? 
Ex auro 5 atc£ argeto vna dona multa tulcrut.Erat apud Cortefif tribunal ilratu aliud tabti 
Iatu,eodeomatucomptu.InilIoMuteczuma vocatisad fcproceribus regnoiumomni 
btis , orationem habuit huiufcemodi, vti per iuterpretesquos Hieronymus AqtnJarfs fn 
tclligebat^perceperunf. C Viri virtute belli ca 

cgregfi,^ in fuppliccs benigm',fcelicem opto,fperoc^ forecongrcffum vefirum.Fauftus 
ad has tcrras fit vefter aduentus.De hinc ad proceres conuerfus fuos hsec ait.Ex relatu ma^ 
iorum cognouimus nos effe ad uenas. Ad oras magnus quidam princeps poft omnitim vi 
uentium memorfam,cIafle vectns,maioresnoftros perduxit,an fponte fua.an tempeftatis: 
bus a cf us,non liquet .comfti ^bus reli ctis difceflltrin patriam regreffus demu voluffletaddii 
closremeare.Domos iam fibiconftruxerant.proufncialibusc^ fceminisfociati filios pro^ 
creauerant,ac fixa domicilia habebant pacatiifima.Renuertit de rcdftu maiores noftri,nec^ 
tllius difto vlterius aufcuItarunt.Elegerant namc^ iam fibide fcfpffs & fenatu,& populi pri 
cfpes,quorii confilifs regcrentur , feruntcp abiifle minabundum. Nufc| apparuitad haec 
vfcj; tempora quifq3 ius lllius duclorisrepctes.Vos hortor,moncocrj meorum regnorum 
proceres,vt eadem obfeniatia tantircgfs dnccm hunc,qua meipftim profequamini,vecti> 
galfaqj mfhidebita,illiad fui libitum prebcatis.Ad Cortefium deindefaciemvertens,hec 
addidit. Arbitramur ergo cx his.quae dixi*,rcgem eum,quem vos mififle dicitis } originem 
ab illo traxifle,qiTarebbnfs auibusadfitis,quicfciteanfmis a laboribus ,quosimmcnfos, 
cxquohasterrascftisingrefli , fuiflcpaflbsintellexi,languentia /amcorporacurate. Ve^ 
ftra funt omnia qux pofTfdcmus regna. Tibi Primario quicUmq^ fis , Duciad hoc miffo, 
rcgnis omnibus,qux mihi fuerunt obnoxia, liceat imperare. Qjiod autem ad Zempoa* 
Fciifnun ,TafcaItecanorum ,& Guazuzigorum rclata, de me attinct. iuremcrito illacapi dc* 
bcnt.vt ca,quae de hoftflf anfmo proccfferunt,rerum experfentfa fuiffe mcntitos oftendet. 
Domos mcas cfleaurcas, aurcas & ftoreas , ac fuppellecjtilia aurca mec]p Deum cfle^nonho* 



^J 



Caputtcrtwm. 



foUtfjc, 



"• niinu 



foooelteftilia lu ipfc vidcl, Aurea me habcre momlia in thefauros congefta fatco. . Ea funt 
tual Uius tanti rcg,s noftri nomine vtci e pro hbito . a«odautem me non efle hoiiunem 
acinnnortaletibidixcrint ) enbrachia 1 encnirameacarneanerintatt5ofrca,tuvderfc.H?o 

dfce brachfa crnrad; femilachrymans detcgebat.Vbidicendi finemfecit.folamseft ea 
ftomachofedatus qaliquado guftaueritimperium .nepatfaturcollcga.iudicet&anho» 

facfe auidcmiflls fn terram oculls , idaudiueiant , quam placidtis fuerit ille connentns H 

S tSgTLachtyntabundinam^cuft* 

fccDemnt hef(tarutcBdiurilentes.SetandemMutcczttmae madata fequuturosfuntpolluci 

tfrKXfle tamcn tanta.tamq? rcpentina rerum permutationenoperturbanammis. 
DmXondUoTd ^A^SfiLv^.^^^^J^^, 
con^reffu nunc refcramus. Muteczums.ruisq; dedit .ciis,&! neccflfarns.peflimo f&»& 
Snniaeuencruntvtinfradiccmus.Sednoftrereligionisaugmcnto.egreg.e.Spe^ 

namS.vtpropcdiemrangufnafiaillalibaminatollanturcmcdio.cumample^ 

S mChrifi 1« cgeruntaiestranquiIl W fcX.PoftveroerumnofosJubfequente om* 

^ S XvtnihiinFaCciuspopularicuicgacciderir,neniodoregivnq^Sexnaq3diebns 

SlfeeUPftrfmcquoditaeuenem.riuequo^itaocrafionem 

eoarcfcwfcaoqueminColom 

^aXamedixu/quibusprKfeto 

mm Mufcor efmsColoniamercxerat.nomm 

S feSm admirffTe .Coalcopocam rctulit prxfccms illemififlcnunciosadfe.quidi. ^™tl. 

f«entCoakopocamrege^^ 

feruantiam qiwe tan to ffegi deberetur, quanms ille eft, quem profiteantur Corteftus.a fo* 

veSrprS^ 

H ffoamscon "XuXdidit nuncfo pncfeaus . a»«tuor Hupanos ad Coalcopoca m< 
KmtmadfccomVtarcnt. ^ r) pe 1 amicasipriter.as,Coalcopocjantemcontra.Adeun es 
nun Siifl ^^aCoakopocxfincsrueruntopprenl.duos illico|ra!Tatoresperemer..n^el q 
22* S ^Li.sconfoffieuan>runt.Coalcopoc^conrilioaa.im,arbitram S prsfeaus,.11 
reSiftam nCoakwcamtendit.EqUosbabebatduostantum.cumhisrcopetanos, 

*to™icmo?u^ 

"SXffi fnimicorum accito,ciui«tem Coalcopocjim fi^P™««' 

acr tcr Coalcopocani.In oppugnationcfeptem Hifpanosperemcnmt.cx auxilfanis 8 plf 

rofo Tandcm expHKnata & in predamdatafuitCoalcopocaefcdesciuibu S mult.strucid a 

SSTcoXpSg^ 

ItemitlK 

doumqW^ 
fcioVoI.mvmmoWetcMuteczttma.Senonea^ 

tamcn om nem rurpitionem ab ammoregismagni ,ad cu.usamrs rem deuenifle mmw 
rftoPorLcvtadatriu,quodipreCorterl. S inhabitat,p.offcifcaturMutcczuma^^q^^^^^^ 

SftMiiteczuma.Semarpotcidficereperrtiautonm^ 

ri"mocereMcfamiliate^^ 

cmc?accerratPunicndo S quopoffitipriu.imtocentiamapudmagnumregemexpurgare, Uum«<m 





J l Ul 



— 



1 



i 



£oa!copos 
cavnaciifo 
cijefuiecos 
buriiubct 
lCoucfius . 
Uicula inii 
cit XDutcc= 
3umcvtpo 
tcf^cHfrago 



Cozttftus 
ad ZDutcc* 

3tmj3m. 



ZujuUa,*) 

uincia. 



lappa. 

ZDalinaltc 
pccl?. 

£cnu?« 



^Caclpintca 
bccl?. 

^otnS cru 
-gi iubct 

^Attcfiue. 



^♦&£2uart£ bccadte. 

marii qndecirmSe fd patrafTe cu Muteczumc voliintate ncgauf tprimo.Cor tcfitis Goako 
poca&rcliqiTosvnacufiho,ftnicloiningenti pIateamagnorogocomburiiufTit,Mutec:s 
Ztima,vniuerfacr3 ingentf eius regia ciuitatc infpe tf ante, lata ineos prodf tionis fcntentia.I Ili 
vcro cum fe ad fuppiicium duct vidcrent,de Muteczum «e im perio cdfefii fimt. Vnde Cor* 
tefius,qui qtiaeiltis occafionibus,Muteczumnc imperium fibi vendicare ftudebat,c6p edi* 
bus neftit Muteczuma,quem apud fe habebat , minitabundus infuper iecit in illii iurgia* 
InfceJix tunc Mutcczuma,readco noua pcrculfus/ormidinerepletur^deciditanimo^nec» 
iam crigere caput audet,aut fuoru auxilia fmplorarcfoluit illum tame ilico, incufatiitcp c ra 
uiter rafti JIlc vero pcenSfe meruiflc fafliis eft 4 vti agnus mitfs . Aequo animo pati videtur 
has regulas o-ramaticalibus duriores , f m berbibus pueris diftatas, omnia placide fert, nc 
fcditiociuiuoi procerum orfatur.QjKKkuq? iugum fibilenfus efle videtur,quamfuorum 
cxagf tatfo,ac fi Diocletiani regeretur exeplo,qui venenu potius ftatuft forbere, qua habe= 
nasimperiiabieclifefumere. PoitfdMuteczumaalloquitiir Corteffus , fpcrare feinquit 
fidem feruaturu,quam praeftftit deobferuantia,ceteriscr3 fcederibtisielis illius magniregis 
Hiipani nomine, propterea vt voluntate expleat fuam , liceat ad atrium in quo prius regio 
more fpledebat regredi,fivelit.OfTert Cortefius.Rcnuit ille,inqtiies,nuIIo modo fieri po f 
fe,quin a ftiis proceribus ftimularctur & mille moleftiis torqueretur,ad excitandos tumnte 
tus elTe paratos eorum animos,quos frcndere dentibus intelligere fe ait , quod Cortefiu 8C 
focios cum ea prefertim ofTicialium infenforu caterua fufceperit. Qiveti9 tutiufeg fe apud 
noftros agere vitam faiTus eft, quam fn tanto fuorum turbine verfari . Deambulatu tamen 
interdum ad atria,qiie ad delitias mira ftruxerat, gradiebatur,de quib* infra Iatms.Ita fub 
vnis diu vixerttnt ambo teftis Cortefius hofpes rccept?, & Mutecztima receptor , fed tuns 
e couerfo.Quandociiq^ ad vefpcramreuertebaiur,nonadregfam antiquamaiorum cVfua 
fedem,fed ad Cortefii pajatiiim tendebat.Comites omnes fuos & Hifpanos vna donis, e Ic* 
clica dcfcedes ,a fTicfeba t,fcqg ab Hifpais tf a ftari volcbat , qs alacri vtiltti & benignis fer m o 
nib? appcllabat & alloqbaf Mis ita ftatib? petiit a Muteczuma Cortefius,vt aurifodinas,a 
quibus ipfc ac maiores eius attrum afTequebatur,oflederet,placere inquit Mutcezuma. Iuf 
fft q? fine mora,cfus artis expcrientia pollentes opifices accerffri.Per diuerfa diuerfi mittun 
tur cu Hifpams a Cortefib de 

fodinas diriguntur prouinciae vnius nuncupatas Zuzulla . Ea diflat ab Tenuftitana regia 
leucasoftoginiai facili collecliiaurum a tribus fhiminib? legerunt,nccrj enim initrumeta 
fcctim Hifpani tuleriint,adpurgandum apta Jncolae narneg non tantifaciut aurum,vtali* 
ter illnd perquf rere curent,cf vt egcfta harena inter lapillulos attri grana grandiora decers 
pant.Terram aiunt , quae media efl leucarum intcruallo magnificis oppidis fulta. Alios ad 
regionem mffit,nomine Tamactilappa,citius fncolae funt ditiorcs , in veilin etia gcflaminc 
ornatiores Zuztillanis, quod teilure gaudeant vberiore* Ad aliam nomine Malinaltepecfa 
alios deilinauit,quae mari ppior eit,leucas diflans a Regia lacuna fexaginta, Ex magno ibi 
fiumineatirumcoIIcgeriint,Ad montanam aliiregionem tetenderunt^nomineTenis.Hic 
funt feri belIafores,hafias habent certatui aptas fpitamarum triginta . Ei9 res ulus Coatcli^ 
macc? nominc,a Muteczum e legib? libcr efl.Hifpanis licere fuos fines pedib? tercre,Mu 
teczumanis minime di^itltn placide fufcepit Coatelimacc? Hifpsnos & Iaute cibauit.Hec 
regio Tenis o tf o efl fiuniinibus atiru giguentibtis omnibus,ceIebrf s.Mifit ad Cortefium 
nucioshicRegtil^fefuacrioblatu.DeflinatifuntahiadpiouincianomincTachintebech, 
duos in hac prouincia fluuios aurum eignentes & dnccndx coloni^ rcgioncm aptainue^ 
ncrunuDe huitis terre Tachintebechae benignitate faftus certior Corteii?,poflnlauit a Mu 
teczuma,vt magni Regis noflrf nominc,domnm in ea prouincia erigeret,in qu a ittiri ad au 
rtimlegendufequirentrecipere.PIaciiitJmperauitarchiteclisregiis^vtprefloeiTcnt.Fiiit 
miniftrorum eius diligentia tata,vtduoru vixmenfium intcruallo , atriuni ftruxermt,cu* 
iufq3 magni principfs 5i vnf uerfae regi.x familiae capax,nc quid deficcret ,Dum interea do^ 
mus aedificabattrr fatx ftint in iftu OcuIi,vt vulgo Ioquar,panieif grani,quopancmconf^ 
citint,hcminae innumeiae,fafcolicrj multi & Iecuminu varia genera^duoq? illortim arboru 
milia , qux pccuniariaamigdalamprocreet,cTe quibtisalias latfus.Pro phantafmatehabc 

buntexilesfngenio^quodcxarboribusmonetacoIIigatur.ConditKfiieruntcxtrajedcm 
grandiorejres ali?e domus a trif miniflerffs addicle. Lacunas etiam dtilciii aquarum fngcn* 
tes,in quibns 6C pifciu & aquatfcarum volucru copiac nutnantur ,fcd anfcrum pr«cip«* # 



^ 



iii ■ 



— T— 



Capuftertftttn. 



totm* 



Qum&entas nac# priffloielu fniiciprecepit,cjufa illis magfs vianfur ot> ptnm^Mu^m 

Vclamina conficiuntmultimoda, Eas entaifingulisarimsexp flant primo vere, ^dcKdit» 

sallinas, qiue funt pauonib? nris mafores & nihiIo,vti alias dfxi,detefJores,milIe « quin^ 

*entas ad efum prsefente & fobolem furaram.CL«*cfi<* preterea faciunt ad cultum agrc* 

rum 8? rem rufiica exercertda^Inilrumenta cmnia t Scribit Cor teflus atriu ilhid tam paruo 

ereclum teporc,fi vendi qufret, valoris efle Caftellanorum viginti milliu amplius neq? par 

IU£ efle in Hifpania vIIumDamus quae dattt. Interrogatus de hfttc Muteczumavbi na effet 

portitsaljquis^no^isnauibusf^c^ 

biriumcTsfueritcura^Daturumfetaiiietitt 

kbititni? Eorum littoru gttaros cu Hifpanis mifit magiftrcs,diucrfas peragrarut partes.irt 

grouincia Guazacalco.cuius regulus eft Muteczum* iiifenfus,Hifpattps ad mifitregulus, 
luteczumanosmininie.Denoftrorupr^ 
ouo Potench ianenfes fubdidere.ex illocg tepore noftroru amicitiam eocupiiue, fatifte venii 
fe fe optare inquit & fluufi fauces ingcntes illis monftrauit,ftttuiueK aiunteiTe profundtim, 
hinc^randiorumnauiumreceptiuumXodendaeGoloniaeibifumpfitinitium^tarogs^ 
te res-ulo , qui more patri* iliius fex a fuis dediticiis domos in huius fluminis ripa erexerc. 
Plures promifit,vbi fuerit opus.Iuuitauitc£ Hifpanos ad ceterttti domiciliu, ff voluennt pe 
dem fi|er eintrafuos fines,immo & intra citiitatem fuam fi maluerint, In Apicitise opta* 
tce ficrnum dotta mifit > licet non magnifica , ttuciosqs ad Cortcfittm oblatu obferuantia» 
Ad r?s Miitcczumanas redeamus.Detento Muteezunia, vel vt liberi? loquammyn feruitu 
tem honeftaredufto^CatamazittusHacoliiacan* prouinciae pofleflbr,cuius caputelt ix» 
fucco,Muteczume fubieclus cX afilnis,calccs excuiTittfe ncc£ Cortefio nunc,neq5 Muteczu 
mx parituru viterius profcflus eft . Superbe chriftas ercxit in vtruq? ,Hic qtiattuor cimta^ 
tibusdominat,indedicitimNaha 
Muteczuma2tameimpcrio.VtituaBeatitudonouitaccidcrcinregnisnnsfauropeis,iuD 

Imperatoribusin Germania,fub regibus in Hifpania 8i Galliaprincipesefle potentcs C* 
faribustameti H Regibusobteperates,cutcrrisipfis,quibus imperitantXuiitatu earurn 
primaria,nominetefcuco,triginta millitim aiunt eiTe domoru egregiis mcembus OC ma* 
gnificis teplisacxdibtisinfignc, Rcliquas triu»quattuormilIiuelTefocorudicunt,cum 
villis ac vicis & pagis ditibus & vberc gleba foi tuttatis. Nuttciis, Cortefii nomine , inuita 
tibus ad pace,refpondit elato fupercilio.Ec quid^ttimo nos pntatis eiTe ita ftrato vt vobfs 
aduenisfubiicerecolIaveiimus^EtMutecztimaRegemacriterfttcufauit,quoditaIaguicle 

fe dedideritin noftrortt poteftate.Intellefturos quis ttam ipfefit,fiacceiTerinn V eniant qua 
documCR voluerin t excttfo lacerto edixit Xorteii? hiis rettunciatis,bello impetereGatama 
zinum optabat Aliter agendu cfle confuluit mutcczuma. Stragem fore paratam fi ad ma* 
nus res deucnerit,quia potens Catamazinus fit & egrcgioru bcflo virorum domfnJW icto 
rfam fore dtibia &ff viccrf t,cruettta. Artibus cenfuit,atcg aftu agendum.Sibi earelinqui cu 
Tamdixit.CriftasabfciiTurufeCataniazinoparuonegocibinquitStipendiarifsn^^^ 
Ducibus fuis acccrfi'tis,velle fc Catamazini tcmeraria infolcntia deprimcrc inqtut hlis clu* 
cibus nccefitudo erat apud Muteczuttia cum Catamazino cV familiaribus eius ,qtut)iis m 
bornatisCatamazitticaptureoperamimpendantoiadfe trahant renitentcm oifividermt 
opus eiTe triiciden^imperatXongefunt Ambagcs,16ga & hfftoria.Quo na paftorcsafta 
fit fatis cft.Heri mandatu dextro pccle peregerimt Duces.Catamazinuraptarunt noctu lmj 
paratum nil timcnte,pcr lintres in propriis^dibiis,quae in falfilacUs margmeiitse iutttctn 
flum in Tenuftitana lacuttarem Regia,Cortefio dedit Catamazfnum,qtto inyjng 11 ^^ 
pedes coniefto, fratrem cius Cacufcazinu Muteczunix obfcquetem itt regnufuftecinop 
tabant id caru ciuitatum poptili, qUfa fuperbe nimis a Catamazino gubernabantur, necg 
audebat frater apud fratrem vita agerc,quod eflet ttimis peruicax « capitofus.Paucos poil 
dies Cortcfins Muteczumse fuafit, ad proceres, qui audita fui Regis oratiorie de obleruan^ 
t\2L magno Hifpaniaru Regi pr^ftanda , natales terras repeHerat, nuncios cfTe mittenclos, ^ 
ab ipforum fingulis petant eai u reruni ,quas quifc^ poflideat partem,ad magnii Milpama 
jum Regem m ittendam , qucd fit implicitus inexhauite cuidam magnse nioli fabricact^ 
fitc* ob^am fumpta conftru ftura anxius. Annuit poftulato Mutecziima* E fuis familiarfc 
b9 pccrih?. notis,vti ncciditin rcafi dornib? ex Comertio in regu penetralib*,binos miiit 
aut ter nos totidcm qj cu eis Hifpanos coinitcs Cortcfitis ad proccnim fingulos.Tanta elt 



SUptuofi 
atrium, 



Superbfi 



m. 



lHfll?3Ute m 

calquatuo? 
ciuitatfioo* 
tnitiud» 



Superuff 
flmarefpg* 
fio £ata 

macinio 



t&ifmdei 

pugnaZPti 

tec^uma. 

jCatama^is 

n?in vinai 

laconiea*» 




J l N' ■ 




■" 



" 



SJngcnsmi 
ftm. 



Srguti opi 
Ftccd apuct 
Jiidos. 



^♦0S.iOuarte&ecadt0 

ia inter illos cocepta formido, vt folo audito Hifpanoru nominc, nemo fcfat emutfre atif alf 
tcr cogftarc,q3 vt imperef .Leucas quinquaginta,fexaginta , octoginta & cetum ampli7 per 
dt"erladiuerfitetenderunt,petieru^ 

fiato fcribat Cortefius , quintam Regi debitam partem fummaafcendifle Caftellanoruau* 
rcorum quattuor & triginta milium .Caftellanu veronumum nouitBeatitudotua ducatu 
fuperare triente.Praeter conflandu aurum, monilia portarunt preciofa multa masni etia 
ponderis & vabris,perpulchre formata,in quibus ars materia vincebat.Habent nac| argu* 
tiflimos omniu artiu opifices,aurariae, argentariaec£ praecipue , quod Beatitudfnem tuam 
mimme latet. Vidit naq? non pauca, fabrefactura quocg aliquan do fuit admirata , cil apud 
nos effet ,ante fublimis throni adeptionem.Lapilloru quoq? prccioforum ait Cortefius al 
latamefle copia no contemnenda. Sed ex argento allato fcribit Cortefius Regia parte qufn* 
tam centum amplius fuific Iibraru octtincialiu^quas Hifpanus marcos nucupat.E gofam 

piisveroIuppeIIeaiIibus,auIefs,vembus,ieftoruornatibus,referuntnoncredenda.Crede 
da tamen,quando vir talis ad Caefarem & noftri collegii Indici fenatores audeantea fcribe* 
f e. Addens infuper fe multa praetermittere,ne tantarecenfendo fit moleitus» Ide affirmant 
qui ad nos inde regrediuntur.Qjii^vero a Rege ipfo Muteczuma rcceperit,adeo funt cV pre 
cio 6J arte admiranda,vt prctereuda efTe cenfea,donec illa videamus. Prsmiifla cu Beatitudi 
ne tua vidimus in oppido celebri ValdoIeto,qu* in quarta Decade defcripfimus.Propedie 
€K illis multa fe mifluru fcribft. Priora dicunt,qui veniuntad nos,eflenumero,qualitate ac 
precio multo inferiora. Ociabaf Cortefius,nec£ in tantis, tamcp fcelicibus fucceflibus qd 
facere quiret,intelligebat.Muteczumae potcntia, Imperiiamplitudine & ceconomicx or* 
dine ac elegantiam & copia contemplans,nefcire qua fe vertat, vndeq? initiu narrandi capi 
at,profitetur.De prouincia tame ea,in qua Iacun ae Ulc,ac Tenuflitana ciuitas fmmefa,mul* 
taeq? ali* iacent,exordiri fe vellediflerit,decaeteris poftmodu.Proiiinciam appellariMefli 
cam dicit,altf s montibus circufepta.In ea planitie lacunae funtilke du;£,dulcis vna,falfa al* 
tera,vti iam dictueft . Planitieillam leuearueffc aiuntambitufeptuaginta, qualacun^ ma* 
iori ex parte occupat.Cum fit Tenuflitana ciuitas magni Regis Muteczume^ domicilium 
in falfi lac? centro pofita.Quacuqj fit ad ea eudu, fefquileuce.,vel duaru alicubi Ieucaru eft a 
cotineti inteniallu,dfcnoctucj5 feruct cymbis eutibus ac redeutibus lacuna Jtur etfa perma 
nu fa ctos pontes lapideos quattuor,vti a quttuor Iaterfbus,maiorf ex partc perpetuos foli* 
dosq^tractimtamenapertos&concifo^^^ 

rnientcsac refluentes aquae Ifberum habeant tranfitum , qtioq? Icuari facile poflintfiad* 
uerfi alfqufd emergeret. Latosaiunteflepontesillos dtiarum haflarnm menfura. Exillis 
vnum defcripffm? in congreflii Muteczumae cum Corteffo. Inde aliorum forma capfatun 
Per vnum e pontibus ad vrbeaqu£ducrustrahftur,pontetamen non impedito . Vniuerfa 
ciuitas inde potu fumir^Tractfm loca funt defignata quefloribus regiis feruantibus Iintres 
venum aqua pcr cfuf tatem portantes , ab aquatoribus ibi exfgunt vectfgalia . Dtios habet 
ulueos is aqua£d ( uctus t Qjiando ex mcantfs aquae mufcofo fitu fordefcit vnus,in alterii labcn 
tem aqua dirigunt,donec tergatur alter , ita vicifli m deterfis fn vniuerfa ciuitate purf ffcata 
Dibunt aqua.Bouis corpus aitit aqtiacdticlP iliius craflitudine adequare, De frequetib? vcro 
per vrbem ipfam pontib?,quibus vicini traiiciunt advicmos,quid refera^ Lignei funt latf 
omnesjita vt dece vna viri pares poflint deabulare,innumeros dicunt effe, neq? minuspn 
tandum efl.Suntnaop viae maioriexparteaquea£,Sunttame&ali3£ terreflres,vti lfquetvide 
re in fnffgni noflra V enetiai^ Rep. Alias prxterca dicunt efle fn vtraq? Iacuna,tu fn ripa,tu 
in aquis lpfis fundatas ciuftates,ad Vcnetiaru fimilitudincm . Tcmiftitana ipfam inqufunt 
fexaginta cfrciterefle miliudomorum,neq3, fi vera funtcaetera qiix narrant^ abiiciendum 
eft,qiii'n fferi poflif.Sunt fn ea ingcntes plate<e,fed vna praecipue porticibus vndic$ circxm 
uallata. Receptrixeft omnium mercatoni,negociatorumc£ altcriufmodi.Tabcrna; ibi funt 
merftorix rertl omnftim vendibilium, veftitui,efui03, ac ornatui,tam bellico, qtiam ciufll 
comodifrimac.Numerare pofle in foris & nundinis quoto die vcdentium & cmentium ho 
m inum fcxaginta milia qui cymbis vchunt ad ciuitate de fux patric prouen tibus cV pere^ 
grinum aliquid fecu reuehentes. Vtapud noflrates omnes cum afellfs,aut alias onerarfis i« 
mentis vcl curribus,ruftica gens ex pagis cV furibus ad oppida vicina,vcl ciuitates,que fuo 
laborc^curavecoegcrutrlignadico^paleam^vintin^triticuin.ordet^altiliaq^cVhuiufmod/, 
quo vel neceflitati^vel appetituifuofatiffaciant, in regreflti ad vefpera reportat.Sed efl alfud 



TZzCcriptio 

Tenuftita* 

iigciiiitati 

degans-j 

copiofa. 



Scituflita* 
na focagtna 
tamtlif) do 
mo:um. 



— 



— 



""" 



mr— 



wx 



Caputquartum, 



W& 



fbf coniettiaritibns &pefegrfn{s6mhibus maximecOmmodum ♦ ^kllaeflplatca,buiii1; 
aut triuiuni vel quadriuium ni^lum$ in qiubus defint caupbnes.Singulis horaru nibnicn 
tis afTa,elixac£ ibi reperiuntur eduliavolucriim oiquadriipedu.Bouesaute ,caprasjOiiesq$ 
non afTequunr. Garnes m eorum v(u funt catellorum , vtiiadixi qubs pihguefaciiirit caflra* 
tos ad obfOrtia,ceruof umc^ 6i aproru aflcquutur Copia tK funt egregii vcnatores ; Iepores 
&L cuniculos,tuf tures etia,ac tiirdbs & ficedulas,perdices ♦ Atagenes , fafiartos quoq^ aiit ea 
teluis.InteraItiliadomcflicaaiifefes,anates.^ 

ficutinf ates rnralcs fcenime pullos alut quiqs donii copia.Pauonib? fceminis illosdixi ali^ 
quado fimiles erTemagnitudine & pennarurii colore. Sed mbresillofum dcfcripfi rtunqua; 
Vigimiy trigintacg aliquando pariunt fcemrnae oua,ita qubd miiltiplicansfemper eflgrex; 
Mares ainoie fcmper ciTecaptos,propterca cibiillos leuiffimi efTeaiiint.Cora fceminis per 
petuo feipfos fpeftant & vti mares nfi pauones integro die caudis eleuatis in rotse modum 
coram ainatis fcemlnis deambularit tranfuerfe gradietes vti etia «oflri pauoncs efliciunt & 
tracti fingulb quiqs mometo poflpaiTus duftos qttuor,autpaulo plures flrident,velutipref 
fus alta febri curti frehdet prae frigore dentib? segcr . Diuerfos ad firi lib itum iiiter cblli phi 
mas colOres oflentant,gIauco uuncmiox viridi, ptirpui eo demum pro vario pennaru mo^ 
tu rtitent,vti cupiens amiece captus amoreiuueniselcgans placere. Sed vnum riiihi retiilif ; 
quod cxpcrimcntb fe dididlTc ait f acerdos quida Bcncdiclus Martinus earufn terrarum ma 
ximus indagator ? meo fpirituicf editu difficile. Ex his paiionib? ait fe agmina multa nu* 
triuifTe,generationiq$ iilof u vehemeti itudioindulfiiTe. Marem ait impcdimehtis quibufc 
dam cruralibus eiTe implicitum , adeb vt captare fceminam ad coitum vix queat, nifi notus 
aliquis fcemina manu captam teneatmec£ foiminam inquita captuabhorcre, ncc# marem 
ab acceiTu deterferi. Vbi primii teneriamatacernit y aditilIicb,rcmcR fuarii detinentisma» 
nibus peragit.Hec llle ^raro tamen ld accidere faterif fbciuOuorumhabent ex pauonibus 
illis,anferibus eV arinatibus copia ingentem jjfrue ci uda , fiiie diuerfis cohdita modis ea vo* 
luerint,aut in ofYas cdufta parata fimt; PiTcium etiaeft apud eos tum fluuialium, tum lacti 
narium cppia, marifimbrum minimse,diftanta marinamcg magriaintercapedine&illos 
crUdos,afTos & clixos aiTequunf negotiatorcs ad fuf voluntatc.De ff tictibus autem noftraV 
tib9 afTequu tur cerafa,pruna,& ponia variarum fpecierii, nobis aute ignota gcnera multa» 
Ad appetitum vcro fenfuale,viuae veduntur cuiufcp gcneris rapaces volucrescV illarum cq 
jia iritcgra farcita gofampio,ita vt viuas arbitrentur e(Tc,qui eas infpeciant.Q.w^CB v/ 9 <$ 
uifim ftios tenetopifices. Hcrbarios &. pharmacopolas ad valetudinem curandain precio 
habent.Olerum etia multa gencra, laclucas, rafanos jnafurciumjalhVcepas^ac multapras* 
tcrea.Mellavcerafc^colIigutexarboribusqu^da.Exapibuscynoflratia.DealtilibuSjqua 
drupedibusq^acpifcibus,efcaf iisc^ febus aIiis,cV fen iiialibusiam fatis ,quibus pccuniis aV 
gantur hxc^auditu eft pulcherrimum; Audiiiit Beatitudo tua id,fcripfi a ego alias; 

CCaputquartum. 

XARBOREISaV Ibufdam friKSibus , noflrisamfgdaiis fimili* 
bus,quosCachaosnuncupant,ebrum cireciifrcntcm dixi monetam .Eius 
cft vtilitas duplex , monetae bflicio furigitur & potui cOrificiendo apta eil a# 
niigdala,per fe non eft cbfneflibilis , quoniam amariufcula , Iicettenefa , vti 
amigdala fpoliata.Sed trita feruatiir ad potiim oi puluerfs i\\i9 portione con 
_!ectainaqiiam,moxreiioliita parumpcr pocuIumcfFiciturrcge digniim; 
O fceiice monetam , que fuaue, vtilemq? pf aebct humano gcnen potum & a tarfarea pefle 
auaritiae fuos imnuines feruat poflciTofes , quodfurTodi , aiit diii feruari rieqiicat . Sunt 6C 
alia pocula multjplicia, vti vuigoac ciditih tu^Bcatitudinisnafalifolodeceruifiis oifidra, 
eontufo concocl:oq; in cupis,aut hidriis maiicio grano 5< fruftibiis,hcrbis ctiam aiiquib? 
quofu potuum funt mercatoriis proximae Cauponales taberh?e,vbi eduliaparahtur.Inau^ 
ditum alias nouu illud de moncta Beatitudo tua, priuscp cx Hifpahia difcedcret,intellexif ; 
icd quo modo arbonlla plantetur,nutriatiir cVcoaIefcat,hOhdu habiieramus, nuc veio nd 
tiora funt omnia. Arboi es illc paucis in loCis creantur,opiisenim efl calida , humidaq? H* 
gione,ciuadam cceli bcnignitatcdonata;Suntreguli,qiuorum vecligaha prouentusq^ ito 
rum arporu foli funt fnictusvEartim pcrmutatione necefiaria fibicoparant, macipia dico, 





i 



1 



ZPirabilctS 
coitu^ndi* 
«vpauonii 



&>efructib* 

C02UU1. 



&e pectmi 
i0 5Jndo?? # 



taudatme 

nctanio , 



i&ucmo* 
do arboz . 
monctalisi 
plantctur; 



■fc 



— i— — 



£2cmnri* 
ttonc qitas 
rudaarbos 
rutn* 



£3cnato:ta 
Donuts. 



: 



^,£§.£hiartec»ecadts 



&crcrt'pt(o 
tcpltmaios 
rdnXcnus 
ttitanc. 



vcftcsqs & ad ornatu S adcaetera faeientia. Ad eos mercatores,variarum reriim mercesim* 
portajit.EfFeriintfriiciuuillorucopi^ 

le fun t ille,vtco modo fmitimf ocs fiai eius rei participcs. Idcacciditvbicuq? tcrraru,qui 
ii\lqsaroihata,aurum,argemii,chaty^ 

natiuu,ex ca fusc patric, bencficentia,quod optant pcregrinii aflequuiur. Eunt quippe per 
alzorum terras,qux mcrcibus iliis indigent,autcx humana mollicic indigerc fe arDitrant , 
ac referunt quae vjciuis grata fore cognouerint.vt natura adornent hac rerimi varietate. Sic 
viuitur in orbe,fic loquendu eft.Qua veroarte arbores illae nutriantur,refcredum eft.Sub 
alterius cuiufuis arboris tenella plantantur,quo vcluti nuti icis in iinu fcet? fnfans, a folis ar 
doribus & nfmboru rabie fit fecura.Poftea vero quam adoleuit, vt ftias qucatprotcndere ra 
diccs & ia durefacia pofTitaeiis , ac folis frui fpii itibus , nutrix arbor fcinditur,aut eruitur. 
Denionetafatis.Qjiodnifivulgares&anguftaeanimaecredcrevoluerintjnecrederecogan 
tn, refFiagito. Veduntur &. in Tenuftitanis plateis, ac foris venalibus quaeeumc£ facfunt ad 
domorum ftruftura cV ornatum,trabes,tigna,combuftibilia ligna,calx,gipfufo3,ac lateres, 
& formatiad pfente vfum lapides.Vendunt cV fi&ilia vafamultimoda,hydriae, canthari,la 
ccs,crateres,patellae,paropfides,pelues,fartagincs,catim,vrcei, cucla fabre laborata vafaos 
mnia,Chalybe,ac ferro carent. Auro,argento,ftanno,plubo, orichalco abudant.Siue ru* 
de metailum omne,fiue conflatu, aut decuiTum &. fabrefactum in monilia quaeq; optauerit 
quis,parata reperict Vifum quicquid fcfe oculis artificu offerat,tata eit in lllis argutia, vt cu 
dant cV fcalpant illud,fta pulchre,vt natura aemulentur.Nulhiis eft afpcctus volucris, quas= 
drupedis nullius facies,aut forma,cuius Muteczuma no habeat viuis fjmiliimas f magines, 
& viuere illas putant quicunqp procul eas mfpeftat.Nec longe abeft a tuae Bcatitudfnis nos* 
ticia, Viditnon paucainallato munere,pnufq3 cxHifpaniaiter caperetad vrbe. Aliud eft 
non prelereundum.Domus eft in maioris platcae lato capo fenatoria fnges. Ibi perpetuo 
fedent autorati Iongaetti dece aut duodecim viri, vt iureconfulti de rebus*emergentibus iu 
dicaturi.Aftantillfsfcceptrati Iictores miniftri,quiiufTa illoJ^excquantur. AiTunt & aediles, 
qui numeris & menfuris prxfint. An ponderibus vtaitir ad huc nefciuerut. Eft aljtid quip 
pe admirandu.Dfxf efTe rerum omnium copfa in ea circuuallata falfo lacu cinitate, cu necg 
oncrariaiumenta^muIlos^autafinoSjnec^boueSjquibiisplaiiftravelcurrusexerccan^aiTe 
quantur.Qua mduftria llla portentur,percun «ftabutur inremerito m ulti, trabes praecipue 
ingentes & faxa edificiis codendis apta,huiufcemodi & rcliqua , Mancfpioru humeris fciat 
omnia coportari,nec ab admiratione alienum eft,quod cii feri o carcant & chalybc,tam per 
polIite,tamo3 clegantcr cuncta fabrcfaciant.Ex lapidib 9 intelligantomnia formari ,acdidu 
ci.In initiohuius tatae inuentionis ab ipfo Chriftophoro Colono prcfecto maritimo, Hf 
fpanice Almfranto appellato, Iapide ex illis vnum ab eoipfo Almiranto condonatii mihf, 
fuiafTequutus. Is erat Smaragdiniobfcuricolorsin Iigno circulfgatus cV manubriatuste^ 
nacffTino.ToTis viribus innixus concufTi :ego ipfe vecics ferrcas^vectevibicibus infeci,Iapi 
de incorrupto,aut laefo nullaexparte . Hfscrgo lapidibus fua conficiut inftrumcTa cVad \a* 
pidicfna &. ad Iignarfam,argentai i aq? aut aurariaartes exercendas. Poft hrcc veritus Corte 
ffiis quod euenire folet in rei um humanaru fiuxn, ac fragilftate,vt fcilicct vage mentes ho 
minum mutentur oi accldere poffe ratus,vtTemiftitani , ctia Muteczuma prohibcre nite* 
te,veldiuturna hofpifii moleftia fracii,vel alia quaciicj; occafione fum pta, infurgcrent cVar 
ma caperent, cum fe videret aqufs & pontfbus intercifis circufeptum , quattuor conftruxit 
in falfa lacuna paruas biremes,dicios bergantfno 

viginti comitcsjin terra ctim cquis demittere.Bergantims peracTis, quum per illoru como 
ditatemfefatutumefTearbitraret,ftatuitarcanaciuitatisillfus,qiiemoiiientifuntah 
indagare.Tepla primo peruifit, Muteczumacomitate,vtf apud nos ftit qc$ fn Trib.udfcia 
parrochia,fti9 cufq^ cceliti ecclefie afTignate,ita funt apud iilosvfcatim fuis idolis tepla dica 
ta*Sed quae de inaiori teplo^deq^ priinorfbus idohs referantur,audiat tua Bcatftudo.Tcms 
plum ait flluftrius quadratu efTc.Cuicg lateri porta ineft, mgens,cuf rectarefpodetquattuor 
admirandx fllae vieftratae,_qux pontium fungunturcomodocxcontinentf.Oppidanoru 
quingentorumniunicipiuilliustcmplf amplitudocoequatfinirmurislapideisaltiscVap^ 
pi i me f-ibrcfa^fs munitum elt,multis etfa turribus circiinallatum &! in vahdae arcis mo* 
dum crcctum.E turribus multis quattuor ait cfTecaeteris giandfores multoq; capactores qa 
fintin efsaulx cubiculacp facerdotibusantfftitibus addicte. Ad habitaculaprimapergra# 



_ 



-. 







-"■ niiini: 



Caputquartum, 



folWf* 



das afcettditur mar morCos quinquaginta: facerdotu,vti dixi,haec funt domicilfa,quf facn 
ficiorum cura «runtSeptcncs includunf illic prfncipumciuitatis filii:nec£ indc prodeut 
vnqjautcaputfxenintdonecnubilcseffeaiadmatrimoniivinculueducantur.Eoteporc 

fcfn^untcapillosnu<£,ab omni iuxu femper,acibis fanguinegignentibus ccrtis anni tem 
poribus abftinent 8c crebris ieiuniis corpus macerant , nc mfoiclcat caldbusc^ domma ra 
rtonem feruus concutiat. Nigro induim^^ 

lenMpanarfg^ 

autartcacutiorelaborata^dificia,extraHifpaniaan quidviderit **rt^^g*$$* 

tur.De idolis vero quid referant narretq? venicntes,eft trcmcbundu diftiu Pofthabito V uf 

chilabuchichi deorii fpforum maximifimulacro marmoreo,viriIium ftatura^ triuquocl 

Rodio non inuidet CoIofo,quado quis pfetate motus erga numen ahqiioddicare flll fimu* 

^crummftituit,exomnfgenerefeminuefufaptarumeacoaceruareftudetcon^ 

crudele facinus,pf oh Barbaric horrenda,tot pueros pudlascg vel mancfpf a,tot coram fa* 

rinapinfcndadflacerant,done^^^ 

ficiat ad mafiam componenda , qua pcr cius artts lanios tartareos.dum vda eft & mollis, fi* 

S^ 

fuamerumnoWorteinfpcaan^^ 
abraIfniunt,corautefpfumG6burunt,itaplacatuirideoruodluarbfu 

kisperfuafumpopulisfdprodfgiu.Dcmfferarurn^autehoftfa^^ 

dfentem,vUagnosfmnrolatosIudfiquondamcxlegevetcrima^^ 

manas,ped^ 
SadeorLiformantffmiiIacra,provitoiafiprxIiofitdecertanau,proto 

SUmcopSc?^ 
Bulante?egrcdiamurJnaulis,quasfupradfxfmustemplfsfncfTe,mapa 

deoninifimulacra,aulisinerantpenem 

lf s accerla facerdotibus.Magn* aute fimulacris magnis fult*,principibus erant dicate m 

fepulcrum:quaifnpenetralibusminora,nobilibiishoneftoloconatisaiigna« 

muIos,vticuiufcpfacultasfuppetcbat,itafinplisanisim 

bat\ddelulaapudno S paiiper^^ 

ciunLecelefiiscodendisinu^^^^^^ 

catosreddimus,peaoristameobla^^ 

# Corteff 9 pergeret 'c Cortefii familiaribus quida angufta illa facella & obfcura,nec libe* 

tibuscufto^busfuri^ 

Sfonum cufpfdfbus qufd fit tentant^murosconfrfcant. Proh ferfnas mentes,vift maru hu 

Lnarumfanguinei^^ 

dftum ad duoni vfq? dfgitorum altf tudfne , proh n3ufeaftpmachofam,epugioniifcalpt^ 

foraminibus,tartanmma^ 

recetnSedfnterhorrfdat^^ 

fius deficf ,mox confringi,p altos demu fcalaru grad? fn frufta cocffa detrudi iuffit,marmo 

Sfquftvnu 

oerturbat* e pfcs Muteczuma, perturbatf & pcerCs aulfcf omnes, coqtieftfcg funt dfcetcs, 
SnosfnfalWnmfferos,iratfdfifrugesnobistollen 
mus,fuperuenfent^nobfsvtialfasaccfdft,dfisnonplacatisomniamorbortig^^^ 
hombusfibellotentabimurnonerimtistuti^ne^apopulitumultufatis 
mtellexeritfuribundusinftirget.CorteffusadhaeG,enqufdfacfnorofiu^^ 
dcosvosclTe arbftramini eosquf veftrorumdediWiorumanfbusfuntformatfiminffteria 
i sf ttir veftrorum hominum digniorafunt ipff s homf mbus*quod tuus opf fex o Muteczu 
ma S fortefordfdum mancfpfum fuismanfbusconfingff :,tuadignfuscftmaieftateiqu ? cf 
citas veftra hcec eft^ aut qusc infana crudelitas! vt horum fimtilacrorum infenfibiliu caufa, 
tot humana cor pora quotannfs interficiatisfqtiid hcec fentiuntf q nce£ vff det neceaudmnt, 
Illum,ilium,qui ecelnm fecitac terr ^iWxim colcre oportet, Is eft a quo bona cunela proce* 



f ilif pzinci 

pfiadtra» 
trimoniu 
vfqp i cuflo 
diarctinif. 



^dom&ui 

cl?ilabud?S 
cbi. 



^acfnn» 
rpoacndS 



tOoduB (i 
crificadiejx 
crabilis. 



£jclarnal 
infacinus 
immanc* 



^act$ Coi 

tcftiiubild 
tugnutm 

triftes red 
dunturKc 
nuftitanis 
ob (dolortl 
feftructi®* 
ncm. ! 



gjncfcfaf 
eos ce nc s» 
fanda id9 
lelama* 



^mum 




mrow 



"■ 



I 



ll 



I 



\% 



> 

% 



Cmcl fuffi 
gere iubct 

£02tCfIttS. 



Srd& ftits 
difi cdifiriis 
dtc0rcgia0 
ftnicturas. 



r&ua ma* 

iellatccg 

nct&cjt. 



&c reucrfc 
tiac]d?tbtta 
&c$i. 






$.0$.£3uartebecadfe 

dtin t ,cu{ funt ha>c veflra facriflcfa moleflf fTima.Lege prcetcra fancitu eft a noftro f cz e qnem 
ab lllo trahereorigincm fatemini, qui maiores veftros ad has terras perduxit vt quicuncK 
marem aut fceminagladio ferier it,gladio moriat k Haec vbi Cortefi» dirTeruit pcr fuos ii5 
ter pretes , cum palore vultus & corde trementiMuteczuma repetiit, attende Cortefi quse 
nobfsa maioribus relifte. funt facrorum cerimoniae,has obferuauimus & exercuimusW 
elenus,cp vero tu nos dicis tantopere errafTe,idcg noflro regi minime placituni inquis delc 
ctamur audire,modo populis id perfuadere queamus. Hos forte ritus noftrf maioresderc 
lictt ab incolis eoru temporum feruarirepererunt,focerorum & vxoni fecuti fumus cofue* 

tudinem,neo2miraridebesihoserrores,fierroresfunt,nosincidifTe,Iegeprxbetocatotis 
viribus amplecti nitemur.His auditis Cortefiusrepetiit vnum ciTe deum,trinu in perfonis 
vnum in eflentia,qui ccelos creauit ac terras/olecf ac Iunani,cum ftellarum ornametis vnii 
verffs terra circuentib? ad vfum hominum,hinc necare homines odiofum illi efl qui ex ea* 
dem materia mancfpium formauit & quos cumq? faciehumana habentes,qua nie qua te 
qua iftos . Ex virgfnemuliereis nat? internos,pafTusc£ fuitad humanigeneris falute quod 
aliquando latius tibi atc# iftis per venturos fapientes oflendetur.Eius dei vexillu eVviftoric 
fignum efl crucis huius fimulacrum, cruce habere oportetrerum duce & matris illius vfrsf 
nis imagine,quae iinu geftat infantem,haec dicens ex iureconfulto Cortefius theologus cf- 
fectus,cruceet virginis imagine adorandam oftenditJta laruis diruptis moftrorum operi 
dedft Muteczuma , vt ipfo prcfente tepla miniftri verrerent & con fricatim detergerent ne 
tantae Iabis fanguineae figna vlla remanef ent. De fordida religione Tenuftitana ia fatis Dc 
procerum atriis cVdiuitum alforum & domibus egregiis referamus.NuIlum ait Cortefms 
fe viduTe arrfum in Hifpania fiue rcgum fiue principis fit alicuius, quod no sequetc feptua 
ginta^dfbus humilior, lapideis marmoreiscp ftruftas sedificiisarte architectica laboratas 
eue omnes illas aedes inqufr, cu pauimetis multiplicib? cV ex Iafpide pariocp ac diaphono 
j ^^ 1 !! 01 * 6 P°" ibus i mpluu/a cf rcumabien tibiis^mgcntes^folariis fuppoflras portfcus Acf 
dit debere credi quecucg de his dicantur,inquiens a miraculo procul etTc,quia fint Muteczu 
ma£ /^§" a Patenrfa multa,in quib us magna proceru multitudovariisimperarregiomb? 
vti fub Cefarea coronarducil comitum 8c marchionum ahorumcK tituloril nobilcs multf 

adumbranr.IIliomnescertisanniteporibusMuteczuma3Curia,exveteric6fuetudinefre^ 
quentat,necIicecaIiterefTicere.Sedetiisaninio,vtccrtatim qm% fludeatin ^dium ftriicfu 
ra focios fuperare,morasCardinaIium apud Pontificesin vrbe Roma,iIIorum afliftetie co* 
pararem,fedmuItoaliterhoc,fibinaq3CardinalesincedificadoprofpeclantfoIis defuccef 
fiuo nf hil curantes.Hi vero Muteczumas dfclo parentes,Iongf flime confulun t poftcritati 
proprfos quippe filiosapud Muteczuma,primarios prafertim mittunteducados quorii 
eft copia ingens adeo,vt quoufselucefcente dfe cernere Iiceat per Muteczumanas aulas & an 
ta folaria deam bulates quingentos amplius huiufmodi nobilfum iuuenes,quorum fam£ 
Jfaribus oi arTedis clicntibus plena funt eo tepore ad prandif horam vfcp, ingentia im plu^ 
uia tria cV plateae antiportaks Palatinx . Iis omnibus de Muteczum x penu prebetur efca 
clauditoto die cellas dicitnucf jlfcerecuiciic^ a cellarifs potu exigere. Reo-etamen nenio vi 
det donec pranfum aut ccenatu exear e cubiculis penetralibus in aula fn^nte cuius xaua 
magnitudfne ait Corteiius fe nefcire vlla . Adeut fedenteiuuenes tercentum ornati Palatfno 
more,finguIas arTerunt dapiu variarum laces,fuppofitis,negelafcanthibernorcmporeda 
pes, prunariis,hf minimefeapplicant ad mefam^fepto menfa circundufta eft,vnus tantu in 
tra feptum ftat.qui fingulas tollitab illorum manibus IanceSjporrfgftc^ principipranden 
ti . E ferculfs Muteczuma dat manu propria ftantibus in eius dextera fenib? auftoritate po! 
lcn tibus kK.de more antiquo, eo prandcnte nudis pedibus ftant omnes. Storeis funt paiii^ 
meta cooperta. Si fortcaccfdit vt qucnq? vocet , adit vocatus corporcdemfrTo , facfe prona 
in terra,neq? caput eleuat vnq3,doncc procul dffcefTerf t ferptf m retrocedens,tcr£o nucB vcr 
fo lfcet regrcdi.Reclo vultu regcm infpicerenemo folet, deicdis oculis & f^ciein Ieuam vel 
dex tera verfa, quae refpondear rex aufcultant eius familfares & necelTarii, nec mimis princi 
pes , inde Corteiium inctifarut qp accerfltos ab eo Hifpanos refla facfe I eum patfa t intucn' 
Non efle f d morf s apud nos rcfpodft, necp tantifacere Rcgem noflru, licct m aximus (it hi$ 
mortalitatem,vt tanta velit adorarireuerentia,placuit refponfum. Efl preterea Muteczuma 

prcfcntequocuqUnflatuappareatintantanrtiItitudinefiI^tfumimmenYum,vtneminem 
illorum habere fpiritum anhelantem putaret quis • Lauat quoto prandio quotauc cccm in 

vtrocj5 



m im mw 



= 



-Captit qutntum. 



fora^tifV 



virocl? mar<rfnc man?,lintcis tergftcadfdiflimis, cf femel vfceftlmteomifq; aliasmanti ca= 
pit intacta oportct cffe omnia lnftrumeta.De vcftib? ide,dc lefto furges indtiit vno modo 
q ao vifendus pdit,in cubiculu regrediens pranftts vefte uuitat: qtiu ccenattt rs itcru exit, fu 
mit alia,quarta reuertes,qua ad cubitii vfq^ gerit. De tribus tm veftibus quoto die mutatis 
plericft mihi viuavoceretuleruntex his qui redciit: vtcuncp fit,omnesin veftiii mutatu co 
ueniunt,vt m gazophylaciu veftcs illx femelfumptce farciant,Mureczume facie no vltra vi 
furx :fed qtiales veftes iilce fint ah"as dicem?,funt nanq? letiifiimx.His animaduerfis , no erit 
mirandtt fi de tot donatis veftibus mentio fupra fa cta eft\ Annis nacg & anno^ dieb? copu 
tatis qttib? pace fruit pfertim Muteczuma,& quotiens die quoto mutct vcftes, cedet omis 
admYratio.Scd cur ea aceruet veftiti conger ie interrogabun t le ftores, & rite quidem.Sciant 
Muteczumafolitfi eflefamiliarib? &. bene meritis miiitibus ad beliu euntibus vel c victo* 
lia redeun tibtis veftitt portione prze bere donatiui vcl ftipendii adaugendi loco, vti Aiigus 
ftus Cefar orbis dns,hoc Muteczuma potentior , pudenda panis tm mercede praeclari alf= 
quid gerentibus fupaddi iubebat ,donec a Marone monitus ea panis largitfonem exigua ar 
*r umento eife,cp pinforis filitts efTet, tfic licet placuine Csefarf facetfa fcribat, erubuiiTc tame 
illum ea dittinatione ct edendtl eft,quia mores m utaturu fe ac rege magno non pinforis filio 
di^na fe Vergilfo poft id pbiturii munera pollicitus fuit.F iftjiib? comedit bibitq^ Mutec 
^uma licet aurea argenteaqs ac gemata torreumata confcquat innumera: q femcl allata funt 
ficlilfalaces^patelle^paropfides^vrcei^acidgen^vafaixgrediunturnunq^Deatriisdomi 
bttfcn capeftribus httnc aliqd.procertl qfc# ptcr vrbanas ad delitias habet in agro apto ere* 
tfts cfomos no vttlgares & illis adheretes hortos ac viridaria,frucl:etaq3 vario$r generu,her 
bartl et rofaru ac rloru fuaticolen tiit, nec ars deeft in areis curadis & fepib? caneis cf rcutexe 
dis ne repete qs ad eai^ cultas dehtias fternedas aut expiladas introeat , ftagna qq? in hortis 
quifcB fuis habet,pifciu diuerforu ibi agmeadnatat,volucru aquaticarum ftipnantiu efi in 
eis nmltitudo.Si procerii crgo qfq? domos habet fingttlas eitifeemodi, jeqttu eft vt Mutec* 
Zttma illoru Impator no retroccdat.Tres habet in feceffu aedes magnas Muteczuma ad eiti 
uarfi moleftfarufolatiu,in vna moftrofoi^ hoim copia,nanoi^gibboforu, canoru a natura 
vnicruriuautbicipitiu-ho^curefitntaddictiminiftri.Rapacibuseftvolucribusde%^ 
fcda,in qua et vultures oi aqlx cetcraqj oia accipitris & carmficu giia infunt.CuiCg volucru 
cft ceUttla fua fup impluuio magno apta,cu duab? haftis infixis, vna exteri? ad fole captadii 
intra eft ad cubitadii altera:fuis qc^ careclts funt interiectfs feparati cell^Im pluuitt vero eft 
vn f uerfum ligncis rctib? alte cooptu,ita vt ccelo frttat et tuto volitet,! fua qc^volucris parte 
aiT!gnata:iis ?iddid:i miniftrifunt no std cibos pbcndos folu,fed chirurgortt eftftipediatotf 
ntm mtmerus,q fciat vatia in auib? morbortt giia nafcetia arte medica curare.Dcaquaticis 
auib^ eft qd miru: pelago qcunq^ fede haberinfun t,falfis ftagnis includunt: q vero dulciu 
aqttaru fttnt hofpites,dulcib9,cV certis anni teponb9 vetcrib? aqs exlccatis cV de terfis di\U 
genter ptfcinis,recetes mittunt aquaexuiq^ vohtcrit genert ,pifciu, herbai^ maiiciic^ grani 
% ctiittfq', natura fuas miniftrf pbet efcas,ab ceconomis Muteczttmanf et difpefatorib?por 
reclas.Circueaftagnafiintportic?ampl3e,fiiDq5 iiiispoftib? marmoreis &alabaftrinis ac 
hiafpidinisftiftinetibtts.Sunt3!iafoIaria,eqb9defpicereqatveniesMiiteczumaoimvoIu^ 
crum actus &certamina,qnpC!puecibant.Tertia dom9 eftleonibvygrib?,Iupfs, vuIpiV 
btts 5i hui9 gnisaddicta rapacib?,fuis cp$ cubiculis & feptis coclufis pauomb?, de qbs> fu* 
prafatis hxcdepafcttntantmaliaferocia.Domiciliis polietatriailla, vtfipnoctareineiscu 
fua fam/lia ftattterit rcx^comode facere id poftit.Hec aiut,hec dicimus.Nos qcttnc^ fcribut 
aut cnarrat cora^credimP^qa putam9 no aufuros temere qccf a vero aifenum fi'gnificare,cx 
qa didicim9 credcre ea poffc fieri q funt poffibilia nec miraculofa,ptcrirecB feaiut multa ne 
nimis logis narratiombus faftidio grauet C^faris cV curialiu aures.Du hxc ita noftri vefti* 
2arent,ad varfas Muteczumanse ditionis regiones mifli fuerant nticii comitatib?Hifpanfs 
q terra^pcer«b9fui regis noierenuciaret magnoHifpaniaru regi eife parendu,illiuf9 no 
mine ducib9 ab eo mifTis. Ab oriete ad vltimOs vfq? illaru terraru limites, q eas a Iucatana 
aiftermmat,putatnac^IucatanaqprimoobiicitexCubavenietibusefreinJula,ne^^ 
huc liqde coftaf.terr^ trii aitlt !tercedere,vt fere tcr Hifpanie. magnitudine eqt,ex Potechi 
ana qppe, alio noie Victoria, ciuitate dixim? lettcaiv cetu ampli? diftare Tenuftttana &: Po=* 
tenchiana & Potechiani fines,vlteri9 ad Ittcatana &T finu dictu Figueras iadudureptupro 
ledunf, Ad occidente vero mifli ciuitate reperunt 6i ipfamingente noie Cumatan^ab Te 

K 



^evefHt» 
JKegis. ± 



^ictilihn& 
comcditet 
bibitmutcc 
5uma. 

I&ozto^cul 
mra 



fcresmaa 
ZPutecjit* 



ZPirum t>c 

aqnaticis 
auibus» 



tnfula» 




LS 



-"■■■- - ^^ 



— . 



—m 



nininiin ifflm 



TnTiiirmnrjTrTmng 







Cumatana 
ingeitd ciui 

tae. 



f neonftae 
fo:runa. 



ZDouetdaf 
fcm&iec* 
gelajqucj 
contra £o: 
teiium. 



£ojtdt*ad 
ZDutcc5U* 
tmm* 



'g>.0&, ©uinte&ecadis 

nuftitanajVtaiuntjleucas diftantem ducentascirciter, &huius ciuitatis Regulus, cuuisno* 
nien ignoro,& qiiic$ medif iacent,Orientales ctiam ad Potenchianos vfc£,quf przetcr pau 
cas refpublicas illas,de quibusfatis late,Muteczumze diclo parcbant,nunc vtriq? colla no* 
ftris fubdidcrc.Muteczuma faepentimero Cortefius hortat? eft,vt regiam veterem rcpete* 
ret:recufaiiitinquiens,neutriexpedit vt diflbcfemur, proceres enim mei, vti alias dixf, fui 
comodimagis qp noftrae quietisamatores,inftanterefflagitabunt,vtpopuloc6citatointc 
bellum inferatur,erimusproptereaconnexiabiIloru infolentiambitfonetutiores. Adeas 
tamen domos animi caufa profectus eft alfquado,vtipaiilo ante memoraui,& ad vefperam 
apud Cortefitim'e leclica defcendebat,Euntem aut regredientc reftis oculis infpeftabat ne* 
mo,tanta eft erga illu conccpta reuerentia,vt minimedignos ci? intuitu arbitrenf fe. A ma* 
iorib us ea eft populis illis infita fupftitio.Sed quidJfed quid^f terfi tertio,fed quidJ blade ge 
nitricis fortunse tllecebre; ln colaphos nouercales afluetos in ipfius rota rotate couerfe ftint* 
In ea cittitatem lacunarem ingrefltim fuifle inquit Cortefius octauo dieSebtembris , annu 
M.D.XIX,ibicg placidiffimam egifle hyeme,verifcg parte maiorem ad Maium vfq^an^ 
nialterius menfem,quo tepore Diec? Velazquez Cubae aut Fernandine progubernator, 
claflem in Gortefium ventura inftituebat,cp fe inconfulto & inuito, vti fupra 1 ettuli,ftatue£ 
rit pedem figere,eoIoniafc# in illis terris deducerc.De clafle paulo poft,dc Cortefio nuc: du 
fic fefe haberet apud Muteczumam indics cxpeetans apertis faucib? nunciot^ reditu,quos 
ad Caefarecum donis miferatMontegiu & Portucarreriu,eccerenuciatueftab incolis Murf 
teczumanis lfttoralibus,vifaseflein alto mari naues,putauitfuorueflenundorum nauim 
& 1# tatus'eft,fed Iaetfcfa in trifticia ilico eft tranfmutata.Minuta hic ptcribo multa,qu$ gre; 
ci,quae Iudaei,quia femper intra fines anguftos verfati funt,fuf s inne fterent hiftoriis, fi coti 
cf tiibus eoril accidiflentmos autein tanta rerum vaftitate non pauca ptcrmittim?. Ad fum* 
mam.Ea erat Iacobi Velazquezclaflis nauiu tum roftratarum carauellartim,tum biremirt 
bergantmorum oftodecim virisinftrufta,peditibusoctingentis,equitibus ocloginta,va* 
fis tormetariis feptedecim, vt infra patebit.Prf fenti clafli pre fecit Velazquez iuuene Pam 
philum Naruaficf appellatum.Mifitad PamphilumCortefi? nuncfqs,quf ab eopofcerent 
vt amfcc venfret,ne incceptis tam fcelicibus perturbandis Jintendat . Refpondit Pamphfl? 
haberefefnmandatisk Caefarc,vtearumipfeterrarumgeneralisarmorum ducis fungatur 
ofTicio,Cortefioq3 dici iubet,vt f mperf o cedat,ad fecg fupplex cV inermis veniat,quo habf* 
taratfone fuorum opera,iudiciofubeatfuo,veI Iacobi Velazquez mittentis.Obtempera* 
turum fe Cortefius ait regiis patentibus Iittcris,ff patentes regfas If tteras magfflratuirelifto 
in colonfa Vcrae crucis oflenderif .Sed fi littcras eas fe habere mentiatur, exeat 'e prouincia, i 
qua ipfe pede figere ftatuit,non curfim raptare q inuenerf t,quia id coducere regi fentiat, ne 
mgentia ccepta fuoaduetu perturbet , criftas erecturos 6J cotra Chriftianos defecluros oes 
Barbarosfamvfcl:os,qufduclufpfiusCcfarfparent,&eiusobieriiantnomen,fidifcorde» 
crTe ac tender e in df uerfa Hf fpanos i ntelfexerint. 



cCaputqummm» 




V L T A huiufmodi per legaros vltro citroq? difcufla funt, nil actum,ftas 
bat propofito P aphilus. Ad Muteczum a in corticea quada tabella funt al^ 
late interim a dedititiis qbufda pfctje naucs f Ile cu fuis qc^ tormctis & eqs, 
fcopetariis ofto & viginti/agittariis centu wiginti, q oia in terra erat expo* 
fita.Cortefius ergo re cognita,ignarus primo quid cofilii capiat,animo cru 
ciabaf .Si rc dcfpf ceret/ore vfdebat,vt noui hoftis apti autontas,et apud Hi 
lpanos cV Barbaros vires colligat. Partc alia durtt erat re tanta dcferere, qa tfmebat id quod 
euenit,Barbarorum kilicet eruptionem in fuos . Satius tande efle putauit ad pamphilu tcn 
dcre,atttoritate fua c6fifus,qua iinfula Cuba,cii iufticie pfcft? eflet, int venietes cu Paphi* 
lo poIIebat.Prefidiis fn atrfo,vbf Muteczuma habebat,reli ftis,Muteczuniahis verbis aU 
loquft.Muteczuma mf rex, ttix fcelicitatis future nuc occafio fcfe orTert, fi fidu rex tali tpe 
tc reperit,fore vt oia tibi faufte fceliciterc^ flnt fucceflura..Eo quid hoc rcifit veftigatum, ne 
me abfente qd nouf exoriat opera dato.Hifpanos quos in tui obfcqtiiu reIinquo,tuae fidei 
comendo.PoIIicitus cft omncope Muteczuma,Hifpanofq5 fe habitttru loco affiniu diaiu 
Ito bonis auibtis, & fi animo non amfco meos fines f lli tetigerf nt , mihi renunciato vt de* 



-m 



Capnt qointnm* 



foUwiiil. 



bellentur 5Ta mcfs terriseiiciantur imperabo.Praefidifsergo reliclis & Mutcczuma filiocg 
ipfius quibufdamgratis muneribus donatis,itcrcapit Pamphilumverfus,isfnCemss 
poallempedcm fixerattfitiefqs illosin Cortefium fcduxerat.Eo animogradiebatur vtob 
uia perturbaret.Tetendit ad lllum Cortefius.PraetermifTf s ambagibus, accefTit Alguazf 1* 
lum fuu,is eft iuftitise executor,quem Iatinus militem appellat.vt rarus venit f n ccenacula 
miles.Cum oftoginta pcditibus piaemittit,iurc praetorio vfus Pamphf lu praehendat prae 
cepit.Subfequitur fubfidioipfe cum ccntum fcpttiagmta reliquis,cum viris crgo ducetis 
quinquagintaPamphilti no iniparatiim,quiapercxploratorcs crat monitus,adoritur.In 
altam templi efus duitatis;turrim fe Paphilus munieranoclocp tormcntoru vafa ih fcalaru 
oradibus locaueranPamphilus hic magisTeretianus, cp HcctorTroianuscum octingcn 
tis miIitibusfepitur,oppugnatur,capftur,Ptitamus Pamphilanosmilitesnon aufos fuifc 
fe contra Gortefiu,qtii prsetor Vrbanus in CubaiIIosalicniadopterruerat,erigere fronte: 
putamuscVfeduclospriiis aftuCortefif primariosrquoteporereigercndae relinquerent in 
fuis vaginis hofpitcs enfes.Hic multa in Cortefium fubmurmuratur, quas aliquando pate 
bunt:vtcuq? fit:PamphiIo refiftentfparumpoculus fufterutus.Itapauloanteduobusocu 
lis nitentem Pamphilii,Iufcum abduxit ctim primariis eitis confortiDus centurionibus fuo 
duci fidis :qui pauci fuffTe argiititur.Sequutus Paphf lum fuerat licentiatus quidan^ Aiglio 
nus iureconfultusegregiusc fenatoribus Hifpanioke vnus.IsHifpaniolaefenaftis nomi- 
ne, a quo iuradantur partibusilIisomiiibus,Iacobo Velazquezimperauerat,neclaflem 
illaminCortefitim mitteret,tantomalone caufam daret:rem hanc regiadixit autoritate 
non armis decernedam,idem Pamphilo dicturusaduenerat:totis viribus innixus fuit diuer 
tere claflis autores ab eo inftituto.Non paruft modo Pamphf Itis Teretianus:fed fenatorem 
ipfum in vincuiaconiectu vna naui mittebat in Ctibam ad DiecuVelazquezclaftiseius iiif 
uentorem.Fuit eitis IiGentiatipriidentiatalis,vt feductfs nautiscuflodesipfc fuosvinclos 
duxerit eademnaui adHifpanfoIamJtafmt on%infortun2egremio.Haecminutafunt:ad 
grauia veniamus.Quicuq^ Pamphilu fequuti funt,Cortefio noto Praetori vrbano adhze* 
fcrunt.Naues mifitad veram cruce illius colonix prxfidiis de viftoria fignfficatumxu relf 
quis iter capit verfus Tenuftitanam:& prsemittit nuncfu qui Muteczuma castcrofcgreliftos 
certiores faciat de rerumfucceflibus Js nucfus fuit in via multis vulneribus cofofliis^vix 

§emes etiafit perturbata efle omnia in Tenuftitana ciuitate, Barbaros defecifle,combuflifle 
erganttnos quattuor ilIos,dequibus fupramentionem fecimus,adnoftrorumtutelam fa 
bricatos:noltrac0pr32fidiaobfeflain extremis anguftiis laborare,ferrocVigne arftiflime 
premi.Comeatiis interceptos omnes reminciauit, Actum ftiifTe de omnibus dixit ni Mutec 
zumaobftitiflet^ufus&iamdiclociues non aufcultare inquit, Ad lacunas falfae margine 
fe applicat Cortefius,cum fuo comitatu canoa vnilfgneam mixxit expIoratum,qufd rei hoc 
fit.Occurrit aliaquaMuteczumce nuncius vnus & e praefidiarfis obfeflfs Hifpanis alter 
vehebantunCortefioffgmficatum denoftroruni calamitate.Fieri haec , fnuitoMuteczuma 
compertum eft:hortatur ntincii vt propei et,ex eius acceflii dicitnuncius fpcrareMuteczu=: 
mam,vt exorta feditio cadat in tranquillum:ccleri properatu cum canois quibufdam fe con 
iicit fnatrium adprafidia cVMuteczumameotumultu anxium,octauor>alendasIuIii ♦ 
Pontesligneosqtii tractim lapideos interfccant,fublatos,acviasaggeribusmunitas repe^ 
tit : pra timore arbitratus eft prfmo:fcd longe ali ter,cmori ftatuerant malle:quam diutius 
ferrc tales hofpftes,qui regem fuufub tutorfsvitaefpecfe detincantjCiuitafemoccupent, 
antfquoshoftesTafcaItecanosGuazuzingos,8t alios praeterea incontumcliamante iJIorQ 
oculos ipforum impenfa confcruent:c6meatus confequutu difTicf les:quod aquis circiifeptf 
rerum omniu 'a naturafint indigi,abfumant:ab iniuriis no abflineant , tributa imponant^ 
fl quid preciofum apud eos f ntellexerint concupifcunt,& vi vel artibus extorquere nitun* 
tur,quidemum fimulachradeorumconfregerint,& ritus veferesac cerimonias antiquas 
illis abftulerfntJiisdecaufis pturbati ciuitatisprincipes:oicumillisexterniprocercsqui 
familiariterfuorege fruebantur,apudq$regemnatos&propinquos a pueriseducabant» 
gentemhanccriiere,vticarduos agricolae folenta fcgetibus, rabido fpiritu decreuerunt» 
Regis iniuflii immo cV pro viribus rcnitcnte debellandi atrium,oi praefidia trucidandi aut 
rerum a2geftate confumendi fumpfercprouinciam. Vndeiam adextremum vitze mar^ 
ginem reduaf erant noftr i , nifi Cortefius adtieniflet , cuius acceflii refumpfere parum* 
peranimas^iam anhclantes :qwm fpei nihil fuperetTet. Atrium in niodum arcis mu^ 

K ii 



tcfiuo. 



Etccnciat* 
Siglionus» 



Xumtiltus 
CjC0:t^i£e 
nuitttanad 
nitateabie* 
te(Co:te(To« 



fidelttcgtt 
reje;feditiog 
ejto:t9. 






= 



j6itfcit pu« 
ena. 



atro^ccrta 
mcn* 



JRenouant 
pugnam. 



^»:o(lIiunt 
i barbarod 
foifpani. 



Srtcacva= 
fricieagimt 
noftri. 



t&jg&Otfnrg fcecadfe 



Crttdda* 
potctiffim* 
rcjrtPutec* 
3inna. 



nferant,arci templariacelfaturris pinfs cfrcum anuclafminebat . E pinis cVpropugnacti* 
lis faxorum & telorum iactudamnanoftrfs inferebat grauia .VbiaduenfrTe Cortefium crj 
auxiliariis copiis & ingreftum ad fuos fntellexerunt Barbari,ferocius ac rabidi? certare cce 
perttnt,lapfdum cV iaculorum atra nubes, fagf ttarumq^ ac mf ffilium omne genus defitas 
ccelum noftrfsauferebaf.Clamores datiad fydera confundebantaef em,cp bellatorum pcr* 
uicacfum numerus efTetinnumcrus . Ad pugnantes in plano cum Hifpanis bis cetum emi 
fit ducem vn tirn Cortefius ex arce,ftragem fecit in Barbaris aliquam,fed circumfeptus ab 
ingenti multitudine findere nequiuit agmen illortim. Redit? ad arce fitit ei diffcci Iis,egref* 
fus tamen eft,ferrofibf vfam aperfens,inter confeftos vulneratus ipfe fuit grauiter,oi trucf 
datosreliquft ecomitibusquattuonparte alteraCorteffusruit inaduerfoSjpanimfllisob 
erat,qufa vbf ia lapides & iaculaemifcrat,ad turriculas ab Hifpanis diftas Azoteas,que fre 
quentcs per vniuerfam cfuitatem ftruftae funr,ferecipfebant:atrox fuit certamen diu, coas 
ftus fuft Corteffus c praelfo fe in arcem recipere,quod non fine periculo vix eitlcft.MuItis 
e fociis vi Iapidum cV varif generis telorum interfeclis. Corteffo f n arceredu fto,redintegra* 
runtoppugnatfonem Barbarf,ab omnf laterequaeruntadftum &rufnam,portfs fnnfxf co 
nantur igne fuppoffto f Ilas comburere,propugnatores cum tormentarifs globfs, ctim fco 
petarif s cumc$ fagittarifs ex oppugnatoribus multos tranfuerberauf r,perufcacf tamen anfc 
mo fuperftites perfociorum cadauera/f opuserat,procedebat,prelfum renouado : ab Au 
rof a vfq? ad vefperam aiiit fuiffe certatum: noftrfs erat is labor fntbllerabilis,(£ omnes co* 
gerentur tofo dfe in armis effe,f llf s vero multo leuior, (£ fingulis horis quatter feflbrum & 
lnteremptorum autvulneratorum locorccentesfncolumes fuHicfebantur in ftationfbus, 
nec mf nus alacres veniebant ad periculum , quam k pcriculo lafli difcederent: tanta iam eft 
odii conceptf perturbatfo. Altcrne fe hortabantur, vt fortianimo ftudcanthofpftes huiufs 
modi 'c proprf is Iaribus effcere, pulchrf us poflfe nemfnem viuere <g pulchrum cV honorifi 
cum tale iugum pugnandoe ceruicibus cxcutere,vel pro patrie, lfbertate fpiritum emittere. 
Ita totodfe,velutf circum ouflcrabfdf Iupf prelfo fnfiftebant,ad vefperam pugna cefiabaf. 
Scd noclem integram clamorf bus adeo validfs cxagf tabant, vt eo ftrepi tu iurdcfceret vicU 
nia.Nec intra arcem ipfi alterne fe pof erant audire,tantus erat vocum reboatus.Barbaris co 
dic difcedentf bus cenfu habito Cortefius o ftogfnta e fuis fenfit vulneratos. Poftero die quf 
fiiit Iulff Kalendarum oftauus,folfto graufus accurrunt,atrox certamen cxorftnr.Terdeci 
in hoftes dirigit tormenta campeflrfa,fcopetariofq$ ac fagittarios locatin frotcm, proh mi* 
rum facinus,licct a ffngulis tormentorum giobis deeem,duodecim interdum ex efs tranfs* 
uerbcrarentur & mem bratfm per acra raptarentur, nf 1 mfnus inflabant : Germanorfiaut 
Heluetiorum more ftringebant illico phalangcm,quacunq3 parte globi dffcerpfcrat. AI* 
tero dfe fumma coaetus jegeflafe rerum^cntarc fn aperto fortunam ftatuitExeunt \ti rabf 
dfIeonesHffpani,quosatrafamesvrgcbat.Inhoftesruunt,trucidantmultos,domosarcf 
contigii2s quafdam debellarunt.E pontibus ligneis vfastranfuerfantibus fuperaruntquof 
dam.Sed ad vefperam non minus famelfcf redieruntnoftri . Corteffo oiefocifs quinqua^ 
ginta vulneratis. Vrgente indies magis ac magis neccfHtate,rei frumentariae praecfpue pe* 
nuria,coactf funt ar tes in uenire,quf bus dam na hofttbus graufora infcrendo,ad pacem iU 
los quf rent trahcre.Per noftem tria conftruxft inftrumenta bellfca lignea^contecta tabulis 
in modum cafulae quadratae,tefludfnes appellat ars militaris,fnflrumentum vigfntierat ca 
pax bcllator um, fuppolitfs rotis inftrumenta exeunt: fcopetarti erant H fagittarf i teftudine 
repIentes.Calones cum fecuribus cV ligonibusduccbant a tergo, putantes pohe dirueredo 
mos & aggeresinfenfos , Fiiit Iapidum cV tclorum 'e turriculfs vfis fmmfnentibus in teftus 
dines iacl:us talis,vttecla illarum confregerfnt.fta redfrcfcrptfm ad arcem fuf t opus. 

Qmmi hxc ita gerei entur, Muteczuma rcx^ infcelix,que fecum noftri habebant, poftu 
lauit vt ad confpeftum duceretur praliantium, fe operam daturum vtab oppugnationc de 
fiftant. Ad tabulatum quoddam apertum,ab ca parte qua confertiores erantoppugnates, 
fato inf qtio dti ftus eft.Ruit in propugnatores lapidum adco ingens turbo,vt nemp facJcm 
exeruerit qui non abierit eoncufrus.Ibf Muteczuma rex patcntffTimus,vf r bonus a natura 
& fatis prudens,fux magnf tudinf s $ dclftiarum infcelf cem adcpt? eft exitum,Iapidc percufj» 
ftts a fufs in tertfum dfem anfmam f Ilam tot regnorum domfnam, tot natfonfbus & popu 
lis formtdolofam exhaIann\Corpus humandum ciufbustradfderuntnoflri.CL lI fcl vltra ne 
fcfut.Neqg enf m relf clum illis cft arbitriu vt qccj aliud poflent,c| de vita feruada cogitarc. 



ifiiiii 



' ' 



£aput fe*rom/ 

cCaput fejcfum, 



fo&frw* 




OSTRIDIE Accitos ad eum Iocum,vbi Mutcczumce calamitofus eue 
rift cafus,bellorum duces cfuitatis principes & regis aftfnes : in ter qtios fra«* 
ter efuserat Aftapalappe dominus:aIIoaituseftCortefius.Vtpacem qttam 
bellum maluit ftiadet,hortatur,monet:deletimtmradicftuseam adeocla^ 
ram cV illuftrem ciuftatem primariam ipforum fedem 8C natale folum,ni de 
ftitcrint abincceptfs. Mifereri fe ilIorumfutur:ecalamitatis,qiiosmami= 
cos admiferit femeUVerbacfleinaniaquae Cortefius ferat,refponderunt. Pronon amfco, 
fedhofte fnfenfohabere fe illum velledixeruntPacemablatamnonadmiffurosaiunt fe,ni 
ii liberam eorttm patriani,extra fuos fmes difcedens cum fuis copiis, relinquat Vt v a futu* 
fisdamniscVgrauibus iafturis caueant Corteffus iterum recenfet. Sepotiusmoriturosad 
vnttm conftantibus animis,quam tale iugtim perpctidifleruerunt. Proptereavtdereceflii 
cogitet,nonfpemponat in fragilibusverbis,enuncianf. Mortemfore fibiplacidiflimam 
aiunt,modoeanifeniitutem a filiorum cVreliquaepofteritatis ceruicibiisexcufTerint.Con 
tra: quse c^eteroe natfonesdetreclantes fuam amicitiam paflae fuerint,Cortefius iterum prse 
ponit Jgnoturum fe pr«eferitis erratispollicetur.NolIe ftiamamfcitiam,noIIe veniam re 
petunttlmmo fe non dubitare inquiunt,quin autferro aut famefint ipfos confumpturiad 
vnttm,facilecjj fd fore oltendunt^quia tanta fit multitudo defperatorum mortem optantiu, 
vt nihili faciant mille hominum interniciem:modo cuicg milleno vntts e noftris compen* 
fetur.Fixamomnibusfederehanc fententiaafrrrmant.Propterea vteatbonis auibusqua 
vcnerat,fibi fuifqscum teinpore confulat minabttndimonent,vtpatiatureos Iibere frui 
moribus cV dictatisreliclis a maioribusrogant,o( obteftantur.Cortefius:vtqui propediem 
cum vnfuerfo comitatu fame perf turus erat, ni barbarorum vim fterncret,vrgcbatur enim 
iaminedia extrema,exneceflitatecoactus fuit animivirtutemaltius fabricare.Sufpfcaba* 
tur etiam,ne fi difcedere tentaret,vtipoftuIabatur,mtra pontes abfciflbs intercfperetur,qcf 
facile faftu erat pontfbus lfgneis mterfeftis aut eleuatis aut fublatis. Addebat fufpicionem, 
quod minime latebat ciuitatis prf ncipes,cogeftos habere thefauros f ngetes Corteffu,quo 
iiim cupiditate trahebanturjnecimmerfto quidem:feptingcntorum namqs millium duca 
torttm,tum ex auro,tum argento ac gemmis,tunc fecu habuifTefumm a,noftri fatcritur,ex 
vntuerfisterrisilliscogeftam.Indepraeparare feadpugnam^oiquidbelli fortunadecreuc 
rit ea nofte perfclf tari ftatuir.Teftudines illas,dc quibtis fecimus mentionem,refarcfufnEIu 
cefcente dieprodift, turriculas e quibus damnanoftrislapidum cV fimilium deiectujinfere 
bantur,diruturusprimo:dehincp6te|soccupaturus, fi quiret.Suppofitis fotis machinae 
ab internis trahebatur.Pone tormentaria vafa fuccedebatjtriajquoru latera fcutati fcopeta? 
Xiicft plericp vti tutores fcruabat:comitatibus vnh Tafcaltecanoru cVGuazuzfngoru trittm 
miUiueateruis.E primaturriculajqua^funtadorti^anta telorum cVfaxortlnubes innoftros 
demifTa eft^vt exercere rormerita non lieucrit. Vno e noftris interfecto & multis vulneratis 
mceftiadarcemregreiti fiint. Exaltaquocptemplaria turre,qit3e imminebat arci,dam? 
; nisafficiebantur fnnumeris ♦ Eamoppugnare tentarttnt noftri,pergradus marmoreos 
centumamplius afcenditur adcius verticem. Turris illftis prasfidiarii Barbarirotareno* 
ftros per gradtts fecerunt.Inde noftri deciderunt animis^hoftes autem elati multogratiius 
przemebant obfldionem: & pugnam rediritegrabant.Cortefius tanta circundatus calamf^ 
tate mortem videns preTentaneani,ni turrim exptignaucrit,quia nec^ digitum exerere tur 
riftanteprohoftibus poterant :ex arce fcutttm iple arripit,fequuntur animopollentio^ 
res, fcutis & ipfi contectf .Tttrrim adoriuntur,veI turrim expugnare,vel in eo congrerTu vf 
tam finire decreuerunt.Licet cum aperro vitze difcrimine prouinciam fumpferint,auda# 
cia tamen profuit. Gradus ttttari nituntur hoftes, gradus confcendere cupiunt noftri,cer? 
tatum cft acriter . Pefiderii fuf fa cti fuiit iam tandem noftri compotcs. Ttirrim expugna 
f ttnt , defilfre propugnatores,c prtmis coegerunt.In eaturredeiectisydolis,BeafasVfr 
ginisimaginem Iocaiterant:eam hoftes abftuIerant.Turrim illam actres alias incedi inflit: 
nevlterWindearci iacturainfcrrcttir.Turribusillis amiflisBarbarf langtterunt. Sequcntf 
nofte noftri erupentes in vna viarum arci vf cina^domos combuuere terccntmin altcra plae^ 

Kuf 



SHcquf0 
$cerce Zc 
nuftitanos 



•J^acecctre 
crant 3Sar- 
bsri» 



Bcptin$cn 
to:fimilIiuj 

tv.mczum 
fummaapS 
CojtdKuro 
collecta. 



XDagnsnia 
ma Ibifpaa 
no:uauda* 
cia. 




M 



^.£5. ©uintc. fcccadis 



1#>accm n= 
tnulat ficto 
timo:c. 



Becedere 
cupiunt t%l 
barbaromj 
terrallpifpa 
ni, 



ZDifercpio 
rligatinn. 



Stratagc* 
ma bcllicfi. 



rafc^ e quibus arci moleftia ftebat jta nunc trucidando,nunc dif uendo, & interdum vulne 
rarecipiendo,in pontfbus & in viis,drbus noclibufqs multis Iaboratum eft vtrinq^.Ciui* 
tatis tandem proceres,ficlo timoread Cortefium de pacetraftatum nnncios mittunt^mo^ 
do prxter itorum veniam impartiatur obtemperaturos aiunt fe.Placere inquit Gortefius. 
Habebat Cortefius in arcedetentum 'c facerdotibus autoritatepollentem vnum . vt facer* 
dotem ilIum,quo medio res agatur,efftagitant liberet: fohiitur facerdos, credulus Corteff 
us Curam df mittit.fedet pranfurus Cortefius,ex infperato procurrut nuncii frequetes, po* 
tes interceptosab armatishoftibus referunt.Implcuerat Cortefius fpaciaqda, quac lignef 
pontes cooperire folebant,quo fi pontes tollerentur,per id folidum pofTent equi hbere difc 
currerc: fpaciorum illorum lateres terram q* ac materias omnes egeftas eiTe,ac denuo faclos 
inuios pontes 6C purgata fpacia,ita vt nec£ peditibus ne modo equis detur traiectiis,enmtf 
ciant.Exilit e menfa,fo!mt equites in barbaros,ruitc£ per medios hoftes, vtrinq; feriendo, 
ac trucidandoad Iongumfnteruallum.Sed pcenftuitita late fuifle vagatum.Rediense pu* 

tna cuncla reperita tergorefertifTima belIatorfbus,ab aqua cum lintrfbus ab vtroq$ Iatere 
: a fronte confertos,8( pontis omne interuallum occupantes reperit , a tergo qui fugiedo 
fuperftiterant in feftiflime inftant:premebatur etiam a turriculis, vtrinqs multi reftiter unt, 
lapidibus H f aculfs confofli,fuit a Cortcfms grauiter percuiTus in caput , paucieuaferunt 
incolumes,&! hi adeo languidi,vt nec# lacertos erigere quif ent . Poftq? vero fe in arcem rc* 
ceperunt,non comode fatis condf tasdapes,quibus reficcrentur,inuenerunt, nec forteafpe* 
ri maifciipanis buccellas,autaquam potabiIem.de vinoautcarnibusfublataeratcura.Ita 
mcefti omnes a Cortefio poftularunt,vt eos fnde reducat, fore propedicm vt vel barbaro^c 
gladiis occumbant,veI fame tabefcant. Aufcultauitcommilitonum efflagitationibus,etre 
ipfa ad extremum redafta motus,annuit de difceflu : trabes praeparauft quafdam ad facfen^ 
dos pontes,qua lapf def deficfebant.Vna noctium fecreto prodfturus,thefauros ad fumm a 
feptfngcntorum millium ducatorum dffpartit.Regis computatori &thefaurarfo > ceterifc]5 
minfiTris Regiam aflignat partem quintam, quam vt ipfi curent edicit. Ad equonim clti* 
nescaeteradiuiditcxportanda.Muteczume filium fecumhabebatmarem &femellasduas 
obfides,primariofcp plures alios captos in certaminibus,quorum caufa & ob Deorum fiss 
mulachra difieela,popularis ille tumultuseratexortus.Ordines inftruit,§ftites & fubftites 
deligft,agmfna componit.carpft fter fub nofte filentf ♦ Per ciuf tatem vniuerfam fama i f flu 
oculf vagatur,Corteii'um & focfoseius aufugere.PeruoIatingens numerusbelIatorum,cIa 
mores tollunturad aftra,faculis & lapidibusconcutiuntur vndiq^ mfferf noftrf. Acies prfs» 
ma euafit, qui medf i, quf cj? vl timi fubfequebantur male percurTf fuerunt . Longae funt de 
his conflf ftibus narrationes.Multa fcripta breuibus accipiat tua Beatitudo, ex hominib? 
8c equis multos peremerunt Barbari , qd fui Rcgis filios ciuitatifc^ principes abducerent, 
quodqp thefauros afportarent,rabidis pedoribus dccertabat, quicqu id opum,quicquid ve 
fupeileclilium auferebat noftrf,datum eftin pnedam, praetcr parum id quodacieiprimze 
for te obtigerat:erat certandi furor tatus ,vt promifcue Muteczumse filios & primarios vr* 
bis vna cum mancipiis,qii32 multa noftrf aflequebantur,permixtim cum noftris intcrfecc 
rint,8tfia!iquando equites,quifupererant,adfequentesregredfebantur,concitato curfu ob 
uii prf mi ad aquas faliebant,cu illis natarc tantunde fit ac terra,vti crocodilis aut vitulis ma 
rinis,deambulare,dehinc exaqua ferptim p pontiu muros egrefli ingrediebant.Ita penit? 
pfligati & difpfi noftri Iacunam vnfuerfamdefcruerut. Qja&9 datum fuit euadere,in cam^ 
pociuitatis terreftrfs vnius,nomineTacuna,pedcm fixerunt.In eius planicief elatoclfuo, 
Cortefius proflfgatf fui exercitus reliquias collefturus , permanflt,&fub dio pernoftauit: 
nccB enim aufus eft fidere Tacunenfibus,quos audiuit^fufurris & conuenticulis remorderf. 
Cefu habfto poft fufceptas reliquias infcelices,relf clos a tergo trucidatos reperit,ex Hifpas» 
nis centum quinquagf nta,ex auxiliarfisTafcaltecanis cV Guazuzingis ce;terifq$ illorum ff 
nitimis cfrciter duo millia,ex eauis duos amifit & quadraginta^necg de Muteczumx filiis 
autprfmoribus,quf captf ducebantur,fuperfuit quifcg.De mancipifs fdem,antenoftroi^ 
ocuIosoccubueruntomnes.Tenuftitani viftores noftrorum veftigfa pugnando femp fe^ 
cutffuerunt.adhufuscfuftatfsTacun32profpectu:eratIatafbfplanicies,fmpletacfteanoss 
cle finftf mis aTenuftftanfs accitis,no aufi funt p noflfs tenebras adorfn nf os.Die expefta* 
runt,pexpIoratorescertior faftuseft Cortefi? qdanimf habcret,quataq$ multitudoin ipfii 
eflet coacla, ftratagemate vfus eft. Diuerff s f n par tib? fufllt ignes accedi, q°arbf trarent ho^ 



_ 



— 



= 



Caputfewum, 



fo&tactf. 



fies fixo pcdc noftros dicm expcclaturos. De feciida vigi lia tollf figna f ubet, vt quoquo mo 
do pofTent milites fequanr; edicit,e Tafcaltecanfs auxiliarifs euafis vnus, anxio Corteiio, cp 
qua tendere oportebat & tendere cogerentur,ignoraret,dticatus offert opera, q> fe terras il* 
las pcurrifTe ahSs pfiteretiir.Tafcaltecano duce mouet,grauf ter faucfos equorum clumbus 
aut caudis adiutos educunt^reliquos bello inuiiles, qui ftare pedibus quirent, vel faucios vel 
aliquo morbo languidos pmittit. Vix bene vltimu agmen, quod ipfe cii cquitib? & mco:* 
lumibuspaitcisferuabat^noclurnafedeaberatmillepaffus^quadoprimocrepufculoexo^ 
riente multitudo aduenit hoftiu innumera: logis pafliDtis noftru agmen vltimu afTeqtuint 
barbaf i Jta noftros a tergo ftf mulabat,tra ctf m i eos rtiebat equitcs, et plerofq; trucidabat, 
&ad agmeincedes rcgreciiebanf. Ita pugnando fempadduas vfq$ leuca*s noftrosinfeftati 
funt,neq5 Iicuit longf us iter efTicere per hoftfum moleftf as:nec minus illis erat graue,qttod 
omnium rerum aegeftate premerentur, quia neq$ a Tenuftitana qtiictg aptum eftti exporta 
uerant,nec£ tuti gradiebantur ab oppidams, quierant itineribus proxfmi, elatis clamoris 
busedomibusprorumpebant , velutiad lupum deprehenfumapudouilepafloreseftlce* 
t e folent, donec longe a feptis luptim fenferint abfcefTifTe. Cum his difTfctiltatibiis ad mite 
cos Tafcaltecanos tandcm peruentum eft.In fecudo congreflii ab cxitu 'a Tenuftitana ciui* 
tate qiiattuor equos fagitti s hoftes vulnerarut,e quib? vnu perem ptu ait Cortefius latitam 
fibi & comiiitonibus dedifTe ccena,cp equti auide comederint : quinc# fe diebtis, inqmiint, 
cu folo maiicii tofto grano, neq^ ad faturitate vita cgifle calamitofani.Particularia hic multa 
ptereo^qftciunt^vtneq^ fabulofosduodecimHercuIesgraecanicos^atitviuentiuquencJ ta 
fia fuifTe pafllim viu fuperftite crediderim ,tot eriimnas,pugnaru tot difcrfmina, talem efu 
riem arbitror nemine viuentiti,qtii non fit Hifpanus, ferre potuifle. Ad hoc natii eft genus 
hoc hominu,vt tolerare facilius queat quofcuncp labores,famec]3 ac fitim^flus & frigora^ 
diuturnforefqs vigilias, & fub dio,fi neceflitas exigat,qs alia meo iudicio gens vlla,Sexto ta 
dcm die a pkdione illa,quse fugc- ff mf lf s fuft>ad oppfdum Tafcaltecani iuris,nomine Gua* 
zflipanipuenf t,domoru id efl quattuor millium,vti referunt Semifufpeclus id oppidrl it& 
grefliis eft,quia timuit^quod fieri folet in rebus humanis,necfi fortuna mutati eftent ilioqz 
animf,5£ ex amicis fafticfTent inimici , fidcferuata reperit .Diftabat id oppidrVaTafcalteca 
leucas quattuor. Audita g Tafcaltecanos fuoru & noftrorii ftrage, accefliicp ad ferlegatos e ci 
witatf s principib? duos miferut,quorunt vhus magiftrarf us, Secutcngel alter. Vencrtit 8i e 
<3uazuzingo reptiblfcaTafcaltecanis amica nuncii,afFJiftos folati funt noftros, bono fint 
tmimo fuadent,mttirx vindite fpe prsebent, vires omnes ad id negotif oflerutfuas , Qui' 
cfcant a tot languoribus in pfentiarti,& faucios curethortanf :deHifpano^ ftrage fuoruqs 
ciuium fub ipforu vmbra interemptoru iactuf a, pcenas non multo poft luituros Tcnufti> 
tanos promfttut. Animii contirmauft dubfii hfs didis Cortefitts, contcndit rogatn Iegato 
rumTafcaStecum.Giiaziizingoru ver o lcgatos rebtis quibufda noftratib? illisgratis,quia 
peregrinis,donatos remf fit alacres.PIacide fufcepti funt noftri ,lecT:ifc£ molhbus et vicf uiiie 
ceflarifs adiuti . Reliquerat ad Muteczuma proffcifces Cortefius apud Tafcaltecanos auri & 
argentf nonihi hintegra reperit om nia,ac fideferuatam. Sed qd profuitmi capfis qtiibufda 
tacultates illas,qii£ fumma aequab at vnu & viginti millium caftellanoru auri, pter gemas, 
mittebat ad colonia Verae crucisrcomitabantur opes illas eqtiites quino3,pedites aute quat 
tuor & quadragfnta,per Colme proufnciae fines hoftiles, quia Tenuftitanis amici funt, cas 
pti ad vnu fuerunt,imoIatic^ omnes eoru dfis,& deuorati a Coluanf s & thefauros fnter fe di 
nf ferunt Coluani. Viginti dieril intercapedine morat? apud Tafcaltecanos,faucios curauit^ 
Ianguidos recreauit.Pofthaec ad colonia verae crucfsiterum mifit,rcgrediens nuncius bene 
valere illa pMh diy<it y co mmcio lctatus eft Corteff us,fed comf litonil erat fententfa,vt ad ea 
colonia reducerentur,quofimuI f unclf quirent barbaroru inffdiis & pfidiae facilius obuit= 
are.Referre fenollepede Corteflus ait,quandoqtiidem inTafcaltecanis 8C Guazuzingis ta 
tam fide repererit , vt proni fint ad fumenda de tam atrocibus facinoribus in Tenuftitanos 
vindiclam fuadet.Circiter Kalendas Iulff annf .M.D.XIX. prodft agmfnib? compofitfs* 
Eft cfuitas fngens nomineTepeaca non loge diftans a Tafcalteca,hoifili feanimo heciuitas! 
tes infeclantimTcpeacencesduodecim hffpanos tranfcuntes in ftiis finib? deprchenfbs imo 
larunt bi comederunf. Ad eos tetendif Cortefius cum ingentibus TafcaItecanbru,Ghiurue 
tecaloru &. Guazuzingoru copiis, p exploratores renunciatum eftTepeacenfes a Tenuftita 
na ciuitate milftares hoipites fufcepf fTe cdtra noftros. Vt breuibus abfolua^ptermiflis am* 

K iiii 



Barbaria 
rcrgo nfos 
fcquuntur* 



K)ifpanila* 
bo^acertt 
narftmirc 
pattcntes. 



T^crueniBt 
Bua3Uip§« 



Bindict$ 
fpcoflcn' 
dunt» 



^cpcacain 

Qteciuim* 








^.0£.£2uintc, fcecadie 



£t!3CC9Cf?i 

irila. 



#cfcr(ptio 
ciwtatte. 



bagibus,&{ hofpftcs fnfcipientes cV fufceptf vf cli fuerunt.Ciuitatem habuit in dedftioncm» 
Iurc fe furando parituros Cortefii mandatis polliciti fmit,& in obferuantKepigniisob* 
fides dederunt. Tormentaria noftra infirumema bellica&vna equi,res abeis nunquam 
vife aut aiidit<e,proftrant ilico illorum animos:maximo tamcu adiumento fuit trium il* 
lofum populorum collefta manus. In hac prouinciaTepeaca locum elegit uoux colomae 
SSegttra la codendx,arcemq5 ibi inftruxit,cui nomen dedit Segura la F rontera.Tepeacenfibus ftatuit 
^rcmtcra. non fiderc . ^ facil{ fuaflI Tenuftitanorum principum confilia fint refumpturi, quodc^ fit 
Tepeaca medium iter intercipiens 'a vera cruce ad hos populos amicos.Dum hxc ita gere 
rentur : nuncios habuit Cortefius a vera cruce qui rctulei unt , a Panuco regulo Garafii 
copfas ad id ftumen ingens miiTas,vt coloniam erigeret , fuiile profligatas denuo,ftratofc£ 
ac euafos a Panuci rcguli manibus , ad vcram crucem eiTe appulfos. Poft Tepeacenles dc 
bellatos per czeterasnationes finitimas fama vagans populorum animosexagitabat.Mori 
tana eft ciuitas aiia nomine Guaccachiulla , ea legatos Iatenter mi(it ad Cortefluni , fe fuacp 
obIatilinColuxprouiiicixincoIasTenuititanoruamicos,a quibus iacluras cVcontumc 
lias fe recepiiTe innumerasconqueitifunt,admuIieruvfcpraptus.Cifmontani funtGuac 
cachiulli,tranfmontanis inColua regione fitis incolis inimici.Cortefio nunciarunt in tranf 
montanis Meffing;e finibus latere iu infidiis armatorum triginta mf llia,q> audiuerint no 
ftroshoc animoelTemontibusproximos,vt inCoIuam tranfeat. CumHifpanispeditiV 
bus ducentum , equitibus folum terdecim : auxiliariis tribus millibus tormentariis vafis 
additis ad Guaccachf ul los tendit , infidiarum praefecli protentis cruribus in ciuitate Guao* 
cachiullaociabantur, Prxhendit aut interfecit ad vnum. Eft Guaccachiulla ciuitas vali> 
dismcenibus turritis munita,circumuallata montibus.Vbere glcbx fortunata,domo* 
rum,vti aiunt,lapidibus & calceereclarum circiter fcxmilIiumJ3uobusfluminibus eius 
planiciem irrigantibus nobilitata, Ciuitas efl alia diftans a Guaccachiulla quattuor tantum, 
leucas, Mifit hsec legatos oblatumdeditfonem, Eius rcgulus cum euafis Coluanis aufugf t, 
vocatusadimperium^recufauit. Exiliumperpetf maiuitqu x amnoflrfs fubeiTe, Fratrem 
illius , populfs f d petentibus , promiflb addito ciuibus ,fe non mutaturum fententiam, 
furTecit inregnum. Pofl paucosinde dies, adciuitatemaliamjnominelzzucam^adleucas 
eafdem quattuor a GuaccachiuIIa,fed alia via profeclus eft.Ex itinere fenfit Coluanonl eflc 
in illius ciuitatis finibus copias maxfmas,Centum viginti milliu fcribut.Terram ne fngrc 
derentur noftri , arbitrab atur fe pofTe tueri. Intra vrbem erant propugnatorum fex niillte, 
cceteriper ftationes erant iiivieis 8CpagisdifpartitnFcemfnas&bello fnutilesquofq* ad 
Zmm* filuas&montana cum fupelleelilibus emiferant. Eftcfuitashaecarte acnatura yaldemunl 
ta 6uacca= ta. Sum feiTus minuta qusecp recenfendo, Ergo fic . Expugnata eft demum , e mcenibus 
cltfwlla. ac i fl uumm vicinum maior pars propugnatorum defiliuit : qui a fe fuiiTe adortos a tew 
go fenferunt Vrbe capta fgnouit populo Cor tefius,vt familias cum facultatibus reducant 
imperat. Domos repetunt alacrcs quifqs fuas Jmplctur ilfco ciuitas.Per duos nuncios vrba 
nos , regalum qui cum Tenuftitanis Coluanifcp caeteris abierat , iubet accir/, Renuit.Mal 
luit exilium.Fraterhuic eratfpurfus«etategrandior,crat5(ex filfomortuonepos decen^ 
nis,tantumncpotem,qufa legitimuserat^locauft in regnum,patruo in tutofem elefto, 
fedadditisilii tutelae collegfs trfbusautoritate ac fidepollentibus:Guaccachiullanis ffnf 
timis , quipupfliiremcurent^donecjetatc prouectusgubernare ipfe fciat, Izzucam hanc 
553«ca cu vrbem trium aiunt efTe millium domorum , centum am plius templarfas turrcs fuis dif s dt 
uitaoocfcrt catas>m quibushumano fangufne lftatur,fenumeraiTe inquitCortcfiusexaltoquodam 
loco. Turres eas omnes cum fuf s quafcg ff mulachris comburf feeit : f mperans,ne vltra ^e? 
rfmoniiseiufmodiftuderent. Deum cceli & terrae fatorem dixit homicidas odfohabere. 
Vthomohominem interflciat alienumeflVa dei&natune inftituto. Arccm habet fmmf* 
ncntem vrbf hsec cfuftas ,feptamontibus:quf eam ab acribus vcntorum flatfbus tutan* 
tur obcaIorem,proptereagofampff generatquantftatcm ingentem. Irrfgua eflefuspla* 
nicies.Per deduclas foiTas vniuerfus fpffus campushumeftaturaeftate. Friicfuumcft ibi 
copia multimoda ,necpdeeft holerum fatio. Vf cis 8C pagis eft referta planicies. Guacca* 
chiullis occupatis & Izzucanis domitis, fama per nationes longinquas delata ,rapacis fof 
tun<e vultum eiTe mutatum & exnouerca in blandam matrem ciTe conuerfam pafefecf t. 
Antinigentitim a Tenuflitanisadnoftros,vtifieri foiet inrotarotante,pr^cipitesferunf # 
Ccrtati ad Lcgati vndic^ deditum fc certatim concurrunt , metu Coluanoru 8C eius prouincf ae prfip 
nf 06 pftttfit 
gcmc0. 



_ 



■ 



^B 



Caput feptimum. 



foWlmiji 



cfpum Tenuftitanorum.Non aufos ha ftcnus fuifTe obfer uantiam t an to Rcgi: quantil Hifpa 
nieiTe profiteantur,debitamorTerre. Nuncvcro,quumfe fperentforetutosnoftrorumfa 
uorea tyrannide vicinorumregum^ciuitatum fuarum detecturos voluntatem adueniiTe 
inquiunt.Vt iamtandemhuicnarrationi,qua£ fat longaferie relata eft, finem imponamus. 
A captiuis quibufdam Gortefius intellcxit , in Tenuftitana ciuitate poft Muteczumae obfc 
tumerTeftumeiTeregeTratremeiusHaftapalappae dominu.Ispoft tres menfes a regnoca 
pto,variolarum morbo interiit , cui Muteczumae ncpos ex forore fufTectris eft nomine Ca 
tamazim,c£ c tribusMuteczumasfiliisvnuminternoftrorumftrageminpontibus inter 
fecerint ipfiE fuperftitibusverovnuserat morio.Paraliticusalter. IsGatamarinusgencri 
bus armorum quotquotaiYequi poteft comparandfs intendit. Haftis praecipue longis:quf 
busfperat equosprocuIpofTe ferire:quia foloequorumoccurfu perturbantur. Veretur 
namcg Gortefium ad fe , ih admiiTorum vindiftam, reditimim.Qufa praxipue intclligat 
circumuicinas regiones a fedecfiere: noftrifcg m fuiperniciemaiixiliapolIfceri.Ncc falli 
turquidem,terdecimquippcbiremes diftos bergantinos ait Gortefius paratunim fe ad 
falfi lacus vaftitatem illam deuaftandam:quo tanta ciuitascommeatibus ablatis , & aquecju 
ftibusconfraftis, talineceilitate vrgeatuf ,vt fubderecollaHifpani Regis fugocogipoftit. 
AdHifpaniolam interea quattuor mifit naues,quae aduehant equos & vna fcopetanorum 
commodumnumerum,cum tormentariipulueriscopia. Scribit Gortefius tcrras illasHiV 
fpanisinHuuioru,mniontium,&vaIliumarboriferarumbenfgnitateftmiIesciTe.Proptc 
xea petit v a Gaefare,vtnomen a feillisterrisinditum confirmet.HifpaniamnouamOcea* 
nimaris idvniuerfum,quoddefcriptumelt,niincupauit. Supplicat vnainfuivoluminis 
ingentis calce , vt placeat fuae Maieftati,virum aliquem virtutc ac rerum expericntia pollen 
temadfe mittere,qui terrarum a fe fubditarum perluftretoras,ac referatqu<e viderit.Sub 
data diei O clobris trigefimse ex arce qua appellauit ipfe Segura Froterae, Ani.M,D.XX, 

ADRIANO PONTIFICI MAXIMO 

DE ORBE AMBITO. 



tv> poO moi 
teXPutec5tt 
msinregu. 
l um fuffea 

CtU0. 



fpania oceft 
ni. 




cCaptttfeptutwnt 



VM HAEC Inmeopiuteofcriptamorarentur,deficientibusobloca 
rum longam intercapedinem & non tuta itinera tabellariis , ecce ab Ocea* 
no pnegnanti nouos fcetus, tcce recetes partus. Perpendiculfs duob us clau 
detur hoc opus ,qui primariam precfo fuperabunt narrationem> inaudito 
cVcreditudiffidlirde orbe ambitooJrepertis aromatum altricibus fnfulis 
sJ vno.Quibus artibus, aftu, animi feruore,vi armorum/Tafealtccanis Gua 
zucingia cV fihitimis Muteczumse hoftibus auxiIiantibus,FernandusCortefius irtgenteni 
illam ciuitatem lacunarem Tenuftitanam & eius potentiam vniiierfam recwfjerauerit , ftra* 
uerit ac fere deleuerit funditus: vndebeatitudinis.tuae fceptroctniagnae Caitellae Kcgno 
acceiTio fafla eft non exigua. Ad ambitum paralelum & aromatariam negociaftonem vema 
mus,qu3epaulolongius captandaeft. ExvrbeBarchinoiia,cumCfefar illfcLaietamsin^ 
tenderet comitiis,tuaBcatitudfneinnoftro rerum lndicarum Caefareo fenatu pradiden* 
te : data fuit,vti meminiiTe oportet , Fernando Magagliano Portugalenff , a fuo rege tranf 
fuga,de Maluchis infulis aromatum nutricfbtis perquirendis cura, o> is di Cochineis,Ca* 
nenoreis Colocuteis,Cherfo e i s> aliasMalacheis nundinfs,feptenniovcrfatus:vbi nam 
irfcerent infute fciebat. Ab aurea CherfoneiTo vulgo Malacha,cceterifep illis emponfs non 
longo maris tractu diftant.DimiiTus Magaglianus a noftro fenatu ipfo.cuius erat princeps 
tua Beatf tudo ex Barrameda Bethis hoftio in Oceanu,vigefimo Septebrfs annf millefimi 
quingeteffmi decimi noni vela fecit,cu nauib? quincg nom ini b? impofitfs pretoriejrjni 
tatfs cleterf s fan fc Antoni9,viaoria,coceptio,fan ctus Iacobus, in quib? viros vehebat du* 
centd trisinta feptem , e nauibus duae tantum f edierunnQjiarum vna,praetoria naui dere^ 
lf cla rcffreiTa eft inutilis:altera poft trienium fere ab egrerTu ex Hifpan ja, fcxto namce Septe 
bris anni.M*D,XXII.ad eundem appulfa eft portu?a quo difcedens exierat: gariofolis §C 
aliis aromatib? quf bufda onufta.E vfris pauci euaferut.Perftf tf t & pr actor ipfe Magaglian? 
invmMularudiclaMatamabincolistrucfdatusexitfnere,vtinfradicemus,E^ 

K v" 



Sltuisrenf 

repetit. 

-fernadua 1 

^DagagUa 

nue^c:* 

tugalenM^ 



■ 



■ I 



^ 4 0$.£2utntet>ecadt's 



©afafefg 
Z&afig. 



( ? 



fiellanos cV Portugalenfes 'a maioribus f nnata ff multas quceda: e Caftdlanfs Magaglfan?, 
diuerfis occaffonibus quoefitis,miiltos fub ittfticfae prxtextu confumpfit,C£ inuiti illius dl* 
ccis aufcultarcnt.Hoc fuis lods. Ad iter ab eis fumptuveniam?,ad fortunatas primo,dehinc 
ad Gorgodrimfularumprofpectu,quas Portugalicus earum domfnuscapftisnuncupatvi 
ridis,appulfi:verterunt prorasin dextera a tergonoftrf putaticoutinentis,per eius tcrrce 
porrecturam qtix dicitur fancti Auguftini.Caftellana impofitionc: pauloc^ vlteriusa Por 
tugaIenfibusfan^xMari^,qu^vltralfneaequmocl:ialeprotenditurgradusquinc^,decef 
feruntcpadantarticii^adffgnumvfqr.vbidixfmus in vna decadu fuifie trucidatil Solifium 
claflis noftra lf ttora f lla percurrentis ducem,cu fociis qttfbufdam,atc£ inde ab incolis come 
ftum.Eum finum aittnt habere gradus ofto & tnginta trans equinoclfalem ad antarticum. 
Huic loco nomcn eft fmpofitu Baia fanftse Mariae:dixi alias Bafa dici finu.Mifli *a Magag 
lianonuncfi aduerfoflumineinffnucadente,cuvna enauibus&cfmba alterfus,tresvfde* 
runtfemffylueftresacnudos homines fpitamisduabus humana fuperantesftaturam.Exifc 
lis fidens vnus cf mbam eft fngreflus. Arbf trati funt noftri traduru ad naues focfos,ff habf * 
tum ad manus bene traclarent.Bcne paftum ac potu & fndutum remffertint.NulIus adue* 
nitmccfc vlterius ille.Repererunt tamen arborescum noftris fecuribus fcifias, in cacumfne 
quocR arborf s alterius cruce erectam.Hominfs e noftris nullitts repererilt veftfgia. Mfra de 
huf us flumfnfs amplf tudine referunt,vtt de Maragnono fn Parf a regfonead feptentrfonem 
alfasdixf.Invfgintf feleucasaduerfoflumfne afcendffle afunt, vbi latumefie dfcuntleucas 
feptendecim.Faucesautem eius,cp multain illud ex itineredefluere perceperint alia fltmii* 
na: Iatas efiedfcunt in mimenfum:bibic£ dulces aquas per fpatium ingens fn pelago:quo 
finu dereliflo,ad aritarticu paucf s gradf bus,quia curuabatur f am ad occf dente terram,ma* 
snumrepereruntalfuffnumjCuinomcnimpofuerc fancti Iuliani.Portuserat ineo tutiffi 
mus,propterea facere anchoras pretor fuflitjani fol ad nosafcendens,terras illasdeferebat: 
frigorepremebantur,pofteacf fol arietem tranfcgeratmediu,vti apud ieptentrfonales no* 
ftros dimidiam librse partem,foIe tranfeunte.In eo portu fub tugurifs 6f magalibus in lit 
tore,menfes jeftiuos noftri quattuor amplius a frigorc detentf cxtepeftatibus mcluff ege* 
runt.In Kalendis namc£ Aprflfsportu captarunt illum,cxierunt vero nono caledas Septe* 
bris.HicfeiuuitMagagIianus Portugalefisin virrl quendanomine Ioanem Carthagena, 
Epifcopi Burgenfis familiare:qui ex regfa fan ftfone datus erat Magaglf ano eoIto,fecunjS 
dufcK daflts dux.Illu & faccrdotem vnu fubftruclaru inildfarn ad eum perf mendu occaffo 
ne dimf fit f n terram,cu bifcoclf panfs pera, ff ngulf fcg enff bus :voluf rTet cogftatus eorum, 
fi forte cogitauerant de eoperf mendo,morte mul ctare:fed veritusCaflellanomodia in eum 
lam concepta,non eft aufus. Varii varfc re hanc,relfquas etia hufc ffmflcs referunt.Magag^ 
ifanumiurequse feccrft egffie,dfcunthi,taxant alii,vcteric£ fimultatigenerali Caftellanos 
inter & Portugalenfes, executiones illas affcribunt. Incolarum illic vf dcre tugttrfa: fed efl 
T^ttagoea c-ens fnculta, fnermfs,tantupellfbuscontecla,vaga,fine certfs fedfbus,exlex,ftaturagrans* 
dfore,Patagones appellantttr.Eportuillofanftf luliani iamfole adeas orasredeuntc:Kas 
lendasnonoSeptebrisannf.MJ).XXI.auchorfserutis defcedunt adantarticu,afunt fpff 
gradus alfos quattuordecim.Hic eft pede plano ambulandu paruper. Audiuifife fub nube fe 
in actionibus Portugalcnfibus,cii puer cffct hic Magaglianus,fretum iacere in f llf s tcrrfs va 
rffs tractibusfmplfcftu:fedqua effet i llud quaeffturus non intellfgebat.Sorsobtulftquod 
ratf o non direxit:exorta eft illf adeo fera tempeftas,vt vna e nauibus raptauerft,profecerf tc# 
penfflemintegra fuperproximisquibufdam faxfs.Seruati fttnt honuncs: fed nauis fn fru<» 
fta ex iclu procellse perftftf t.Ecce vna £ quincj3 vim poftergatam.Patilo Iongius habebat & 
leua increns^Oceanf pe!agus.A dextrfs,inacceflbs montcs niuales:e nauibus vna qu» mino 
reindtVebat fundo,receptu quxrens, a furorevndarupropitis adterrafe applicat.Fretu 
forte viclft anguftu,paulo f nterfus procedens in fintim fncidf t latum quattuor leucas Hffpa 
nas,Iongtl fex,regrefia naufs dat de freto nunciu.Hic praetcreolmfnuta multa,fequutur reli 
quetafuntalfctibi funda facfpotuffle lapfdesadvtriinc^nionte.Defcrtaeflterra,cedrinfs ar 
borf bus dfcunt confitos efie motes ambos laterales frcto.Eo ffnu pr aeter Iapfo/retti alfud 
obuitim habuertint,alfquanto latius,anguftum tamen.Dchf nc finum alitim. Poft fretum 
alf ud,vl tra qtiem finus crat alf us.V tf duas vf delicet in tabulf s f ndfcibus Europas angufta» 
fuices,amplum qtioddam fpacftim ampleclentesadHelefpontum:ftafn hocfreto trcs,ca 
fpeciisgrandioribustotfdcnKfretahajcfnfulfsplena funtparuf^vnde fufpccli fempcrva^ 



f uliatii. 



^ra)Q5aga 
glfanii^o 

annemCar 
ii?agenam. 



_ 



— 



— 



Caput feptimum. 



fMmiii* 



dat(mentcs,pcrea Iocanauigabant.Vbiqsprofundiflima repererutmaria,Tedebat fani 
ad Occidcntcm xft imim traclus ille,quem centum decem leucas protentu defignant.Dum 
in medio fere traftu illo ieciflent ftt quodam quadrato maris fpacio anchoras,nil memora? 
tu di>num inuenerunt,iter fequutur fuum e* quattuornauibustres. Reftatincoquadrato 
interualloquarta,fancli Antonii titubnucupatarputauerunt focii fccuturam.Reftitit^&ter 
ga vertitcxteris, regreflac£ iam diueftblafphemiisinfeftansMagaglianum.Nott impune 
talem inobferuatiam admifilTc nauis duces arbitramur.Cum folis ergo tribus nauibus pro 
cedunt cxterf.E fretis illis exeimt tande, quae O ftobris die primo & vigefimofunt ingref 
fi.Eoreffl autemqufMoKalendasDecembris.Longiflimos fedies eotemporemoctesvero 
bremmmas^habuifTe dicunf.nec a fphera ratione alicttumeft,Vaftum,eotrac"tu fuperas: 
to captaruntOceanumaliudmare,ideit noftrfputati continentfs a tergo,marfc# illi iun 
gitur qtiod Auftrale in decadibus appello,a Vafco Ntmez primum reperto ex Darfene.Di 
figentibus illum Comogrf regis filiis per idpelagusimmenfum,aiunt tres fe menfesac 
vi^fntidles cgffle,ccelitantum tfaqtiae falfaeprofpectucontentos.De fummarerum aege* 
ftate decB infenfis caloribus miferanda referunt.OriZa* quantum pugno capi queat,portio 
neni quotidianam multis dicbus fuifle folam , fine alterius vllius cibi mica , profitentur. 
Potabilfs aquse penur ia erat tata, vt cogerentur falfae marf s aque tertiam partem ad Orizani 
coquendam imicere,& fi fortc puram quis bibere tentaret,claudcre oculos prae viridf fitu, 
SCnares pre fetorecogebatur.Per mareilludingenstendentesadodcidentem otfeptentrio 
nem refumpfere denuo lineam eqmnoctialem,cui proximas reperef e duas inertes infulas, 
quas appellauerc infortunatas,eo quod penitus inutiles ac defertas.Dehinc infularum mul ar^foefa^ 
titudinem arcipclagns nuncupaucre ad noftrarum cycladum in lonio mari fimilitudinem: 
inniitioquarumdefcendcre ininfulis plaerifcg ab exitu angufti freti leucarum fpacio quin 
gentarumeas lationesappelIauere,vetere nomine non expreflb,quodlicetpacatis animis 
noftros admiferint quicquid afTequi poterant furabaumvti vagum genus illud furu quod zfogarf,. 
Italuszfngarosappeliat,&femetttiunturAegyptiose^ 

interrame nauibusnoftridefcenderantvix terga vertetftibus,abduxerattt eam tamen:fed 
multisprius interemptis reuexerunt.Nudacftgens& femibruta.eftibiarborquae cocos 
creat. Exillismaioreft infulaBurneia,quam fine haefitatfone fcribunt ambitu efieleuca* 
rum ducentarum quinquaginta quattuor, In huius infulae portu aiunt arbores creari , cui? 
folia cadentiagradiantur ferptimvtivermis:vitaIemfpiritumputo aliquem fntervtranq^ 
folii facfem tumefcere:quiquafiventofus halitus paruoduraturusfoliamoueat.Duoibi 
relio-ionum o-eneraefTe intelIexerunt:ydolatras & Mahomctanos,inuicem fatis concordes. 
Armentaboum & bubaloru mitriutur in ea,Greges etiam caprarum &altilium noflratiu 
copiaparTimibi aIitur,ouium minime.Tritico &ordeocarentacvino,abundantOriza,is 
efteorumpanis,&cxOrizadapescondiuntvarias^^ Burneius 

gratismuneribus fe ftlutarunt.Adnoftros regulus fuamifitmunerafuper elephantibus regullt8 . 
duobus,& altero diedapium genera dtio & triginta humeris nobilium allata:quinc# ac vfc 
gmtimf ilium domorum aiunt huius princfpis efTe ciui tatenufed lfgnearum,praeter regis 
atrium,qnod effe dicunt lapideum.Circumeunt Burneiam infute multae paruae: inter quas 
due,quarum altcra Ztibo,Matan ab oppido primario nomine Matan altera.Zubi rcgulu 
fibiMagaglianusconciIiauft,datisiIlf regimuneribus enoftratibus ipfigratis:quia nouis 
& alienis ab eorum cognitione.Baptifmatis lauacro regulum 8t Caefarts obferuantte fubie 
cit.Dehinc relictis in portuZubefinauibus,cumillarumfcaphis cXprouincialibuscym 
bis vniligneis & mflitibus Zubenfibus , mkcit fn infulam Matan ab oppfdo Matan di* 
clam ,qua? in profpeftu eft ad Ieticas tantum quattuor.Matano regi perfuadere conatus eft 
per interpretes,vt Hffpano regi magno vellet ac Zubcnfi fubdere fe,penderecp tributa Hi 
ipano magno regi:fc obtemperaturum refpondit,Zubenfi minfme.Dedit oppidum regfc 
fedi vfcinum in pr:edam,cV combufllt vniuerfum Magaglfanusrdomorum forte quinqua 
einta in Zubum regrefTus eft cum prseda: remm comeftibilium ,quarum erat in Zubo ati^ 
qua penuria & fuppellcftilium variorum.Sed maiorum illorum partem Zubefes Matano 
rum inimicirapueruutfibiJn oaauum indediemreuerfusMagaglianuseodemmodore 
liclis nauibus: armis tentauit oppidum ipfum regium Matanu expugnare. Detrectauit Ma 
gagIiani,fato adtierfo huc aduecli,mandata rcgulus.Exiuit obuiam armatus cum oppida^ 
nis,Prseter telaprouincialia ex canis 8i Iignis aduftis,haftashic regulus logas gC ferratas afTc 






—- f! 



cgefftriam 
gradum. 



JMud?g 
infulg. 



6ilplo. 



&evfgo:e 
garfofilo:?» 



;0«igg.Ouintet>ecaclfe 



quftur,qufa Serfcae cVSfenarimiiTgionuniercatoteshaspertraclcnt infulas.Fuit ^regulo 
ciun feptem fociis trucidatus,vulneratiduoo{ viginti Jta bonus Portugalenfis Magagiia* 
nus (u2Q cupidftati af omatari^ finem lmpofuit.Regrefli fuperftf tes ad focios fnZubuni,fii 
erunt v aZubenfi reguloinuitat^conuiuio afTueruntJoanes SerranusnauclerorumOcea 
ni princeps,de quo in dccadibus primis,nunc vniusnauis praefectus,&alterius nauis prse^ 
feccus ahus,cum forte decem comitibus.Vagabantur interea per infulam alii e nautis forte 
quadragmta.Salit exfnffdfis in prandentes regfa cohors armata,trucidauit alfos,pnefectos 
feruant,&nudatos adlftfustrahunt palam,exiftfmates venturos e nauibus cumfcaphis 
alfos,vteos prehcderent.Non auff funtquinauescuftodicbant accederejtafociisderelictis 
velafecerunt infcelices.Scrutatus fum s a regrefTis inter caeteros a iuuene Gemien fi Mar ti^ 
nodeiudicibusjqufomnibusrebusinterfuit^quodcrimen admifTum Zubefem regem ad 
patrandum impulerit tam crudele facfnus.Fcemfnarum ftupra caufam perturbatfoni de=s 
ctfflc arbitrantur.Suntnaq3zeI0typi.Ha2 funtjmeoiudicioinfula^dequibus autoresmul 
ti multa refeninnMiIIfainfularum,triadiciint plaerfc^augent alii,non longeab Indicis lit 
toribus diftare.E cfrcumeuntibus Burneiam infulam,vnaefi in qua funt oppida duo Butu 
ran & Galeganrplacide ibifuntfufceptuExeademinfulaviderunt aliam,a Calaganefibus 
digito monftratam: in qua Buturanefes & Caleganenfcs dixerunt , aurielTe in harenfs ma* 
rf s tantam copiam,vt cribro folum arena difcufTa yauri grana deligant,quae auelanam vel 
paulo minorem fruclil aequen t:caetera veluti viliadefpiciunt.Eft huic in profpectu alia duo* 
bus oppidisnobilibus infigms. Vindanaho & Chipico,quorum alterum adauftrum fpe* 
ctat,ad feptcntrionem alterum. Auftralfs terracinamomum,aurum altera gignit.Ex vtroqj 
noftrisrerum permutatfone trfbuerutaliquid.Adhasinfulas^vti iam dfxi,exSerib9 & Sic 
ncnfibusaliifqj Indicis regfonibus frcquenterfolentcomeare mercatores,auricVgemarti 
permutatione,aliarumq$ rerumripfttelas^pannosjaccaetera facicntiaad ornatum;6i cultum 
humanum,ad bellum etiam. Ab harum fnfularu profpeflu abeiTe tantopere defidcratas Ma 
luchas infulas, ad equinoctium leucas centum feptuaginta quinq^gradus f pfi computant 
decem:vnde,qua ffgant fngenfum in hfsjcomputatfonfbus non intellfgo. Gradum prifci 
philofophi fexaginta mfllfaribus Italis,quae mille pafTusdfmenfosincludant finguIa,con* 
ftare voluntXeucam lftidicunt mi/liaria ex illis continere quattuor mari, terra vero tria.Si 
computationem leucarum fumpferimus,nautarumHifpanorumore,quindecini continet 
quifcg gradus leucas: ipfi vero contra omniu opinionem,aiunt gradum continere leucas fe 
ptemdecim cum dimidia Jntelligant ipfi fe,qufa illos egonon intelligo. Ad Maluchas vc 
niamus,captarunt tandemillas. Qjiinqs funtprimariae,lineaeequfnoctialivel fuppofitae 
vel proxfmce.Ambitu fere aequali:quattuor vel qurncp aut quando plenius fex leucis ipfarul 
quaelibet continetur.Eminet,quodam naturae inftinao, in ftngulis elatus collis Jn illis ga 
riofilum & fuapte oritur natura cV coaIefcit.Qiiinq5 M* s ^b Iatere an tartico videtur ingens 
terra nomine Gilolo incIudere.Nafcuntiir cV in Giiolo gariofila fed acna 6C femifylueftria: 
vti accidit de caftancfs aut oleaftrorum olfuis non infertis,in paruis vero infulis iliis omnfc 
busfuntaromatica.Sedauditu pulcherrimii eft\vnde aromaticusillevigor in gariofila eo* 
rumfudfcfofnfigatur. Afunt incofefingulis diebus ter elcuari mibeniquandam,dicun£ 
ipfi mitti^c ccelo,fummo mane in meridie&advefperam,qu2ecolliunigariofilagignen^ 
tium culmina tegat , fta vt co tempore vidcri vertices nequeant: atq^ poft breue tempus dif 
foiui nubem illam.Gariofilorumqs arbores,qux funt lauropares ac fcre fimiIes:eo fpiri? 
tu graufdare:argumento eflcdfcunt,cp ea nubes adinfularum plana defccndat nunquamecg 
ab collibustranfplantatasarboresbene coalefccre: aut fructusgignere fapidos.PIaniciem 
quaecp infula oriz<e fationf feruat edendam.In vna lllarum defcenderunt, x a cuius regulo fu 
eruntplacidc ac honorffice fufccpti , fed cum duabustantuni nauibus: tertiam nac£,quod 
iam deffcerent homines,quigubcrnare plures quircnt,poft prxtorfs 6! fociorum necem & 
lcetale conuiuium diiTolueriit.QjiaeTrinitatis cx quas Vicloriae nomen habebant,remanfe 
f unt incoIumes.Gens haec ferc nuda eft^fubligaribus ex arborum philiris ad pudendoru 
tantum vclamcn vtuntur.ReguIus veroillenoftris retulit,propterca laeto fc animonoftros 
in hofpites fufcepifTe,cp paucis ante mcnfibus in orbe lunx viderit gentcm exteram aduenta 
rcpeJago,nec£noftrosdifFcrre ab eof/niulachrovelpunftoprofeiTuseft.Ab hisinfulis ar# 
bitrari feaiunt diftafle ab Hifpaniola Ieucas quinqufcs millc,quac milliarium continent Ita 
lorum millfa viginti/alli arbitror. Aiun t noftri infulas eas cffe fcelices^licet noftro panc vij? 



— . 



i — 



= 



Caput fepttinum. 



foYMt» 



nocg carcant &carnibus bouinfs,arfetimfcf?,quia contenti fint fna oriza,cx qna mille cibo 
rum genera conficf unnPopiiIarem habent alium panem cx quarundani palmarum veicru 
lapfamminteriore mcdulla iamconfeftavetuftate,vtiaccidere folet inmontanisdcnffsne^ 
moribus ab hominum comercio femotis,in quibus decidunt magne-arbores veJ vi tipho 
num perculfae,vel dcficiente in radicibus fubftantia terreftri:ex Ionga intercapedine anno* 
rum,crefcetec^ arborum proceritateiquce maiore indigeat radicum vigore,qua telltis ipfa 
queat radicibus porrigere adarboremfuftinendam.Vtcunq$fit,iacent infiluismultje,pu 
trefcuntqs ibi & canefcunt canecK corroduntur, Eiufmodi eft ea palmaris medulIaeK qua 
illi vulgarem conficiuntpaneman quadratas medullam fcindunt formas,mox in farinam 
conterunt cVdeficcat : pinfuntdcmum & coquunt , frufta tulerunt in cofti Iatcris formam 
compafta.Voluigiiftarc,mIafperiiis,nil infipidus: miferorum fnopum etTedebet id alime 
tum,quibus orizae deeft facuItas,quodagrorum cultu fintexpertes.Vidiego cKinmonta 
nis ruribus ac pagis vefci motfcolas pane paulo fapidiore,coloris fere nigri,ex grano tiph^: 
Yiilgo Hifpano centeno, vel rmllfo aut panfco,vel his deterioribus aliquibus.ReguIa eft in 
rotae rotantis arbitrio,vt faturentur pauci, famefcantplures,delicias aiTequantur quidam, 
epulum non multi. Viuitur tamen vndi'CK,quia natura paruo eft cotenta,m odo paruo fim? 
arTaeti.Caprarum eft apud eosalendarum cxaltilium omnium cura.Cannas habent dulces^ 
vti e quibus extorquetur faccarum.Mala etfam punica,quae granata dicunt Italus & Hifpa 
nus,Mala medica a citera omnis generis.In his pomis dicitHifpanus, limas,limones,na 
rangias,torongias,cidras,cidrones,quse fnter fe difFerunt.In herbisetiam curnas turcium 
aquaticum vocabo,herbas in fontium riuuIisnafcentes:fivulgusHifpanumBertos,Ita:? 
lum crefones liqmde ac ffnc circuitionc nominat vno vocabulo.Et quod magis naufea in ci 
tat,inter eas her bas venenofum perimens nafcitur nefcio quid,ab Hifpanis anapclum appel 
latum.Interrogatus qui nihil fn thefaurosan im<e fu£ curet aceruare praeterqua effe latinum, 
ctiam quod illo careat vocabulo lingu^ latina , pofTitq? aliunde fumi perpulchre , an Iiceat 
anapelum dicere torquebit nares,& infufHans lupi ftrangulatore dicf rem illam debere gra 
ui quodam elato fupercilio immtirmurabit. Ergo fic meo arbitrio,cum,nafutorum bona 
venia,Maluce2e inful^,naragiis, limf s,limonibus,torongfs,& cfdris,cidronibus,granatfs 
pomis,holeribufc#abundant. Nonfinccaufa fubiitde crefFonibusvelberris^&anapelo 
xnetio:quia curn in primo margine ccenae paucis ante diebus herbam lllam cum fuis aceto 
faleacoleoederemus:Fernandus Rodericus meus,cufus opera vfa eft aliquandotue; Beati^ 
tudinisfuafuGa£fareamaieftas,in anapclumincidit,quofumpto,ac fi ciciitam vel aconittl 
comediiTct itaftratus decidit»tiriacacKmitridatico fuitobuiatumiIico:diu tamen femiatto 
nitusvixit:nonne fapidum & bene fonansverbumeftanapeium,cum lupi ftrangulatore 
fceda illicircuftione dict'debereblatterabunt?Vina,non ex vuis,quas no habentMaluceae 
infuhe,fed ex variis fr u ftuii generib us iapida,ex vno prcefer tim con ficiunt.E ft apud eos & 
apudnoftri putaticontinentis incolas arbor ferepalma in fimiIitudineformae:inmodo 
procreandi valde difTimilis. Arbor haec racemos generat duodecim ,plures interdum ,ad vi 
geffmu vfc£ Jn quolibct racemo,botros vti ex vua/ed mille tegminibus veftitos,botrus 
quifcp denudatus paruo melone valde rotundo eft fimf lis.Sed cortice teftudinea fereconcha 
sequasduricie.Coccosappellant fruftusiIIos,textis exterforibtiseftpluribus tunicatusco 
cus,qu v 3m palmuia comeftibilis cum iifdem coftuhs , retibus interligamibusillasmec mi? 
nore laborc purgari tunicas illas oportet,quam palmufcedenudentur. Aperticocci potum 
praebent 8. efcam liquore fuaui plenu eiTe reperiuntJntra cortice nutritur fpongiofa quse^ 
damaltitudineduorumdfgitoriim,inhasrens cortici marTa,butyrovel abdomini cando^ 
remolliciecjs ftmilis,guftu fuauior*MaffailIadeinternocortice abrafaerl efuiaptirTima.Si 
paucisdiebus conuoluta parumper in ipfo vafe perftitcrit,dfcitur liquefieri^conuertitcg in 
oleum oliuaru m oleo fnauius , oi aegrotis valde falubre . Aliud natur ae minifterium vtile re^ 
cipitur ex hac arbore.Perforant arboris latera:qua foliaex arborc prodeuntStillare gutta 
tim afunt in fuppofita vafcula Iiquorem potabilem,gumii aptifli:mum,8C valetudini con^ 
fonum.Pifcibus intendunt eapiendis,quoru illa maria creant parlim multagenera,interc£ 
vnum monitrofum non mediocriter ,cubito aliquanto minorem,ventrofum,tergo fulto, 
non fquamis,fed corio durirTimo,rorlro porcino, fronte duobus reftis cornibus ofTeis ar* 
mata,dorfo bicipite eleuatoorTeo.ReguIus, apudque noftrf defcenderunt,ope diuina illuc 
aducftoscredensmoitrosquid optcnt^quidue qtweritent intcrrogat.Aromatainquiunt, 



ftcjat pane. 



Wal&pue 
nica* 



£ontra oB 
trccmozcst 



- 3napelff. 



Srbo: fimC 
Its palmg. 



ZD6ftrofu5 

gei^pifcift* 






i 



vmaam 




i ' ' <■ 



^* 



I 

5 
I 

I 

1 
p 

II 






i 
i 



Tflaueetmg 
repletg g3= 
riofiUa* 



lR*afo'ar* 

gonaitfca. 



l£erfuade 
renittt mB 
dfc vniuer* 

funtcirciuri 
pofie. 



:0,^,£3uintefcecadfe 



Quaenos habemusait afl*equemini.Hisdiclisinfulaiesfiios dedititiosad fevoeatrvt noi 
ftris gariofilorum quifqs fuorum aceruos oftcndat edicit. Sinatq^ proarbitno,honefte ta« 
men compenfando,noftrfs auferre; matura namqs in aceruos domicongcrunt,mercatores 
expeftanteSjVtideomnibusaliismercibusaccidit.HicadCollociteas^Cochineas^Caneno 
reas,& Malachcas nundinas,cumnauibusquibufdammagnis,quas ipfivocant iuncos,afo 
portantur.Idem de pipere,giugibere,cynamomo,caeterifc£ animos homfnu efFceminanti 
bus,parum neceflariis blandfmentis : fed in his quincp infulis Maluchis,nil aliorum gene* 
ratur aromatum pra£terquagariofiloru,non tamen loge diftant ab his illae lafciuiasgigne* 
tesalias,idab incoIisMalucheis renuciatumcftoiexperimentopyratico didicerunt.Qjiu 
namcp a Burneia infula grandi,ac caeteris circumadiacentibus infulis in vna,quarum praefe 
ctum Magaglianum trucidarunt,ad Maluchas tenderent: cx infperatointernauigadumin 
nauimvnamex prouincialibusingentem,imparatam,dicl:amiuncuinciderunt,omiflam 
mercibus,inter quas omniu aliorum aromatu inuenere copiam,fed exiguam,ea funt perfe 
cTiflmia,quia de recenti colleclamec^ naues illae longos audent maris traclus pcurrere,quia 
nonfuntilloril nauesartetantacompofitae,vt ferre queant eas maris procellas,quasnoite 
perpetiuntunneqs illarumnautae fint ita periti,vtnauigarefciant qua ventus non ftetrccla 
in puppim.Cdmeatuu prouincialium illa nauis in proxima aliam infulam vehebat poii* 
dus fuu.OriEam^coccos de quibus paulo ante,gallinas.,anferes,& comeftibiliamulta, auri 
etiam granati copiam aliquam,lauta fibi ex illis prouentibus parauere prandia innocentu, 
finefufpitionetranfeutium,impenfa,Gariofilis ergoduas nauesfuperftitesonerare ftatue 
runt:8C quonianon reperta fuit apud eum regulum tanta copia,vt impleri naues ambae pof 
fent,regulusipfemet percurrit finitimas,quae funt inprofpeflu.Dequinc^namq^alterne 
quattuor fe inuicem videt.Quinta longius parumper abeft ab aliis.Quantn occulus no at 
tingit hominis,fed paulo plus.Ecce repletas gariofilis naues duas,ex decerptis recenter ab 
ipfis arboribus,equibus SCramos cu fuis queniq? gariofilistulere:deleclabilefuitcuria* 
libus omnibusramosillos videre,olfacerecg in fuis matricib? ramis bacculas illas.DirTert 
non mediocriter odor ille ab odore veterum gariofilorum quae venduntura pharmacopo 
Iis,Ex allatishabui ranios plaerofq3:multisfummultosimpartitus,ad varias terrasmitteri 
dos. Adhuc reftant apud me pauculi,quos afleruabo donec intelligam an ad tuae Sanclita* 
tis manusaliquis exillisperueneriuEccenaues duasgariofilisonuftas.Quid fubfecutunt 
fit,enarremus.Erat eduabus vna,dicTa Trinitas,carie confecTa,corrofa,putrida vermibus, 
quos Venetus vocat biflas,Hifpanus broma,adeo terebrata,vt nil mimis per eius latera 8C 
fentinam aquapercurreret,acper cribri foramina.Quarenonaufaeftcredere fe tam vaftac 
nauigationi,donec reficeret.PerftititergoTrinitas ad huc v% diem,incolumis ne fitigno 
ramus.E quinq$ igitur duae tantum redieruntHaec quae Vicloria dicitur ia praefentfarunv 
Anno fuperiorc alterafancli Antonii,ex hominibus paud.Reftat vt qua rcdierit Vicloria re 
feramus # Alia namcp viapoft trienium paucis diebusexceptfs, Ji difceflu reuecTa cft,prima 
riisomnibus infcelici etientu pone relicTis.Sed hoc inaudituni hacTenus tentatum nunqua 
ab initio mundi parallelum integru, terram vniuerfam circuiuit haec nauf s.Qjrid fup hac 
incredibilinouitate cofinxf flet Graecia,fi Graeco alicuiaccidiflet.Nauis Argonautica dfcat, 
quam fme nibore ac derifu fufpitiofe fabulantur in ccelum efle relatam :quid nam efFecit l 
Si qufd ifta egerit pcfitauerim us,ex vrbe Argo in pontum ad Oeten & Mcdeam progrefla, 
cum fuis heroibus Hercule,Thefeo,Iafone,nefcio qtiid egerit, adhuc ignotu gentibus eft, 
quid fuerit vellus illud aureum,quae verofit ex Graeciain pontu itineris intercapedoapud 
gramaticulos pueri didicerunt. Vnguegigantco multo minor eft ea diftantia. Sed quo nani 
id paclo queat, vt mtindu cf nxerit,hominibus pfuadere,elaborandu cft.Creditu quippe du 
rum.Hinc argumentucapiamus. An%ri iubeatBeatitudotua folidamfphetarotundam^ 
in qua fit orbis totius depicTa figura. Ibi ducem accipiat fretum Herculeu^Gibraltari ftri 
clum appcliatum.Exeudo ad leuam occurrunt primo fortunatae iufula3,Canariae dicTaevul 
go.Inter cas &AfFricae littorarecTa tendetibus ad meridicm,obufae fiuntalfac infulae N a Por 
tugalefibus diiis carum Capitis viiidis infulae nucupatx.Latine Gorgodes Medufee.Hic 
animaduertendu eft attentamente,quia hinc funiiturhuiusadmirationis initium.Portuga 
lenfes exHefperidibus in letia prorfus conuertunt proras,cV Ifnea tranfeunt equinocTialem^ 
tropicu etiam capricorni traiiciunt,vfq3 ad lunac motiu porrcelura vltima: caput bonae fpe 
rantiai dicTa: vt vulgo loquar:ab aequatore gradus quattuor 8C trigf nta^minuut duos alif *Ek 



— 



Caput feptimum. 



fofctetf 



eius promontorffcufpfdercgredfuntur adorfentem,&Erythref marfs Perffcfq; finus fau 

ccs,Indfc£ ac Gangis vafta ora pernatiigant, ad auream vfq? Cherfoncfum :quam ab ipfis 

Malacham nuncupatadiximus.Ecce dimidiam circulf orbicularis parte.Duodccim hora* 

f um quas fol percurrit , c quattuor & viginti perpetuo computo cofmographf omnes fd ef 

fe fpacium fcriptum rcliqucrunt: dimidta,qiiae reftat,nucdimetfamur. Ad Gorgoties redeu 

dum eftjllfs fnfulis in Ieuam relictis haec noftra claflicula nauin quinq;,recta tetedi t ad dex 

teram,puppim vertens Portugalefibtis puppibus, a tergo eius noftrae terrse quadicim us 

putatum contincntc,cuius fnf tium eft fub Portugalenffu ditione,ac tantil progrefla eft claf? 

ffs haec,vtea via gradusantartici fuerit afTeqmita,vti iam dfximus,quinqtiaginta amplius, 

non figno numeru particularem,quia dffFerunt fn relatu graduu,lf cet parum.Solem fequu 

ti_cadentem,vtf PortiigaIenfesoriente,pr^henderunt v a tergoeas infulas Maluchas,qiiaj 

no magno traftu diftant ab eo,in quoGatigaraPtolomeus Sfinum magnu Iocat.-fegionf 

S/narum parente porta.Quf d dfcam de finu magno,& de Gatfgara,que no repenfle afunt 

co efrehabituquo defcributuraPtolomaeo:praetercoinprefentiaru.,ariasforteIatius. Ad 

ambitu parailelum redeam?,en alia via verfis veftfgiis repefta Cherfonefum anream ,qu a « .- 

a Portiigaleftbus eadem via per aureae Cherfoneff profpectu,perc£ Portugalenfiu fcmitas jH? 

omcs reducit ifta nattf s,argonautica» regina:ad HefperidesGorgodes applicata hsec nauis, 

omniurcrum $egena,fcapham dfmittft cum tetdecim hominib5>:potabfleaquam &come* 

ftfbtte3liquid,nogratuftotamen,poft 

fibf dextrum er titiim f ri arbf tratur,fi aromatum prf nceps alitis prouentus arTequatunfca 

pham & mimftros cotra fcedera inim ab initfo df uiiionis,ab Alcxadro Pontf fice fexto fen? 

cftae,prajhenderunt:tentaflec£ regfosHefperidu magiftratus^naufm f pfam capere,quod fa 

•ftu facile fuiflet.Sed intellecto fociorum euentu.nautae prfufqua fuas Portugalenfes praepa 

r arcnt naues c6grefl]uas,erutfs anchoris,auftigifle aiunt fe^rcliftis inPortugalenfium po* 

leftatc terdecim focifs,ex vno &. triginta quos aduehebant de fexaginta ex Maluchis nauim 

ingreffis,df miflbs tamcn rcmiferunt Portugalefes ex fuf regismandato.Sf c6queftus,fi fua 

difcrimina,ff famem,fftim,vfgflias cVcrumnofos labores in exhauriendoingredienteper 

apertasrfmas & foramina maris aqua!dfe nocluqs recftare vellcm, logam nfmfsfntexerem 

oratione.hoc fatis Jn illam cribro peruifatiflimo pertufatfore nauem, fn adtteetos oftode* 

cfm,equo ftrigofo ftrf gofiores,tot erroribus aflos fe inquiunt vt mf llfa leucarum quattuor 

ciecim percurrirTe,nuc hac,modo illac natifgado fe praedfcent,lfcet terrae ambitu min? octo 

miHibusconftare fatcattir,quia qua vfa quaercndae forentoptataeinftilx ab itinere Portucra 

lenffualienoignorabant.Daturoperanc a talfbiisfncceptis decfdatur,quid ftatuetur,quo 

paclo cum Portugalenfibus c6cludetur,qui fe iactura ingente prepefliiros ex hoc negocio 

cdqueruntur,u'gnificabfmus.Argtiut illiMaluchas efle intra limites aflignatos ab Alexa 

dro fexto Pontifice maxf mo:cmcg regf,CaftelIae dico & Pof tugali32,efle pagos aiunt illi 8C 

rura villulafq?,fuos prouentusad Malacheas^CoIocuteas^CanenoreasjCochfneafc^ nundiV 

nasaffercntes,vt accidit invniuerfo:a rufticis ad vrbes,ckoppidavenu neceflariacompor 

tantfbus,qu3edomicolunt cVnutriunt rufticf.Nos vero econtrareperfmusMalachamab 

ipfis vfurpata,quod fitextra Ifnea flla,diuidete ab orfete in occidetem ab vtroq? polo.ld ttix 

Beatftudfnf eft notiflimu,quia coram ea difcuffa fuft no femel ffta quaeftfo. Vnu reftatquod 

fumma replebf t admiratfone Iegetes,eos praecfpue quf fe putant vagos ccelortl curfus habe 

tc prx mambus familfares.CLuado ad Gorgodes nauf s haec rcgrefla fuf t,dfem fuifle Mer^ ^ . 

curiiarbftrabafurnaut^Jouisefrerepererunt.Vndedievnuineodifciirfuaiuntfibiabla lf &iepcr 

tum,eatriumannoruintercapedinc.Adillosego. En veftri forte faccrdotesvosfefellerut, 

diem illu in fuis aut ceIebrationibiis,aut horis recitadis remfttendo. Ad me fpff en qufdJ nu 

forte omnes l Cordatos praecfpue ac reruexperfentfa pollentes fn errorc tantu decfdere po - i 

tuffle fufpicaris,cafiis c6muniseft,vtdierumacmenfiuratio habeatur fn prGmptu,prae^ 

fertim qufamultihorarfoshabebantfecu lfbelIos,cVqufderTetquotidie recitadum optime 

callcbant.In horis praefertim Beatae Vfrgfnis,cui nos ffngulis mometfs profternebamtir, 

patrocinfu efus implorantes,f n his cV defun ctoru comemorationibus tepus illud ocfofum 

multi conterebant.Dingfto igitur cogf tatu aIio,dies ablatuseft nobfs vnus proculdubio. 

hiihaec,alii alfa,acvarif variacommemorant,defublatodieconueniiintomnes. Addidi 

ego,amicf memores eftoteannu fequente a difceflti veftro quf fuit vigefimus^ qiiinquage/ 

fimobifrcxtflemfuffle^ne fndcfortefit errorfumptus # PfgmeoFeDniarfodedifleilIoan^ 



I* 03 ™ 




i 



no re noiiem & viginti dies,8C biflfextilis biflexte Kalendas Martii illius anni no fuifle obll* 
tos,arTirmarunuSimthioaodecimfupftitesiitterarupenitusexpertesJtatucceflTiueinqui*J 
un^fxgitatuscacura conueni Gafpare Contarinu oratorem apud Cxfaremprofuallluftri 
Repablica Venetaomni litterardgenerenonmediocritereruditu.Nouahanc inauditam 

^ haftenus narratione variis argumentisdifcuticndoacciderepofTecognouimus hoc pacto. 
Solui t h xc nauis Caftellana ab Gorgodib us lnfulis occidetem verfus,quo etiam fol tendit. 
Inde effeftum eft vt fequuta folem,vnuquemcg diem longiore habuerit pro quatitate itine? 
ris confecli,quaobreinperfeao circulo,quefolvigintiquattu6r horis peragit verfus occa 
fum,integrum die confumpfit,itac£ vno pauciores dies habuit,quam iili qut certa quanda 
fedemeo teporis fpacio tenuere.Qu° d fl clafTisPortugalenfiuquaeverfusoriete nauipr, 
cotinuato itinere verfus orientem hac nauigatione cV via,nuc primu inuenta ac mortalibus 
patefacla,iterumadGorgodesreuerterctur,nullidubiuquincunibreuioresdieshabitur3 
fuerit peraftocirculoillis fuperfutiirce merint vigintiquattuorintegra£hori£,acita vnus 
integer dies,quare vno plures numeratura eflTet: iiccK , fi vtracg claflis Caftellana inquam & 
Portucralica eodem die ab Gorgodibus foluifTcnt , & Caftellana occidenre,Portugalefes vc 
ro oricntem verfus,puppibus lnuice verfis nauigaiTent,& eodem teporis fpacio eode mo 
mento diuerfis his viis ad Gorgodes reuertifTent ,fi dies ea fuiiTet Gorgodib? dies Iouis,Ca 
ftellanis quibusdies integraconfumpta fuiflet in dies iongiores,dies Mercurii llluxiflet. 
Portugaleniibus aute,quibus ofodies breuioresfactos,dies vna fupercfTet,eadem dfesVene 
ris.Philoibphi rem philofophicaaltius difcutiantNos haec damus in praefentiarum.Satis 

8edtt ad iam de peragrato parallelo dec# aromatu nutricibus infulis ac die eofumpto cV nouis terris. 

rcs £enu* Nunc tande ad res Tenuftitanas deueniamus,quas perftringa quanto breuius potero,cmia 

ftiianae. uim mi hi iam ipfi tanto Iabore grauis & moleftus,ob fenecla fugiente,f n cuius rapacibus 
vno-uibus me tuaBeatitudo ferelabantem reliquit:ea meproperanti volatu,ad fororis fue; 
decrepitse rapaciores deuoratus detrudere conatur,ac fi per huius lucifemitas piacidius eflet 
deambulandum. 




tXaputoctatmm* 



IDfraaltu* 

lia £ondti 



lEDISIECTIS ExIacunariTenuftftanaciuitatenoflris,qiTOiiepacto 
cum finitimoru Temiftitanis inimicorum auxiliis incceperit coalefcere a ta 
ta ftra2e:df ctiim fatis, Vno iactu ad lacunae viciniam,medns attibus praeter 
nnffis7tranfiliamusJnciuitateniilIiumdomoruoclo,fedquefuburbiisconi 
flatfmmenfis,adIacunavfcnprotentis aTafcalteca leucasoftodecimnoml 
bJ ne Tazcuco,cum exercitu numerofo pedem fixit Cortefms.Non aufl [ funt ci 
ueTf azcucani detretf are,ne darentur in pradam exemplo vicinoru t cdofli. In Tafcalteca 

cina hoftilia premeret,bergatinos,vti mentionem fecimus,coponeret_ terdecim. V Di pri* 
muminTa-cuco fedeme?ercituidedit t afTerri iufiitbergatinorum copofituras,quaeTa* 
fcahecanorum « Guazuzingoru humeris tabulatim allata funt, nem laborem illum inuiti 

resadTenuftitanorumperniciedireaos.EnremRomanopopulo,quadoiiIuitriusresillo 

rum vio-ebantmo facilem.Ex Tazcuco labitur in lacum fluuiiis no ingens,cuius vtraq 5 ri 

padonnbus,hortisinteriacetibus,^^^^ 

erctur coir>pa£o,dum & remi & ampluftre vniucrfum componeretur,foflam duci mflit ex 

Tazcucoad lacunafpacio milliarium Italorutrium.ftaturaruq? virilmmquattuorprofim 

dam ahcubi,fufs lateralibus aggeribus munitiffima, in qua ftagnare fluui? poflet : ad ber* 

Stfo milhbusproufncialibus perfecitopus.Seddum ivtrucg vnji &nauesKfoflaformarcri 
tur pIxrafcB ciuitatcs,tum terreitres.tum lacunares/aquibus fiierat aufugiens infeftatus 
dcleuit &combufllt:necKiamTemiititani audebantprodire,vt apertoMarte cotendcrent 
cum noflris.Terdecim bergatinis per admiradum opus illuddcdu ftx foflae m lactin a pw 
icclfs Temiflftani fuav<dereprxfentaneapermdem,cx neceflitatc tamenanimosiumple^ 
runt Intelleclobergantinoriiinlacunaacceflii,paruotemporisinteruallocouolauit acl Der 
B gantinos 



1 



Captit octatmm. 



foXM4 



gantfnoscumarmatisbellatoribusin^ 

miilia,ex relatu ciuium,poft habita victoria,acccdentes cymbae vi tormentorum q in pro* 
fis & fpondis bergatinorum crant Iocata,difpergebatur,vcluti ab atrocibus vcntis nubccu 
lae.Ita iam vagatibus,aperto lacunc capo,bcrgatinis ciuitate acriterinfeitarunt.paucorn 
dierum fpacioabftulit flliciiiitatiCortefius dulces aquasfiuuiales, aqua» dn ftib us difcers* 
ptisperGhriflophorumdeOh^&ineabvIIapartecomcatusvIlusadobfeiTosduciqinret, 
tnbusexercitib?ciuitatecircumiepfit v aTazcucovno,perAftapaIappa,qualabefaclauitad 
vnguem,co quod etTet caeteris poterior ,&. Mntecziimae fratriseo tcmpore Regis antiqua fe 
dcs.Huicipfe Cortcfius prasfiiitcumfexagintamillibusbcllatoriim amplius,vtipfi aiunt, 
cxomnibus naq> iam prouinciis multoplures qua ipfe peterct^tum fpe prsedae,tumliber 
tatis,c6fluebant,p6tem illuin, dequo fupra faclaeltjmentio ex Aftapalappa direclum ad ci 
uitatem regia,occupauit Cortefius.Et paulatfm pugnadoretraftishoftibus,tum lacertorii 
vinbus,tum cquoru ac tormetorum lmpetu^ fronte & a latcribus,cum bcrgatinoi um fa 
uorc potem adeptus eft ad caftellum vfq$ :de quo diximus in occurfu Muteczumce teps cu 
noftris,vbi caftellum illud turribus duabus fuItum,duos pontes ampleftens,qui fub illi? 
fornicibus iunguntnr Jn eo loco cartra pofuit Cortefius & vtriufq; pontis fauces ca via pof 
fidebar.Econtra locari luflitalfa caftra in tutelam alrerius magni pontis N a fcptcntrione,cui 
praefecit Gonfalum Sandoualum mftitiae exequendce militem,qucm dicitHifpan? Algua* 
Zilum.Excrcitui tertio ad latus aliudciuitatis pofito prcefecif Petrum Aluaraduuu Aiunt 
tres illos exercitus centum viginti millium conftare Dellatonbus. Ita vndiq? vallata hofti= 
busmifera ciuitas,laborat cxtrema aegeftate rerumomnium :nccminus paucorumam* 
bitioneconteritur(quorumauiditas imperii traxit ad eam calamitatem infcelicem popu* 
lum)quam ab hoftibus torqueatur. Subiicerct noftro iugo colla populus facili fuafu, 
ni regis nepos ex forore vfurpator fmperii & ipfins procerum elatio animorum obfta^ 
ret.Sepmagtntacontinuisdiebuseftabomnibus lateribus a tcrgooi a fronteinfeftata.In 
tra ciuitatis ipfius vias ,redeuntibus noftris ad vefpcram in caftra,quingentos mille interdu 
& eo amplius fcribunt quoto congreflu fuifTe in terempta:quo ftrages eratcrudelior,eo ma 
giscopiofeacopipare ccenabantGuazuzingui cKTafcaltecanicaeteriq? prouincialesauxilia 
rii : qui foliti funt hoftesin praelio cadentes intrafuos ventresfepeliremec vetarcaufus fuif 
fetCortefius.E noftns paucos aiunt femperperiifTe,Ergotumgladio,tum fcrum penuria 
confumpta eft ciuium pars maior,mortuorum aceruos plaerumq* in viis noftri ciuitatem 
pugnandoingredientes,reperfebant,quos fame fitiq^dicebantexhalaiTe animas.Exegre 
giis domibus multas dirueruntpafTim.quando hoftes detrudebantFuit femel Cortefius 
in vnopontiumabhoftibuscirciiuentus&captus,a famihare quodam fuo,nomincFran 
cifcoOka,quienfevibrato in hoftes ambas abfcidit vnoiftugladii eius manus, qui he? 
rum Corteiium prehefum praeniebat,feruatus eWSed iniquo feruatoris fato,qm occubuit 
cquopraebito . Renunciatumefti'amrandemnoftns,quanamin parte cumiieccirarifsoi 
principib? Iateret rex.RecognitaCorteiiuscum bcrgatinis,cymbaruclailiculam ab cxplo 
ratorfbus patefacl:am,qua rex vagabatur in quibufdam abditis lacunae angulis,adoritur ca 
pitc$ omnes Jn Cortefii poteftate adductus rex,pugione,quo erat Cortefius accinctus,con 
tad:oait,en ferru quo me potes & dcbes iugulare,qd in me fuit percgi , exofum & moleftu 
mihf iaerit viuere.Solatus eft eu Cortefi?,qd magnanimo rcgi couemat ipfum fecifTe dixiU 
Secu tamen eum duxit in c6tmente:fubq3 fida cuftodia feruandii fuis tradidit. &Hi% actis 
debellataciuitate tata,ferec# difcerptoillfus popuIo,nationes omnes illas Caefareofubdidit 
iugo. Ad me venerunt duo viri ex his quos fidalgos dicit Hifpania,qui fueruntrer omniu 
no cxigua^parSjtum in gquiredis prouinciarti archanis,tum in olb? certaminib?,nomine 
DiecusOrdafi?vn9,BeneufdesaIter. ftiunt ad fuii arbitriucreaiTeCortefiu inTenuftitana 
rege,e regio fanguine ortu,iuiT]iTeq3 ibi pede figere,quo ciuitas populi frequetia denudara 
fubregis vmDrarefirciatur,alitererfideferta pcnitus&inculta tatamolespmafifTet. Ipfe 
vero ftatuit p niicios nouas alias terras pquirere,impaties ocii.Erat in profpectu ad auftru al 
ti motes^qd trans illos iaceat veftfgari iubef,mare aliud ad eoru motiu auftralia iacere latera, 
renticiatu eH^vti fcripfi in decadib? de mari Auftrali exDariene 'a Vafco Nunez patefaclo. 
Sey. illic efTe ciuitates,quani minore aiut efTe Vallcoleto nf o cekbrimunicipio multo niaio 
re.Qjiaru vnadf Teph,Mechinaca alia,Guaxacatertia,qrta Fuefco,Tequatcpech qnta,fe 
xtx no dat nome: fcribif in epla pticulariextra voiume reru Tenuftitanaru,in mari Auftra 



JCcmtflitS 
vndiquatp 
obfenfa» 




I 



Scriter fn« 
feftataciui* 



Coztcfi^ab 
fpoilib^ cir* 
cumuenr? / 
liberatur 9 
^rancifco 
g&lea* 



S>iec9 ©:* 

neuideeclcl 
referanu 







ii 



i 



lacunares ■ 



E>,3clafq5 
masiftram 
lCubefiabs 



#, €$.Onintc Oecadie 

Ii liitcllcxiflcno diftareab illolittore ifelasaroniatu&atiriacgemarualtriccs.C^ueveroI 
lacuiiis & lacunaru marginib? vrbcs iacet,hisnoIb? niicupatuj\Saltucar,Tenaiiica,Teniiftf 
tin, Scapuzalco, Tacuba,Chapu!tepcch,Culuacan duplexGuichilobufco, Suchimilco 
CLuitagua, Ailapalappa,Mcfcchiche,Coluacan,Tezuco,E duob? is Bcneuides de receti rc 
diit e fociis duarti nauiii a Cortefib mifTaru vn?.In illis vehunt a Corteiio mifTa dona q pre 
ciofiora elegatioracp multo cfTe aiut,cg aduecla & a fua Caefarea mageftate afportata,quo an 
no cx Hifpania pfefta efl ad Belgas, a tua Bcatitudine c6fpecta,circiter ducctu milliu duca 
toru precfoaeftimantopes illas,fedn6dumadnosvencrunt iltenaues.IninfulisCafilterf 
dibus,dicl:is a Portugalefibus earudominisdelos Azores,fi'xere pede, neadGallorum py 
ratarum manus deueniant, vtf anno fupenore altera ex HifpaniolaSXuba venienscum 
auri podereduoru & feptuaginta milliuducatoru,Iibraru auteoclucialium vnionu precio 
forum fexccntaru,&: cum duob? millib? rubis faccari,eft rubus ab Hifpanisdiclus arroia 
quinc^ ac viginti libraru fextuncialfu.Multa prceterea particulariter nmlti ferebantrq om 
nia in praeda pyratica ierunt.MiiTa eft armata claiTis qu$ duas illas ex Cafliteridibus tuto ad 
ducat.Quoteporehoc fcribonondum funtaduectae.Trahebant iltenaues,vtiBeneuides 
inquit,trcs tygres aparuulfs educatas in fingulis caueis,procerib? tigniscompa6h's,in vna 
nauiu duas,inalteratertia,incaquadu2eferebaturexc6ciirTunauis a tempeftatfb? ecauea 
rum vnaparilperdifcuiTaeit,itavt tygridi iter feceritad exitu.NominusrabfdatraWiliuit 
p nauim noctueuadcns tygris,ac finunqua hominequequaconfpexiiTet:furitvtrobicR,fetf 
ptemviros labcfecit,raptauitvni lacertum^crusalteri^aliihumeros^duospercmit^ex nauis 
malo vnu fugiente infiliens prehedit. Semimortuus a fociis adiutus non perifncu haftis 
cnfibus,8c omnis generis teloru quiq$ fnerant accurrunt,multis vulnerib? confefta in ma 
re defilirecoegerunt.focia,ne ideaccideret inipfa caueatrucidarunt.Alteri?nauistertiaait 
Beneuidesadduci.Eft in ilIorumontiunemorib?tygriu&Ieonu ferorucganimalinaliom 
multitudo.Cluib?aIaturcibis ^ 

culis multifc^ aliis mitib? anf nialib?,q ibi nutriunt.Nauiu illaru gmafere cuftodes duo vi 
rf educfbus bellorum fn illisterris: AlfonfusAuila & AntoniusQjjfgnonusrhipartem *e 
gi donatam a populo ferunt praebe^am:Corteui vero partem curat Ioanes Riberaipfius 
Cortefii fecretarius & laboru omniu comes ab initio:ex noftri fegii fenatus Indici cofilio 
Casfar Cortefio nouaeHifpaniae abeoitanuncupat^gubernationecomprobauit.Diecus 
vero Velazquez a magiftratu Cubae aut eft abdicatusaut circiter,quianon ritc fecirTc in 
mittendiscontra Corfefiucopiis,prohibete HifpanioIaefenatii,decrctueft.Dcrecentf alla^ 
tum eftGallorum pyratarum vifas fuifTe in Oceanopererrantesnaues quindecfm,fubfpe 
habendarum & iftarum nauium,vti aliam apprehenderunt.Sed in AfFricam fuifTc tempc 
ftatibus tranfportatas,fummerfafq; plcerafc^. 




fXaput nonum* 



loni^ oedu 

iS.ZDaria 
oppidum. 
acla. 
IHome Oei. 

Warau. 



,D H A N C Vfc$ meta q Corteff? q Cortefii comilitones cV regioru magi 
ftratuu mfniftri, thefaurarf?,c6putatof &diftributor,quefactoreHifpan? ap 
pcllat,tu fcrfpfcrut manetes,tii viua voce redeutes rctulerut,enarraui,nuiltis 
ambagib9ptermiilis,ne mimita recefendofaftidire.Pauca nuc abDarienep 
Iiteras Petri hrix putati cotinetis gubernatoris,perq3 filiu ei? primogcnitu 
! a patre regrefTum Diecu Aria,mox deHifpaniolac Cubjec^ Fernandinx resi 
bufcEpteracgreceter intelIecl:areferam?.hocprimu.Inputatoc6tinetiquiiicp funt dedus: 
ftce Colonise.In fcptetrionalis terrae littorib? fanftaMaria antiqua,qcT oppidu Dariene nu 
cupam9:cpfit,vti late i primis dccadib? dixi,fitu id oppidu I Darienis fluminis ripa,cur ibf 
IocrleIegerint,cur idnomelocoimpofuerint^qZemac?^ fuoregeZeniacodicebaf,tu fa 
tis. Ab Dariene fecuda eft Coloniae fedes leucas.xxx.diftas nomine Acla verfus occidete. Ab 
Acla.xl.leucas domfcihu efl i littore fitii ad occidete Nome dei appellatu,'a portu, aColono 
primo earti regionti dete cl:ore,f ic nucupato. Ad litt9 Auftrale funt nfl mutatfs noib? patriis, 
Panama 8i Natan^vltimisproductis.Terraeftalicubi larifTima: fed praecipuc in eotractti, 
per quem ingens flume Iabitur Maragnon^^de quo fatlsdiffufein decadib?primis,vbi cau 
fas fnferes cur credi pofTct tanta vim aquaru in vnualuetl potuifTe c6iiigi,diceba inter alias, 
terra forte illic efle latifTima ab arctico ad anrarcticu,vnde fieret ex magno lteruallo flumf 
ntun multaru generatio,q iti hoc vnum dcciderent ad marc Oceanu feptetrionalc ducenda. 



Caput nonum. 



foUmtf. 



Ita rcpertum eft,Pater fanfte, fuifle me vatfcinatnm eo paiTu frtuenio,ab illfs Iittoribus fe^ 
ptentrionalibus, quae Maragnoni delapfus nobilitat,vbi Regulos appcllari Chaconesdi* 
xi : protenditur ad antarclicum terra,vfc# ad fretum iliud vltra equinoftiaIem,gradus quat 
tuor&quinquaginta:demuntaliquiduos,de quo in difcurfu quaerendarum infularum aro 
matum altricium fatis.In eius freti vicinia tcnuit hycms inclufam clafiem illam quinq^ na 
uium prae frigorequfncK fere menfibus aeftiuis noitris, vti fuo locodiximus,quum ab eis 
fol ad nos difccnrflet.Indc tollitur de Maragnoni tam prodigiofi fluminis admfratio.Qjio 
modoergofit ibi IatiiTima tellus,eft alibf anguftis Ifthmis contenta . Scd praecipue ab 
Golonia quae dicitur Nomen dei , ad Auftrale littus $ portum Pannamae leucae interfunt 
feptendecim: per montes tamen in uios ,& ob vaftas rupes, ac denffflima nemora,ab aeter? 
nointacla , inacetToSjpardorum^rygriumJeonumjvrforumjOi fimiarum multiformium^ 
monftrorumcg aliorum domicilia funt illa deferta Ioca . Mfra de fens illfs animalibus re* 
feruntur.Nil magis timere viatorum occui fus Tygrcs inquiunt, ac fi catellus obuius cffU 
ceretur,lifolumrepererintquenqua,nulIum eftremcdfum,qufn fnmille frufta dilaceras 
tus comedatur. A tygrf bus praecipuc cauenf^quas leone mnlto feuiores efle com pcriunt. 
Multae funt vaIlesterrarumfortunatffHmarum,eorum montiummultalatera,obferarum 
fceuitiam defcrta:quae aliter frequentibus populis elucefccrent. Sed de fimiis variis eft nar 
ratu iocundum,pericuIofum etiam. Per eos montesquos iamPetrus Ariesgubernator 
lcribit fe fecirTe facerec# perufos indiesmagis acmagisin rupfbus faxafrangendo&cobii 
rendo iiluas condenfas,fimiarum duces quando agmen noftroru aliquod incedere fcntiunt, 
neq? enim pauci ,ne modofbli auderent,multitudinevariarunifpecierum plebeiaconuo 
cata , procurruntobuiam cXclamorfbiis horrendfsex arbore inarborem tranfiliendo,no 
ftros quacunqs gradiantur infecutae.Milfe fcurrulitatibus&geftibusmille derident,cau* 
datae praefertim,finguntq3 faepius velle turmatim noftros i mpetere. Sed vbi ad arborum 
iamtruncos dennflkjVident fagittas autfcopetas,quasexpertae funt aliquando,aptariacin 
iedirigi,vento velocius ad arborumculmina referpunt,inde conqueftibus rabidis emfte 
fis^derttibus frendent minabunde.Tantam efleillarum dexteriratem fnqufunt vt difcuflas 
in earum corpora fagittas euitare fciant & manu prehendcre , ac fl fponte porreftas accipe* 
rertr.Scopetarum tamenglobulosnon itadifiiceredidicerunr,cum quibus plaerafq$,iunio 
res forte non ita fagaces, peremerunr,tum vero quando fociam vident aliquam de fuo gre* 

fepraedpitemruerevulneratam,a noftrifcp tolli e rerra^tantofremitu acftrepitu tonanr 
' replent aethera,vt mille leonum rugftus a Tygrium totidem fuperent rancatus.Sed vnu 
eft auditu gratiofum.Qji 32 ^ fimia quando iam captant arbores afcenfu fuo,Iapides quot 
quot vna manu geftare poteft,ore etiam aIiquotfupportat,indeq5 lapidibus certant in tran 
feuntesquandoautfagittasaut fcopetas ineas iaculaturififtuntnoftri. In vetulam melapo 
maiorem caudatam fimiafagittariusenoftris ictcnditfcorpionem,cxpec1arura fe difl*imula 
uit fimia,fed vbi fam dirigi oculo claufo fagitta vidit,iacuIato in fagittariu lapide facie acri 
ter c6tudrt,& detes illi diciturcofregitTe.De nouo tameftratagematepcenas cercopithecus 
dedit:quo enim teporc lapis ad fagfttariu decidebat,fagirta fn fimfaafcedebat,interfeclani 
comederuntindeIfcifs,comediiTent &. burTones autfi quid detei i?,tata illos fames vrgebat. 
De brutis quadrupedib? animalib? iam fatis.De bipedib? alfquickeft nac# gens illa b/pes: 
perte par quadrupedi. C In finib?CoIoniae Natanae ad auftru Regulus potes eft ac magna 
ntm? nomine Vrracus.Hunc Petrus Aries gubernator adducere nunqp potuft ad amicitfa. 
PraepararTe ait res bellicas ad eum debelladu.Is aut Regulus fuae autoritati ac potetiae ff des, 
diciturfupbentofsdctracl:a^apacerefp6di^ 

tana incolut Colonfa,fines armat? morefuo lnfeftare.laculoru em habet fn illis terris mul 
ta gna,qb? emin?,& latos enfcs Iigneos aduftos,quib? comin? certat. Habct|arc? etia cu fa^ 
gittaru cufpidib^ofTeis aut aduftis.In illis terris eft coccoru frucliiu,de quib? fupra memora 
ui,copia inges.Vbipraecipue in Auftraliplaga mare fluens latas planicies vfcfnasabluit:e 
quib? aiut vna duarii leucaru fpacio rluxu madefieri,& refluxuexiccarf.In illis partib? na^ 
fcf,coalefcerep3 fuaptenaturafllasarbores inquiuf.alibi minime«nifitcnerae trafportentur* 
Sut qui putet fluxus marinos ab fgnotis rcgionib? illaru arboru femina illuc aducherc, ex 
Indicis aliis regionib9,vbi natiuae funt,afportatas efTe dicut ad Hifpaniola & Cuba, vti de 
arborib^cafiafiftulagignetib? dixi aliquado,&exinfuIis adc6tinetc,donec adeasAuftri 
£tes vetu eft. Sed 1 iniuJis admirado naturae cofilio arbor alfa qua nodu intellexf an f n cotine 

L ii 



JCigriumfe 
roctainljte 
terris* . 




tllLUJ 1 »" 



#«<a8.*Qnfot$&ecadfe 



TCDtfc rus 

bwm. 



g rocodilo 
rumcopia. 



22caurifos 

dinte. 



l^cpoUtia 
a vigoic loi 
fpaiiiolf. 



Srbo: pcrs 
gimcuifc= 
ra. 



^aguaar: 
bo:. 



ti,foIioru fcriptibiliu prxter eam de qua m decadib? feci metione nafcirur.Hufc illa copara 
ta l6gediftat.£am,quadode infulisent fermo,defcribem5>.Nunc ad res putaticontinentis re 
deamus.Ab Auflralis pelagi ColoniaPanamacum nauib? in eomaricoftrucus,defcende* 
runt ad Occidenteadeo,vt Iucatanae tergum fe fuiiTe afTecutos arbitretur.Argumetofibi 
eflTe aiunt Gilgozalus eius claffis praefcctus & enis comites,qcl in homines inciderint eo mo 
re veititos cK ptufatis labiis,aurea vel argentca gemata ferentes moniIia,vti quos fn quarta de 
cade ad Leone Pontifice enarraui,cum de reb? Iucatanis & allatis m unerib? fieret mentio. 
ScribuntfereperifTe adextris tantupeIagifurorc,vtarbitretur fretum ibiefTeintercotinen 
tem & Iucatana nodum deteftu:fed aufos no fuitTe tanto impctui fidere,quod naues iam 16* 
go tcpons fpacio,quo per ea littora nauigabant,eiTent femiputride vermibufcg terebratae, 
Kedituros refarcitis nauibus pollicentur.IneoitinerePetro Ariae dixit GiIgonzalus,dixe 
nmt cKcomitesad leucas hColoniaPanamacirciter centu,inueniiTepeIagivaftitatenigri:s 
coloristinquapifcesadnatabantmagnitudincDelphinali harmonice cantates,vti de Syrc 
nibuseitnarratiorfimiliq? modo fopore attrahetes.Hic anguftianimihommesmirabun? 
tur,dicent rem eiTe imporTibile:hos ego parumper afFabor.Nonne legimusErythreu finu 
eiTerubium,vnde rubrimaris aiTecutuseftnome.Siue idfirex aqu<enatura,fiuea rubris 
harenis faxifcn l/ttoralibusreuerberatibus rubrisjid eueniat,rubrum apparetmare:quis er 
gonaturahebetat tantopere,vteitolIatquin & nigras genuerit harenas &faxanigraqu:e 
nigrasvideri faciantaquasalibnDecantuvero fabula oiegoipfe arbitror,licet a viris re* 
f.iarur cordatis: attanie in illoru excufatione,none tritones cognitum cft efle vocales,auditi 
fueruntaliquado & reperti exanimes,proiec1i ad littusin occiduoHifpano,none fnb aquis 
& rana coaxat l Qjtid ergo erit mirandu fi vocales & alii pifces,nunqua alias auditi,reperias? 
tur*Credathominuqiiifq5adfui libitum,egonatura eiTemagnipotente exiftimo.Croco 
dilis plena funt putati cotinentis omnia flumina Jn fluminibus funt noxii,in terra minfc 
me,vtifunt Niliaci.Vnum repereremortuu,duorum & quadragfntapedu. In faucibus la 
titudine feptem.Petri Ariae fiiius a patre regreiTus inquit , repertas iam efTe arbores,e qua* 
rum tabulis confefe naues tutse iint ab illa pefte vermiu naues corrodentium. Ait ctiam li* 
gna in coquinas allata, vix pofleincedi,ob maximahumiditatem.Nuncad comodum fera 
mus pede.Aurifodfnas habeteatellus muItas:fedignofcat PetrusAries,ignofcant tkcxtcti, 
quimiferoruincolarumfiidorib^aurumaiTecuti funtJdqcf tuaBeatitudineafTfftete fepe 
numero tentatu eft: in nofiro reru Indicarum cofilio,nunc eft fancitunnvt liberi fint vbic# 
Indf ,dentcj3 opera & agroru culturae acdifciplinae Chriftianae.Si qui autem: fpe adipifcen 
di aliquid e nf is rebus iua fpote fefe obtulerint,liceat eos habere mercenarios.De putato co 
tinenti iamfatis.Paucade infulisjn Hifpaniola nileftimmutatu.Senatusfde cil^aquole^ 
ges capiunt vniuerfi traclus illi,coaIefcuntindies magis ac magis in ea quascuncp coluniur, 
equoru^porcorum,8larmentorumeftinea ingcns multitudoJdeeitcxincaeteris, Menfe 
decimoab ortufuoc6cipitvitula,c6cipit&puiIa equina,vixcp partumemifitquandoma 
rem optat ac fuftinet.Pane patrio ex iucca & maiicio viuunt coteti,vina ex Vadalia importa 
tur ad ilIos:licct habeant vineas pl«erifcg in locis:eas crefcere mirum in modum aiunt: fed 
luxuriareadeovt in pampinos 6ifr6desvigorefuuexpendant,inracemosparum:interi^ 
rec^ poit paucos annos 'a fatione.De tritico idem dicunt,quod crefcat ad cannarum altitudi^ 
nem Scfpicarfi immenfam proceritate,euanefcere tamengranapriufquamaturefcantmaio 
ri ex parte: caeteraru rerum vberior eft in illiscopia,qua aIibi.Saccarea torcularia quoto an* 
no augentur . De arbore pracbente pergamenum in vtraq3 infulanunc dicamus : ca eft 
palm2eperfimilis,folia illiusfunt adeograndiajVt^aplnuia tutetur quodc^ folium in ca^ 
putprotentumhomfnemtotiim,ac filaneamfibi penulam tergo infecerit ♦ Hocparum, 
quodveromirandumfit dicanius,foIiailIaquaarbori inhaerent haud fccus ac fua in ar^ 
borepalma, foIio v a radice,qua eftarborf compacla^eruto/acilenamqsper demiiTam cuf 
pidem captumfoliumdctrahiturabarborerin interiore illius tergophilira complecren* 
ti albumenisouipellfcula fimilis rcperitur candfda: eavti cxarictis iugulati corpore peU 
l(s, excoriatur : tolliturcp^ fuo cortfceintcgramihilominor arictina vel caprinamembra^ 
na : cuius opcra vtuntur omncs,ac fi membranas ipiasaiTequerenturniec^miniis tena* 
cem eiTe inquiunt:ea phihra forcipibus tantum fcfndunt,quantum ad prsefentcm lcri> 
bcndi neceiTitatcm fufficiat. Hasc arbor yagua mincupatur:fructus eius eftoliuzefimi^ 
lis ,porcos pinguefacit , hominibus uon ita congruit. Quo vcro paclo folii alterius fcn> 



■i 



Caput nonum. 



fotMxiii* 



ptflisvtantur commodo,abhac pcllicula difTono,fuoIoco fatfs, Eft arbor aliaqu^ in 
faxomm fciuiirisnafcitur,mpinguf folo mfnimc;, dicitur Pythahaya,fructus acrodulci 
mixtus , fapidus vtide malo punfco, quod granata dfcftur,acrodulcfvfdemus:maIum 
aureuuiacquat cius fructus magnftudo,rubrfcoloris intusextracp.Mamefaevcroarbos: 
ris,de qua in decadibus,eit in inliilis fruftus paruo melone non grandior , fn continenti nU 
hilominus magno.Animulas nutrit hfc frucliis tres tantu nucegrandioresjad fuf generfs 
conferuatione. De piperc infulari cotincntiqs niic parum* Nemora fructibus fulta piper gf 
gnentibus habent:dico piper quu non fit pipcr,qufa pfperishabeat vim cVaroma,necpi=* 
pcre vili? granu illud, vocat ipfi haxf vltf ma acuta^papauerfs fupat altitudinc.ColIigilt ex 
iliis grana vtf ex iunipo aut fapina,no fta gradia penir?:dua: funt illf? grani fpes,qnp3 afut 
alf 1 :fefquidigito humano ldgii eft vm ,pipe mordcti? & acutf?,rotudu aliud no mai? pf p e 
Sed hoc pellicula,carniculf s, a anf mulis coftat, q trfa calida habet acrimonia. E ft tertiu no 
acre aromaticu tn,q° fi vteremur,Gaucafeo pfpere no indfgerem?,dulce appellat bonfatu, 
acrenftcupatcarfbe,(£ afpcru SJ forte,fnde Caribes appellat Canibales, qufa fof tesillos & 
acres efTc fateantnr.Eft aha fn hfs fnfulf s nomfne Guchon, cuf? rore tafto fnff cf t homo, vtf 
ex fumpto veneno.Eam arbore fi quf s fixo intuitu infpexerf r,lume oculoi^ amfttf t, cV efliv 
citur turgicb yti hydropicus. Alise funt due,quaru lfgna vel folia fncefa folo fufrumfgfo pe 
iimunt,fi lfgnu" vnius partiper accenfum f ri hofpitio vaget . Al r ter(? cft vcnenu , fi quis p na^ 
res forbeat folii fuffumfgiu. Crudele facinus mfhf narrauf t facerdos vnus qui fexcfesex co> 
tmenti,Cuba & Hffpaniola vaftum illuditerOceaniadnaufgauit , eundo teracredeundo 
toties, nomineBenedictus Martfncz fatis compofft? vir/Is eft qui primus Barchinona dc 
Iucatanaac ceteris finitimis illis tcrrfs nunefatu venft.Madronnaft viru quenda Albazetf 
oppf di in Spartaria regfone ciue hab uf fFe more veterf fub ferula efTodiendf auru,regu lum 
vnu cu fubieciis obtemperantib?,in fanclf Iacobf loco,breui tepore ea aurifodf na forte infi 
uenta,hero teporaneo collegit regulus cu fuis fofTorib? millf acaftellanoi^ aurf noue.Eft fn 
reo-fo fenatu nf o ab fnitio fancitum , vt cufcg f llorum fam a labore difcedentf , donatfuum 
aliquodtrfbuafVnoftrfsreb?,pilc9qufppevelthorax,autteftafnterfor,veifagulnautfpe=: 
culum & huiufmodf .Putauit regulus donatiuu fe habfturu ab h?ro pingufus alfquanto,cp 
breuf teporc tantam aurf fumma reperffTet.Strfctrus egit Mandron?rem qs debuifTet: tata 
fuf t Regulo conceptabf If s,vt vocatf s f ntra domicf lfu foflbrfbus f Ilf s, ad numeni qufnc^ ac 
nonaginta,ftadifTeruit.Viri focff,qufd vltraviuereoptam?fub ta atrocf feruitute^eundn 
eft ia tande ad maio^ noftroru perpetuas fedes:ibi nam ab hfserunfs, quas intollerabf les i 
ingratoi^ poteftatcppetfmurjquiefccmus.pitejfubfequaf vos illico»Hisdictis paratos tene 
bat eoi^ folioi?f,q odorata vita fcindut,manipulos : e fucccnfis cuiqs trfbuit portioneabfor 
benda diclo paruerunt.ReguIus H afTinis eius prf mari? vir fagax,vltimu fibi fumendi fu* 
nu locu feruarut.Cadauerib? ia erat tabernaculi pauimcntu coopertuxertame inter viuen 
tcs duos exortu eft,vter na prius fibi nece concifceret.Vt (oci? prius inftitit rcgulus. Subfe* 
cuturu feinquttfocfus,preiturumfnfmc.Iam tandcmregulusanteceflft.Socius dulcisvitc 
amore teo-ulu & fatuos alios deridens, fubfequi recufauit, exiens inde, noftr is qd acciderit 
renunciaiStrfSem fer'e diebus ait aliud horrf dius in puincia principis dicla acciditTe. Puel 
lamGubenfem habebat reguli filia e praetoribus vrbanis vnus nomfne 01andus,fufpfca 
tus eft prattor,licetab eo grauida efTet,cof ifTe forismon vt ea necaret,fed vt tm terreret, veru 
busduobusIfgneiscoUigataadigneapplicauit,fuiTttaiatellitibusconiiolu!:reiatrocitate 
nouocn genere tormeti pctilfa puella fptrftu emf ff t.Regulus genf tor intellecta re trfgtnta fe^ 
cum viros b fuis coegit.Abfentis ptoris domu adiuit^vxoreeius, quam poft id facmus du^ 
xerat,fcemfn3fcB vxoriscomites,acfamulos trucidauftad vnu : claufomoxhoftiodomus, 
i o-ne fuppofito fe ipfum ac focios omnes auxiliarfos cti praetorfs familia mortua & facultatfs: 
^usc6bumt.DcpuelIaiefertalia,remftiiporedigna.Ha:caMulioneHifpanoviol3tado 
liifi adif t,qd acciderf t enarrat: velic ob f dfc perimere paretib? dixit, folari nfl profuit. Iuc* 
cje fuccu,qui pro veneno (i cr udus , ff vero coftus p Iacle habet , fumpfitmon fuit eius ve^ 
neni vfs tanta,vt eam necaret: finire tamenvitam ftatuit quo quo modo. Poftero dic locum 
fe ad fluufum propfnquum ituram dixft . Eft enfm moris apud illos quoto dfebis lauare fe: 
crudclem vindi ftx viam inuenit fibi , arborem partiam m ripa flumimsaftantem deflexf t, 
ac perfregft ad fui vertfcis vfc^ altftudfnem: 8C quo melfus potuft modo,arbof is cufpfdem 
acuft,Moxfn vf cuiam arborem graudforem fubleuata : eufpfdem arboris inflxit fibi qua 



ZPameia. 



mmint$ 



f actfi fltte 

pcfccndum 



&esftttp0 
redigna^c 

cjuadampn 
ello. 




miij"" 1 




i 

\ 



% 



\ 



\ 



:0.i8g,©umte&ecadi6 



<fcmo:alc 
gigamia. 



fucratviQlata^permanfitc^fnfcrtavcliiti aflandusediis incoqtiinalifoco. Puellapoftpau* 
cos dies alia finire ftatuit 8i ipfa vitx incommoda,fociam duxit fecum huius facerdotis an 
cillam coetaneam,illic£ facile perfuafit vtexemplofui admaioresvna fecumproficifceres 
tur,vbi tranquillam afturae fint vitam,cingtilis,qtiibus erant accinftae,ad arboris vniusra 
mosalligatis&incollumnodatisfedeiecerunt abarbore:&ita fufpendiofunt fafcvoto* 
rum compotcs. Ex rebushuiufmodireferunt muIta.Vnogiganteofermone,quiharum 
fignificatiomim,veluti formidabilis fubftes Athla,terga]tueatur,extremum ftatuomargf 
nem hunc fulctrcDiecus Ordacius,dequofupra fecimentionem,multosearum terrarum 
feccflus perluftrauit,cV pacatos reddidit regulos:illum praeciptte cuitis monetalium arbo 
rum eft prouincia,vbi quo nam pafto arbor monetalis illa feratur ac nutriatur edidicit , fis* 
cuti fuoloco dffleruf. Gigantis repcrit intemplivnius fornfcefcemoraleofleumfruftuni 
abrafum & longa vettiftate fcmicorrofum:ad vrbem Viftoriam paulo poft tuae Beatitudfc 
nfsabeadifceflum Romam verfus, Iicencfatus Aiglionus e fenatoribus Hifpaniokevnus 
iurifpcritus,id fcemur attulit. Idegohabuidomi diesaliquot,'a nodocoxendicis adge* 
nualem quinq$ fpithamis eft longum, fti proccritate proportioeft.Poft hoc mifll a Cortc 
fio ad Auflralia montana , regionem fe inueniffe renunciaucrunt hifcc hominibus habita* 
tam &exvitaftinclorttmcoitls,inrci argumentum,tuliiTcdicunturpl«erafcp. pecceteris 
quce apudnos accidunt y g Casfareosamanib^crebrofit certior tuaBeatitudo: a menihil 
corum eftexigendum,quse calamitofos verfant Chriflianorum principum anfmos,in Ma 
hometeortimcommodtim&noftraereligfonis fafturamfimtiltatibusfmplicftos . Ergo 
fam valeat fcelfcitcr tua Beatitudo,antc cuius pedes proftratus humfllimadicoferuitutem. 



JRedltad 
itarraiionc 
£cnuuita= 
naprc?. 



gjoannee 
^!bcralfa=| 

miltarj tCoz 
tcffl. 



^luiditcrs 
ttuuitan, 



Zafcalteca 
gdnote. 



fXaputoecimum. 




ELVT HyDRAE Capitaconciflafcptfplfcantur,ftamfhfrcponcn 
tf narratfonemvnam pluresaliae referpunt. DerebusTenuftitanfs mcfam 
tandem portam claufifle putabam:quando eccc nouo nuncfo fuperuenfcn 
te , patefacere fllam denuo fum coactusjn vna e duabusnauibus:dona fe* 
rentibusex Cafllteridibus adueclis eftCorteffi familiarisamanfbusloarj 
nes Ribera nilcupatus. Altera naui prae timore pyratharu GalIoru,fubfidia 
rias naues expectate cum thcfauro,cuf? praeter quinta regio fifco debita,Corteffus dat par* 
temlfbes efuolaboreptfsopfbus:aliacaetericomilitoneseiusprimarfi.ArTertIoaneshic 
Riberatn madatis,vt k Cortefio defignata porrigat Caefari,herifiiinomincdona,proreIfe 
quis duo illi quos fupra dixi cu nauib? in Cafliteridib? pititillc ftia orTeret. Callet hfc Ribe 
ra Tenuftitana lingua,& nihil aetum eft vniuerfo bdlorum tepore,cui no interfuerit,hero 
£petiiuscollateralis:dimiflus ab hero hic fuit,poft multos dies v a focioru difccflu.Inde pof 
fumtis ab eo rertl omniu ratione habere dilucidiore Jnterrogatus primo de Tenuilitanae ci 
uftatis origine ac nomiuis ei? diftinitione,moxdc ruina,& ftatu prefenti, quibufqj virib? 
rem fuftineat Cortefi? :de multis p>raeterea fimilib5>.Cfuitate ait in ei? lacunae falfze medio,in 
reptoibi fcopuIo,vtideIlluftnflimaciuitateVenctiarulegif,adtumuIii fn ea fin? Adriatf 
cipartevifum,ftiifle conftrutequo fe tutos redderentab hofliuincurfionibr.nomevero 
cx trib? concifis vorabulis copofitum.Rem qdiuina videtur,dicunt tcn,fruclu nucil, titan 
rcm appellat in aqtia fita: ideTcnuftita\ideft fru ctus diuin? in aqua pofit9:in eonaq? fcopu 
lo natitia arbore fuauibus aptiflimifqs ad efca fru rrib^ pomf s noftrati b? gradiorib? onulla 
fnuenerunt,quae cibtl primis lnuentoribus optatum pracbuit:vnde fn gratitudinis argu 
mentuarboreeani,quas arbori morOffmiliseft,Ifcct folifsmultoviridioribus,in vexillis 
cotextum ferunt.Tafcaltccanf etiam duas fn vexillishabent iunftas manus,libum pinfcn 
tes,quod fe ia ftcnt agros habere vberiores rei frumetariae ,quam c*eteri finitimi:cV inde ciuf 
tati nomen datum cft:tefcal nanc^ panis libum eoru lfngua dicitur,teca vero domina: crgo 
panis domina Jde de montfculis Vulcani •* noftris ditti, motis illius dico qui fumum euo 
mit.In fignis bellicis monte fumantem geftant,vocanto3 Popocatepech monte ipfum,c4a 
popoca dicitur fumus,tepech vero mons.Huic cft ab Oriente vicin? paruo diuortio mos 
alfus toto anno teclus niue, ftint & aliiniuibtis onufti ob altitudinem. Cachutepcch etiam 
dicitur mons alius cuniculis refertus,quia cachu dicitur cunfculus, indecuniculoru mos. 
Religionis domu tcucale,k teu quod eft dcus 6C calc domus Jta dirTiniunt quafq^ rcs fuas ab 



= 



Caput&ectmtim* 



fotMxitii* 



efleclinaccuf atitis h $c aliquado vcftfgabimus. Ad rtif nam dixfl cfuftatem maiorf ex parte fii 
iffe tum ferrotum fgnedeletam^cprmcfpfbus paucos fupfufffe. Integram alicubf fipa* 
gus alfqtifsaut vicus a furentibus pugnisabcrat Iatens,refarciri miris modis aft, atria precf 
pue regfa , quorum primarium Muteczum<e domicilfu ingens adcoeffcrefcruntomnes, 
vt nemo ff neduce ibf nato & alto poftq$ irt trauerit exeundi via fit repertur?, vti legftur de in 
fkxibus Minoii Iabirinthi fabulofirpoffturum fn illis edibtis fuam fedem dicit Goriefiu, 
propterea vtillx prius reparenf intcndcre.Domos vero voIuptarias,vbi quadrupedil fera 
rum & varfaru voiticrum genera inclufa fuiffe fupra memoraui,fntra vrbem et fn aquafpfa 
ftruclaserTe cum amcenfs viridariis hfc ait,non in contincnti^vtalii dixerannDc leonum ty 

friumqs ac vrforum & Iuporum hiatu cjniIo,quando cum domibusipuscomburcbanr, 
ec|5 omnium illarum rerum miferanda direptione narrat multa. Sero domus ilke rcficien 
tur,erantafundamentistota£lapidec,pinniscircumambientibus,arcfsmodocompte»Po 
pularcs vcro domuscingulo vinli tenus lapfdee. funt & ipfa^ob lacunae fncrementum per 
rl uxum aut ftiiuforuni in ea labentium alluufes/Super fundamen tis illis magnis, laterib? 
tum coactis tum xftiuofoleiiccatis^immixtfstrabibus reliquam moleconftruutivnofunt 
communes donms contcnte. tabularo. In folo parum hofpitantur propter humidf tatem, 
tecta non tegulis fed bitumine q°dl terreo veftiut , ad folem captandu comodioreftillemo 
dus,breuiore tpe coftimf debcre credendu eft\ Qjioatitem pacto ingetes trahant trabes 6C 
contignationes,quibus in aedificandisdomibus indigen t,referamus,Sunt montium illo^ 
rum latera arboribus citreis,e quibus Romani voluptarfi , poftog ad luxumkcontinentia 
tranfilieruntmienfas 8t Icctorum fpondas conficfebant,q? eternum feruetarborcitrea quic 
quid in eacontabuletui^atineis cVcarie.fintc^ illiusaf boris tabulae variisa naturapicte co 
loribus.Pineta funt citreis confoc/a in ipfis nemonbus. Cu orfcalchcisfuis fecuf ibus & do 
labrfs argutc temperatis,arbores ftcrnunt cV dolant demptisaffulis, quo leni? trahi queant, 
JMon defunt illfs herbae,quibus fparti vel canabi loco funes ac reftes & rudentes componat 
trabefn altera frontium terebratarefteni fnferunt; mox velutiiugaboum mancipfafubii 
cfunt, fuppofitfs demum rotarum loco rotudis truncfs , fiueperaccliue fiue decliue fit lter 
f rahenda moles/abrf s Iignarifs opus rcgentf bus,niacf piorum ceruicibus res agitur. Ma* 
jerias omnes ad aedi ficandum aptas,et caetera vfui hominum accommodata, eodem modo 
affequuntur,cum non habeant boues aut afinos vel anfmal vllum quadrupes onerariu . De 
trabf bus non credenda refetuntur, neq$ auderem ego ea recenfere,nifi autoritate pollentes 
< vfrf fe pl<erafq$ fuffiedimefos atteftatf apud nos coactos in fcnatu & multi quidem fuiffent, 
centum vigfntipedum Iongitudfnem magnoboue quadraturaortogonia crafforem vU 
diffevnam in Tazcucocfuftate, quseatrium fere totum ftiitinebat ,feinfpecl:affeaffirmant: 
contra dicit nemo.hfnc potcft colligi quanta fit horum fnduftrfa. De moneta vero difta ca* 
caho,decj$ Corteffi vfribus ad fuftfnendum tante. vaftitatis impcriitm,necj$ mtitataefte mo 
nctam,neq; vt mutetur expedire fnquft, Vires autem Cor tdii confiftere in vafis tormcnta* 
rffs quadragfnta,equftibus ducentum,pcditibus vcro milletercentum refert,e quibus bis 
ccntum quinquaginta prefto effe vult fn regendis bergantfnis , terdecf m cum fuo praetore 
defignato,per lacunam dic nocluqj pcrerrantibus , Aliorum vtitur opera fn perctirrendis 
noufsterris,montes medios ab Tenuftitana planicie ad Auftrum pcrluftrarunt pl?erf(p:ab 
O riente ad Occidentem reperfunt productiffimos effe.Qjifngentas leucas peragraffe afut 
fe qtii eos tentarunt.Bene fortunatos commeatf bus ,& amcenos eiTe diciint,ciuitatib? cgrfc* 
giis nobfles. Abfllfs montibus &a labentibtisperTenuflitanosagros fluminibus diuer^ 
fis , Ioannes hic Riberafignaportataurf multfmoda , Ientem acpifum lcgumen aequari^ 
tia, vniones vero ab Auftrali plaga varios : fed apud Muteczumam cV eius deliciofos pro= 
ccres,authoflesaliosibeIIoruni exuuiasrepertosafrert» Quum habcrem domf Riberam 
hunc Reuerendus ProtonotaffusCaraccioIustiiaelBeatitiidinfsIegatus, cum oratore Ve* 
neto Gafpare C6tarino,6i Thoma Maino iuuene magni Iafonis Mafni nepote pduce Mess 
dfolanf ad me vcneriint,aud!edi vidcndic$ res nouas cupfdf. Admiratf funt no aurf copfam, 
tieq? qtiod fta ptiru effet ab originc fua:purum efl nacp fta vt poflmt auref ducatf nf 1 mutan 
doabcocuduMfratf ftintpn'monimieru&formavafcii!oruniaurorefcrtorn,quaeabdj? 
«crffs natfonibtis dfuerfa portabat,mifla fn trfbutum,cV in argumentu quod apud ie id au 
rum collfgeretur^n qtiocg vafculdautcanulafua cratcuiufq^ regionisitigmata,oftbVeIno 
«cm aut de^edragmam auri pddere coftabatfpforum quodc^.Id nobis moftratumeftq 

K iiii 




$nqinbu$ 

connnst vi 

rea itouea 

m 




r— * 



»• 



^lrlgcnioft 
artificcs a* 
pudgndod 



<& 



jUruaegrc 
giefo:mata 



^aruimo 

mitivcftcs 






^0S.Ouint0ecadi6 

kconucnitclfeproprmvnfusviri^hisquipartici^es rerum fucrunt,eftcnfm Riberafpfc 
rerum illaruomniu quas mortftraiut,dns:quod atitem m faciente mora naui arYer tur,acer 
uuseitiiigerts Csefari praebedusjduorum & triginta millium ducatorueftfummaconflatf 
& redaftf m veaesaurf :fed quod ex anulis^monilibus/ctitisjgalleifq^ ac rebus aliis,que affe 
runtur,haberipoterit,ffC6f!areturfumniaaitefrccentuacquinquagintaducaroruniiIlia: 
fedpyrathasGallosolfeciflc iamnaues illas fubnefcioquomurmure recutitur aer,deus 
bcne vertatAd ptictilariaiftius Ribcije veniamtis,quaefiint arTeredoru tenuia fimulachra» 
Vrtiortes oftcndit nobfs rtihilo deteriores iilis,qtios humana lafciuia vocatonctales, auela* 
nam ingen tc fuperartt multi,fed maiori ex parte non bene cadidi:quonia ex conchilibus af 
fis,vniones gigneUbus,iIlosertiut,nitidostame alfquos vidim?.Hoc parumcn\Pulchni 
fuit videre monilium &anulorU varietaten^nullumeft animal quadrupes,nulla volucris, 
pifcfs nullus,ab eoru artlffcibus femel vilus,cuius imagf ne non diducat ad viuu, Viuos cer 
nerevfdebanuirvultus^vafculajppendfculosaurfculares^torquesjarmillasjexaurocuncla 
mfrabamur,fn qufbus labor erat materia longe fuperans,conos,criflas,fcutac# &galeas iu 
tcacpuntisadeominutistraclimlaboratas,vtfuatemiitatefallerentoculos:duorumfpecu 
lortt praecipuepulchritudinefuimus delcftati,vnu erataurcofemiglobo circundatu,eius 
crar fpf tamalfs circuferctfa Ifgnoinfertum viridualterunon aequcmagnu.Ait hicRibera, 
lapidicinam efTe in illis terrf s efufmodf ,vt detergedo egregfa queant formari fpecula: nullu 
e noflris'naturales magis oftendcre vultus humanos fafli fiimtis omnes.Larua vidf mus per 
pulchre formata,ea in interiori parte fui eflcontexta tabelIa,defuperminutifTfmfsconfc* 
clalapfllis,talf iunouracompactfs,vt falIerevnguespoiTmt& vnusac idemcftelapillusvfs: 
dcatur oculf s lucfdis,ex ea,qua dixf mus fpecula ficri,materia:auribufp3 aureis facie illi? duae 
ab vtroc#tempore trafuerfantzonaeviridcsfmaragdin^,croceaetotfae femihfatib?ore de 
libus offcf s , 'e quibus duo ab vtraq? maxilla f n mentu dcmf ffi genuini cxtra labia cxcrebaV 
iur,laraas illas locant fufs dffs in facicm,quando princeps aegrotat , neqs tollitur quoad vcl 
euadatincolumisvelmoriatur.Varias poflhaec eduxitex ingenti capfavefles,treshabent 
folas ad f ndumenta omn ia materias,ex gofampio prf ma,ex plumis atiium poft id,cx cuni* 
culorum vflis tertia compaftant,plumas illas cH concinnant inter cuniculorii vilos intercp 
gofampiiflamfna orditintur,oiintexuntoperofcadeo,vtquo paaoidfaciat nonbenein<* 
iellcxerimiis.De gofampifs nil mf rum:quo If neasmodo,aut laneas/erfceas ctiam ordimur 
& inteximus tclas,ftias ipfi gofampias.De veflfum vero forma ridiculu eft vifu,veftem ap* 
pellant,eoquodfe illis cooperiunt:fed nullam fibihabetcu vlliufmodivcflc fimilitudinc, 
eftquadratum velamen tantu , illi perfimilequod fn humerfsiniiciebat fibi tuaBeatitudo 
me praefente aliquado caput pextira,ad veftfum cuflodia,ne 'a capite capillus aut alfqua for* 
dcsalia caderetinvefte. Id velamen fibiproticiunt incoIIum,dehincnodatis ipfiusvela* 
mf nis ad gtittur duobtis e quattuor angiilis,demittunt velamen, quod vix tcnus crtiru cor 
pustegit. Veftibushfs vffis defiiadmirarf:quod veftium numcrusad Cortefiu tantusmft* 
teretur,vtf fupra memorauf,parui nac^funt mometf paiuc# occupantex illis multe.Habet 
c^fublfgaria a qufbusadelegatfaplumeaequaedavariorumcolorumpendent incptiae:te 
nusgemiftantridibus/Calligisplaeriq3vta 

piisftaminibus plumas,cunf culortlc^ vilos argutiflime in cunftf s rebus,5< ex illis hyema* 
les conftruttt fuas veftes cV lodfces noaurnas.De caetero nudf & nifi frfgus vigeat,vntl fem 
per e lacertfsexertumtenent.SuntproptercafufFufciomnes:terravcro,Ifcet aliquando trfjs 
gtis fcu tiant,necetTarfo parum vrgebitur frigorc,cum dicat planicfem eam a gradu nono dc 
cimo tatum ad vigefimtt vfcp fectidu ab arftico diftarc poIo:fed vnu aduertf depiatt fn map 
pis quas attulit hic pltires. A Borrea funt montcs alicubi diftatcs inuicem ,vallibus vberrf 
mtsillos dirimetibus,pcr quarum fauccs vis ventoru feptentrfonaliu"eft in ea planfcfevali 
da,propterea latus illud ciuitatisTcnuflitanje,quod tendf t ad Borea,cft fixarum trabium cV 
faxorum ingentfu latfs aggefibtts munitum,quo ab impetu turbinis ciuitas tuta fit. Id idc 
vfdi cgo Vcnettfsad furore Adriaticf marfsfuftfnedum,ne domos quaflet,fnucntti:Ifttus di 
cunt cam ftruem Veneti,vuIgo el Iio*Ab meridic contra funt contiguf montes,alti adeo vt 
non detur Auftris poffe planiciem illa perrlare ad calorem praebedum:veniunt ab aethcrc 
praetereaBorealesvcnti&ab altomagis feriunt,qua Auftriquiabfmoafcendunt ad fum* 
tiiimi ,habetc|5 planfcfes ipfa non procul ppetuo nfuales montes,habct & fgnitos.E map^ 
pfs vcro tcrraru earumvna infpeximus logitudine pedum triginta,latitudinepauIopaucfo 



■ iii 



MMM. 



_ 



BT2«: 



Caput dcctmum. 



fcCtoft 



1£eir9Brl 
cs. 



ntm,cxgofampfo cadi c\6 irttexta,irt qua latc fcrfpta erat vniuerfa planfcies ctirtt prouf ncf ts, 
tam ainicis MutecZurtte qua hoftilf bus«Sunt vna motes vafti ab omni parte plariiciem cir 
cumfepietCs.Sunt qttocg mcrf dforiales orae lfttoi ales f fgtif atae^a quorum incolis attdiffe m* 
quiunt propinquas efie IittoribtiS illis infulas, in quibus fupradiximus aiomata 6* aur/ ac £ gre ^ 0# 
eemarum copia oriri.Hicefl parttmp egtedicdtim Pater fancte.Cum hfc puftus lecttis m* 
ter nos fuitTet,plseri q5 tof ferunt ttares cV fabtilofum crTe ptttar unt,quia dc futuro ancfpi tf lf t 
terze ioqueretur,ftcuti accfdit irt mtittfs,qu£ de Barbaroru f elatti habentur,donec in aper^ 
tumilla prodirent:necimmeritoquide ambigebant^trium reruexemplo,qu£ in putato 
cotinenti noftro accfdertint, a primiSpr&pofitionibus no coforta^de qiiibus ego in decadf 
busprimisfecimetioriem|inanibiguofempCrtameeareIinqucns,AComogriregulifi 
lio prindpe e feptem incufatos fuiite Hifpanos dixi,quod aurtim tanti facerent , cufus ipfe 
copia fatiabilem oitefiirum fe obtulit: modo arttiatortt arceflcf ent manum,qua duce mon 
ftratos motes\i regttlis bellatonbus,fuf iuris magnariimis defenforibtts pofgflos^traiicere 
auderent:quonf a ea illof tiffl motttiu latera^qUze Auftrufpeftant ,aliud aflequebatur mare ad 
antarticum, & illoru laterum habitatores etTent dl tifliriii,m6tes trafecerunf ,auflrale pelagtis 
ptraftatum.multo mf nores efie fCs f llortl regum cjtta fama ferebat cognouerimt:de flumf* 
m Dabafba idem,de quo etia fatfs late illic.Qufc duo rertuciaf a Catholico icgi ftimulps ll 
lis inuexerut ad mittedum Petru Ariem Ciiffl milleducetis militibus ad carmficinaiMor* 
tuinacRfunt fereomnescumexiguavtilitate,vti fatis latealias^Tertiumeftillbstraherites^ 
vt minus credarit quse feratur,neq$ alienum a ration&Loga iam expef ietttia copertum eft, 
Incolasomnes earu terrartl,quo N a fuis finibus noftros abigattt,fcrtitariquid nacupiaflt^ 
quado aurum vel efcas optare intelligebant,dift atiora fignabant loca cX admira _bundi,nuu 
to maiore apud quofda regulos^oi illos nominant^quaapud fe rerum quxfftaru abuttdari* 
tiam repturos,predicantQuado veroad regulos deffgnatos c6mearunt,deceptos fe fuiffe- 
tnteUcxCrunt.ErgonoinfuriaiVlemiudicantpofleaccideredehfsquxalongereferuntun 

Esoautecafum amplectens hunc,in tartti virf fatiorem ratibnes mfhf videor reperifie pro 
babilesSpfuafiuas,MagnoCacetlarioMercurinoaGattinera,comendatoremaioreher^ 
nado v aVega,doftorednodelaRochiaBelgaviro,C3efarigratoMagniCanceIlariiPM^^^^ 
pei ftlio,oimagnothefaurarioLiceciatoVargas,in fenaturertim Indfcarupofttiiaerieatmi 
dinis difcefltimadmirTo,pr^fentibusha£cdiflertif Jnter liaturaemiraculaaut interdiftici w ^ m f|| 
liaremhacconumerarc egoerubefcerem.Malucatinful^aromatumaltrices,fubequino^ fu |j Vb c wg 
aiopartim,proxlmsepartimfunt:vti fupra memoraui. Spaciumhajterrxjivniuernim 
pefitauerf mtis ,occupat exiguu.Quu vero circtilus eqiuttoctialis vnf uerftim am biat orbe, 
< quistolletquin aIibi,(icutSibi,cumcademcceIi clemetfa rcpeririqucantalfaeterrae quas 
aromatfco illo vfgore folarf s vf rtus ingrauideU gnotafqs diuina prouidetia vfo ad lioltram 
tempeftate efife volueritVti H Oceani & recrfortu terreftrium tanta vaftitatem latuiire hacte 
nus videmus. Littora quippe illaTcmiftitanae auftralia,vix abequinoftfo diftant gradus 
duodecim.Qtiid mirum ergo erit,ff vtf cxterademerfa prius,nunc efle patefafta videmus, 
cVhocnunc eueniat adnoftriC^faris,tu^Bcatitudinfsdifcipuh\fcel^ 
diclum vclimhisqui ftatuuteafolum vcllecredere^quefui ingeniiviribusaffeqimtui',tii9 
Beatitudfnisnomfrje,qux non tantumomnftimgenitricfs archanorum nattirae,fed oiclmi 
norum fagacf flima femp fuit indagatrix. AlfO practerea moueor argumento,Cortelius qut 
tanta peregf t,no eflet meo ittdfcfo ratfonis expers adeo, vt fua impcnfa claufis octilis m aus: 
'ftralfpelasotalem fumpferit prouittciam,quaIem amplexum fuifle fcimiis^conltriienrt^ 
: r um quatttior nauium ad eas terras perquiredas,nifi quid certi aut verifinulis faltem intelle 
xiflet Ja fatfs. Ad R ibera eius familfarem regrediamtir Jn illis montibus ait ex mcolai uffl 
relatu fylueftres efle homines,hifpidos vti villofosvrfos montanfs antris 8C natmis terrx 
fcetibus aut venatucoterttos.Poft gradiorem mappa paulo minore vidimus aha : fed noml 
nus allf cietem animos noftros,cum fuis teriiplis ac potibus ciuitatem ipTam 1 ctiultitan a. 
Ea incolarum manu cum lactirtfs depicta copleftebatur. Puerum poft ha;c fndfgena,qiie 
ipfe aduexit famulum , e meocubfculo f rtftruftu bellfco more, nobisin aperto folario fe* 



detibus,adducffeci,Dexteraenfemgeftauitligrieiimfi'mpIicem,firtelam 

cos,enfisnaq5belIiciaciemvtracaefTodiurit,lapillffq5acutfsvacuu^ 

mo bituminc,ita vt in pugna fere rtoftros iri fcindendo ^quent erifes.Sunt lapflU ex eo lapi 

de quo nouacuIas,de quf b? alias dfxi,c6fingtmt,Scutum extulit fuo more copaftum.Id ert 



l^ 




BESKP 



■ 



= 



©cutfi qle 

ftcaptf jm= 

CiO0« 



SBdtfgcra* 
dt ftmula= 
cforumejer 
ecc. 



!0.0S. Ouintc, Decadfe 



iStufamos 
dusfalutas 
di&eges.* 



Spectacu* 

lficbjtofu3, 



■pguatlare 
gta a folis 
foemintoin 
fyabitata. 

Deltidi© 
3Pnd09. 



cxviminibus contcxtumtenacibusaurofuppofito/acums- mediis fnfcrforibus cfrcufere^ 
tiis fimbrfae pedent volatfles plume*,adornatum infcrte fpfthma 16gfores:fcuti pars in* 
tcrior pelle ti^ridis erat cotecta:exterius aureo coftabat vmbilico plumeo varioru colorum 
capo,parum a nfofericovillofodifFerete,Prodit armat?enfepuer,cVglaucaptim rubra 
partim cotectus vefteftriftaplumea,cum fubligari gofampino,mter fcemoramapulapen 
det,cotextis cum ea yefte calhgis ac fi torace quis exuat liguhs no folutis a calljgis perpuli 
chre mdutus foleis,bellfgeradi ffmulachrum exercuit puer,in hoftcs nuc ruens,ab hoitib? 
mox/ugicns,denuimcapiffircdfl 

fcfuu,iilum vti raptare iolent bello captos hoftes,capiUis arreptum trahit ad immoladum 
ftratum videbatur primopercoftulascultro,quacoriacet,aperire:moxeruto cordc fanmiS 
nemcordiproximii,manibusambabiisenuingere ffngebaheoqs eniem & 'cutuirroran 
domadefaciebatJdclTemorfsaiuntincaptoshoftcs.Corautemipluni,acccnfo 
Dusconj rrfcatfs Iigms,ad id m iniftcrium aptis, fgne (virgmeu receter excuflumoportet efte 
ignc Jcoburitrcuius fumu gratum efle arbitratur fuis beilorum fautoribus dtf sxorpus rcli 
quufecantn^bratim,vtipueria^ 

deslabatur.Caputvero hoftfsimmolati carnenudatumauro fnfcrtuprotrophxoquifa? 

intercptorhabet,tot^ 

lnimohiTe pf obabitur:eaq$ pedula collo gcftat,opf nfo cft vt mebris pafcatur. Ait Ribera 

hicfcifiefe principesomnesMutcczumanoscarnibiiscVipfoshunianis vefci folitos vn= 

de fufpfcatur quod cX Muteczuma,Iicet ab ei s cauerit fem pcr in co cam,poftqua edixerint o? 

fcedum fit qua^ deo male gratum occidere homine,quato magis homine comedere.Poft 

exaftafacrorum a pucroficta foIenia:dumintercade terraruillarummoribus&amphtm! 

dine Ribera percunflado Iaflaremus,pucru m in cubiculu f ntroduftum fcftiuo fnduerunt 

nioreahterfndutusadnosprod^ 

dextra vero tmtinabulorum attulit fertum excutiedo & iocali knitcr in gyru eleuato mox 

demiflc >,cum canm patrio tripudiis tabulatu,fn quo fedebamus fpeflantes,implebat:pul* 

chrumfiiitvidere adhonoratioreaccedetem,quomodoreges arTeredomunerafalutant vo 

ce trcmula,vultu demiflb,eleuatoin regis facicm nunqua,aIloquitur accedens,cVcorporc 

proftratom huncfenftmi ve^ 

ciuitatis autoppidinominc ofTertobfequiu ,e duobus,vtrum malit,eligat : an vt domum 
aliqua ei coiu*uant,faxa,trabes cV cotignationes trahendo:an coledis agris intendantMacf 
pia fe ciTe regia dicunt,ab hoftibus finitfmis iaduras ingetcs fe fuifle ppeflbs eius cauft dif 
feriint,omniatameIibeti aninioincomoda fufcepifle,proptef obferuatia&fidelitateerga 
illum: « hinc mfcitias multas.Tcrtio nobfs in Ribcrc colloquiis implicitis e cubfculo pro 
diitpuerebruimagcnsmulluvidimusfpeftaculuebriofifimiliu^quado^adifsmipct 
ros fe putant al tquid optatum,duo ac trfa mf I Iia conuenf re ac ex herb* cuiufda mcbriantfs 
replere foccoait, itanudosper vfcos vrbis & platcasdifcurrere,parietes querendopromfle 
tacuIi^cVobuio^ntcfrogado,qiianamfif iter adpropriumc6tuberniu,modo fpuendo, 
vomedomodo^cadcdofxpius.depuero fatis. Nefcfo quid ait audiuifleRibcraclcrcsfo 
ne a io Iis nmlieribus habitata,in motibus illis ad Boream tendentibus ,fed certi nihil.rioc 
argumeto aiuntpofTecrediquodregiodfcatur yguatlan,qufa yguatillorum linguadfcit 
mulier:& lan dns:mde putans fccmfnaril efle rcgionc. Interea dum puer pararctur ad fpe* 
taladnierfa,intercxtcradepotetiaMuteczuni^ 

fe habuiflemterpretes & Iegatos inmimeros,curiaipto fjxopededominorunomincnob^ 
lirantes,vti apiid nos funt Comites,Marchiones,Duccs,C«faris obferuatorcs.No eft alic 
mim a re,licet ludricum,quibp Iudis vtantur dfcere.-fcacoru fritillos haberenotum eft per 
fcacos in Iodicibus_ contcxtos: fed pilx Iudus 6V apud cos,cV in infulis noftris pro primario 
habetur Sunt eorupitecxcuiufdaferpentispcr arborcs hcrb^fucco,vtiper fepcs lupuli 
fer_punt:fuccucoquunt,isdurefcit ferucdo^inmaflamvertitur.cxqua confricata pftLd 

fuuquifci? libitum format,exearuherbaruradicibusdicnntaIiic 
nefcioquomodoin 

no credibili/unt in coludo dexterrimuHumeris.cubitis, & capitib?,manib?raro,pilam 
fcnunt,cu natibus aiiquado:fcrgo dafo dum pila cocutitur ab aduerfario,qufa nudicxercet 
ludum vt 1 paleftrftae.Cadelaru & facum loco pincas vrunt mcduIlasmecB fepum autabdc* 
mcnaliudaut oleum habent:nec^adidminifteriuceravtebatur:licet ccram atTcquatur 5C 



Caputbccimum, 



f&tttKH 



mella,vfc£ad noftfonlaccclTuniadcos.Inregfs&proc^fuatHiSjtrcs igncs acccnfqsnoffe 
tota fcruant,ex illf s arTulis pfneis in ftruclos,miniftris ad fd opus vicirTim defj'gnatfs,quf ppe 
tuo Ifgnoru iaftu ad focu,fuper alto cadeIabro,ex orfcalco fabrefacto,fouent lume. In atrff 
veftibulo candelabru eft vnu,fn aula priinarfa in qua familfares madata expcclantes deabu* 
Iant,alteru:fntra prfncfpf s cubiculu tertiruSf quo pticulariter flt eundu fuamquifcgtedage 
ftat manu,vtf nf i candela Jn infulfs vero teftudinis adipe ad lucernae fometu vtutur,vtnf*i 
fcpo.PopuIaresdicitvnaerTevxore c6tentos:cuicr$vero principi licet adlfbftufuumalere 
pellfces,inquit ctfafolosprfncipes Iectfsprocubere,cacterosin ftratisfuppauimetoftoriis, 
aut tapetfb? gofampiis,lodicib?tantugofampiis quibufdacontctostquaru parte dfmidia 
fubtedunt,alterafe cooperiut.Haru Iodicu multas Ribera nobis oftedft. Viuut praeterea nu 
mcro & mefura cotenti,p6dus eft illis f gnotu.Dixi alias habere IibrosV quib? multbs ffliV f^zr 
lerunt,hic aute Ribera inquit,no ad vfum legedi effe copac~tos,fed tatu charafteres illosima 
ginib? variis munitos erTe reru exepla, k quib? opifices exeplaria ad monilia vel Iodices ve* 
ftefc^ formadas &figurisillisornandasexcerpant,vti video pafiim in Hifpania iiitrices^ 
eas q lintcis fericeos infuunt acubus fubtilib? laqueos,rofas,florefq$ ac miiita formaru ge= 
nera,qobIeclantfuoafpectu,habereapiidfe laboruomniu illoruin IinteispticuJarib?for 
mas,quib9ducib? tironespuellas inftituunt.Qjiid credain hac varietateno fntelligo.Li^ 
bros erTeputocharaclerefcgfllosac fmagfnes aIiudaliqdfignificare,cuRoni3e viderimin 
obelifcis eiufmodi res q pro litteris habebant,legamufq$ Chaldeoru fuirTe quoda eum fcri 
bedi modu,memini me fupra fcripfifTe q? Muteczuma ab fua regia leucas fexagita,marf vi 
cfnuCortefio peteticoftruxerft p architeclas atrium,vbi monetaliuarboru diio mfllia pla 
tari & maiicii graniheminas fcri multasnfe,arefcp ac anates,8cpauones natiuos ituTerit inii= 
ci,cum trib9 aliis domf b? ad atrii obfequium:interfecifTe nfos ibi relictos,& omnia rapw f 
fe Barbaros finitimos,quo tepore ciuitate fuerunt expulfi.De comodo cibali lacunaru fal 
fse ac potabilis refert: falfse minores efTe min ufcp fapidos pifces ,,& quado fluetis falfe in po* ^ e [m9 
tabile aqua labitur,nutritos in falfa pifces a dulcis aquc; guftu retrofugere ad refluetis aque in vt *. aq5 !a 
meatu.Ecouerfo vbi falfam guftare incipiut potabilis habitatores,eode retrocedunt mo= cuna nutri- 
do.Qjridfiat inrituuformaveteri,quouemodocapiant ta repetfna facrorum mutatfone «'s. 
interrogatus dicit, quaecg fimulachra bello viftoruefie diruta:vetftuc# ne humand fangiif * 
ne vlteri? litent Amicos aute reliclos pfuafos ne homines perimant , fi cceloru fatori gratos 
fore fecupiantmo efTetametepus ratus eft,vt itarepetecogatmutareimbutos a maiorib? 
mores , in hoc vno fatiffecirTe putatur,qd neqs Tafcaltecani aut Guazuzingi vel alii quicg 
amici publice audeant vltertf eam carnificina exercere, feereto dubitare fe ait an penitus ab 
ftineant.Paulatim abolituru veteres illoru cerimonias fperadum. Sacerdotes poftulat,petit 
&campanascum ornamcntis : mittentur omnia&tujeBeatitudinis thronbmultacetena 
milliumcg populorum noua fubiicientur* 

N5 ARCHIEPISCOPO cN 

CONSENTINO.PREBENDA PONTIFICL PE 
triMartyris Anglerii Mediolanenfis, Sextadecas, 



c£aputp:imttm 



l^ )£ 


■m 1 W 




Wh'WM/ / Mm 




^^^^^^M 




fel^xlf^ii 5 





RIVSQVAM TVA LEGATIONE FVNCTVS HIS 

panica,dubb?P6tificib9 vtili U honorifica,carete regib^Hifpama, 
ob res:is Cseiaris difeerTum ad oblata Imperiale corona caperTend a, 
regredererisadvrbe:fciffetearbitrorinternobilesHifpanos,no^ 
putati cotinetis in orbe nouo latus Auftralc pnauigantes,non fuifle 
vulgares Aegidiu Gofalum vulgo Gil Gozalez: Si Liceciatum Spj 
nofamiurifcofultum.DeSpinofateprxfentemtiltaintertiameam 
decadum ad Leone PontificeMaximuipfo petere fcripta ; Nunc ab %{m% ^ 
AesidioGofalolitteras habem?poftbieniufub dataexHifpanio? aes idio 




J ' I I 



— 




= 



®c natura 



tt>ifto:iat>e 

£oztcfto ec 

Ocfertnone 

fcifpamco 

ilatmutra= 

ducta apud 

iScrmanos 



^mplitudo 
terrgnuper 
inuente. 



£olom'cab 

Joifpanis 

eonditft 



laillorumtractuu regia,pridienonas Martii.M.D.XXIIII.Ad quafe fnquitappnlfum 
fuifle cumcetum acduodccimauri millib?peTis.KediifleautePanama alterius.ani.M.D, 
XXin.IuIiidie.xxvJngenseitcartaruvoiume,qc1minutaqua£Cuc^l6goteporisacter 
rarum inter uallo fibi acciderunt > enarret,Sunt & diftufa ti?\ Cxfare poftulata,pro laborf= 
bus & pericuIis,eiunofa etia xgeftate in eo difcui fu perpeflis.Neq^ de Pctro^Arfx generalf 
gubernatoreillarum terrarii,quas fub vna denominatione Caftella auriferaappcliamus,de 
luntcoqueftus & vcrba,ftrifte Iibertateabeiusarbitrioefflagitatia:interqnobiliori feait 
elTe ortu fanguine^ac fi ab ignauo caupone aut ab Hectoreo viro natos effe jntereflct,qui ad 
huiufccmodi laboriofa & gradia negocia deliguntur a regib?,m Hifpanfa prxcipue, vbf 
maiori ex parte nobiliu fpeciale elTe prxrogatiua ar bitratur,vt ociofiac fine vlla exercitatio 
nejprxterquabellica^ea imperatoria,no miniftratoria,viuant.Habulabs telittcrasmajs 
nutui IoanisPauliOliueriimihi redditas,datasin vrbenonisMaiirquib^inter cxterain** 
quis Summii Potifice Clxmente his fignificationibus no minus ddectari,qua Lconepa 
truele,aut Adrianu prxdeceflbres,per fuas breues mebranasimperates mihf vt ea cofcribe 
rem.Collegi ad te pauca emultis,no ad fua Bcatitudine dirigeda,que fi vtfLeo patruelis,ft 
vti fucceflbr eius Adrian? fecerc,fuis me impenis impulerit ad fcribedumjparebolibens, 
aliter ab eo laboreabftinebo ne intemeritatis nofa 'a labiisiniquis iudicer incidiffe.More 
fgitur nf o fcruato,pofthabitis fcribetium minutis afTectib?,qux ncceflaria cognitu fore ar^ 
bitramur,perftringem?.Necpunftome abhocinftituto caput illud epiftolx tuxmoiie* 
bit,quoais in Germania de verbo ad verbil ab Hf fpanofdiomate in latinu fuiflc tt aductum, 
Ioanis Granateiis elecli epifcopf Vienenfis hortatu,quicquid Fernadus Cortefi? Iucatana 
nim & Tenuititanaru ingetium regionu profirator,ad Cxfareu rerum Indicaru noftrum 
lenati^cVipfum Cxfarefcriptitauit,ex fllisnaq38Cahorurelatu(vtinofti)excerpfiegoc] dH 
gna notatutatum vifa fuerunt.Adrefam tande venfam?,cV sa colonfisereftis capiamus ini 
tium,quofacili?geographiaveteripcepta,quosAegidi?ifletraausperagrauerft,capfatfn# 
telIeftus.Deamplitudinefllaniterraru,qferetcrfuaIongftudfne,necfinerepert^ 
fuperat vnf uerfam , fn primf s decadib9 meis,prelis fmpreflbru fubfecli&cV per Chnftiann 
orbe vagatfbus,fatis late fub putatf cotinentis nominemetio facla eft.Iacetfa fcripfimus fn 
probatione latitudinfsMaragnonifluminis,huic terrxduoeiTemaria ingetia:OccidetaIe 
hoc noitru,iIli terrx feptetrionale,auftrale a!iud.His fuppofitfs i ntelligat fua Beatf tudo con 
dftas effeineius terrx laterib? Colonias ab Hf fpanf s fex.Infeptetrfonalf tres,ad flumfnfs 
Darienis rfpas fnVrabx fi'nu,nomine fancta Maria antfqua:vna abDariene lcucas vigintl 
Acia,fub dci noie,in reguli Carete diocefi Abacla.xxxvii.leticas tertia.In auftrali verohtto 
retotideerexertmt,quaru>napatrionoiereliclo,P^ 
ma vero ad leucas.xxxuNata fecunda,a Nata ad leucas.Ixxv.codidere tertia,diaaChiriqut 



fXaputfeomdum* 




ilPORTV COLONIAE SeptetrionaIfsNomendeiappelIatx,mon 
tes deffs nemorib? ab xterno intactis,cV rupibus arduis intiios,ccelo xqua 
tosadPanamaauftrale,cumPetroAriagubernatorefterncreiterftatuerut 
habitatores.Eftnaq* fnter vtruc# mare feptedecim tantu Ieucaru,qux mil* 
^ I liariacIauduntcirciterqufnquaginta,intercapedoiIla terrai^,licetalibifitla 
._j»| tiflima tellus,& adeo lata quod a faucibus Maragnonis fluminis inOccanii 
a feptetrione cadetfs adantarclfciim,vltraxquatorcgradusquattuorcVquinqu3ginta Mc 
protedat,vti vidnTk te arbftror fn ea decade ad Adrianu,qui nnper obiit,direfta:qua fuccef 
forf eitisprxbedaadte mifi,Iicetalieno nominenuncupata,quadoquide illefatofntcrccff 
ptus cft dccade no recepta:fn qua de infulis aromatu altricfbus,ea vfa repertis,fit lata metio. 
Per Ifthmu ergo huc,tum regia,tu incolaru fumma impela iter f Ilud rupib? cofractfs & va 
rfaru feraril ftratis nemoralib? ctibiculfs,faciut biniscurrib? puiu,quo facflf trafectu queat 
vtriufq^ marfsfmmeff fccreta veftigarc,nopfecerctameadhuc»Ex infulafgitur,quadftem 
in decadibus primisappelIatadixf,nuncvnfonu fnfula,qct vnioniifit fllic fngcns copfa,in 
Colonix Panam e profpectu fita, Acgidfus Gofalus dic primo ac vigefimo Ianuarif annf a 
falute nf a fecundi & vfgefimi a qufngenteff mo 8C Mf lleff mo^cum quattuor naufu feic iuer 



Capttttertium. 



fcXtomft» 



mf claflicula , fe aft ad Occidente vcla fecifTe,quo ltiflu Gaifaris noftfi fegii fenatus confilio 
pareret,a qtiib? habuit in madatis vt occi detales nodum tractatas oras pluftrans diligeti ftu 
dio pqufreret,an mter vltimos ipfius putaticotinctis terminos iapride notos, 8t Iucatanaru 
terraruinitia/retumaliquod eas dffimens vamtates inueniatunvt paucis abfolua/rettim 
minime repererunt,qua;vcropfeccritmultisGircuitionib?a tergo relictis &pterifq$nota 
tfs^habeto.Sexcetas & quadraginta fe Ieiicas,q funt milliariacirciter bis mille,mefiu fpacio 
ferc dcceoifeptem^nouariimrracluuorasoJrcguIoruimperia penctrafle adOcddentefcri 
bit.Q«o tepore dum cofraftse naues & colubr ulis maritimis,ab Hiipanis broma diftis, te? 
rcbratse rcftccretur ,deficictibus & viftui neccfTariis,terra pcurrerc coactus fuif, Qjiattuor 

rt I _ — 1 « _. ..___ .•_ _f_t_ ___.__. t- _____ -«-.•_-_<-> __«'_._•»/«_»_• -ihm*.t*.i "V_ 




tumaureorucenm 



tEuid pett 
fum. 



auattuordecim annoru apud Hifpanos egregio comercio eft opus:aitq$ baptifmatis laua^ 
cro inunfta necinuita,per iniriatos quos fecum habebat,incolaru duo ac triginta hominu 
amolius vtriufcp fexus millia. Adnauigaffec£ tantu feinquit,vt a tergo Iucatanae prouincic 
moreseofde&idiomatarepercrit,quib?IucatanipoIIenthabitatores.Excetumduodecim 
miilibus allatis per thefaurariii Cerezeda ab eo mifliim pefis,pro regia portione ait mftte 
re fe Csefari parte vna peforum millia feptedccim,aurifemipuri qcf gradtis attingat duodesJ 
cimum & trcdecimu,parte altcra penfortl millia quindecim cV tcrcentu fexaginta pefa,in fc 
curesqiiibuslocoferrearum&calibe inaptaru ad Ifgnariaarteexercenda vtuntur,dedufi:a 
fecurium pefa pauio plus dimidio aureo ducato valore fingula c6tingere,probantium auri 
«rradus magiftroru,ad id defignatoru,teitimonio fcribit.Quod nos magm'facimus,eft,re Htl(Kcfl(l . 
«ertascfreterrasinquib?fabrilia,rufticaetiainftrumetaomniaexauro,licetn6puroc6 ft r u m g laC jc 
antur In tintinabula quoqs ex auro coflata.qtiibus maxime dclectatur^mififlc inquit fex S£ auro facw» 
ofto2"inta fupra fexties milie penfa,qfere nullum,cx magiftroru caIculo,gradu afleqimtuf , 
vtleniusatc6acutiustfntinabularefoneiitagitata,credunrnoftritafinelegefabrefieri,auri 
naa?tinnitus,vti fcirc te opportet,quanto purioris auri,eoefthebctior # Particulariusaute £ (nn(t9ail 
ttlafraa- recefendoait,exfiuuforu tranfftuSC pluuiaru frequetia,qtf hyemiscflent riofte r ipuri!?e- 
riiefcs lfcetcquinoctioproximi,frigoribusn6ita vr^cretur,fibi&c6fociistamevariosla bee. ; 
c-uoiesexortos fuifTe,qui nemagnaefFicerent itiucr>eos deturbabant,ad notia infhla Cum 
Drouincialibus vniligneis linterib? traficiens,cui? S£ cofociis teftibus dcce eft leucaru logitu 
do latitudo vcro fex. Ab infulse rcgulo benigne fufceptus fuit,eius atrium ait in cdito pam 
t>cr colte fublicibus trabib? c6ftructum,5c calmis herbifcp tuetibus li pluuiacotefium:in 
caftrefis papilionis forma erectum.In hac infula & regiae vicinia bipartitus Iabitur ingcns 
fluuiiis hunc aiteoteporcquoipfcaquarualluuiebPinterceptusapudeum Reguluperma 
fit fcre totainfula adeoinundafle,5(regia ipfamdomuvirilicingulotenus^ftaperluifTe^vt 
ettis incremeti furorc poftium regia fubftinentiu fundametis emoIIitis,domus ipfa corruc 
tit Sed ait trabitim cufpides inuice conexas mole fuftinuiflcc6iuncta,ne penitus laberctur 
ineos fecurtb9impactisportafibi,quaexirepofTent,eifecere.AdarboruaItarum ramos ha 
buereWugiun^vbiait fe atqj vriafocios 5chofpitesbfduuegifTe,donecadalueos,pIuuiis 
ceflantibus aquc redierunt.Particulares cafus h ic refert varios.Sed tibi fatis,fi pr^cipue ha 
rum fortunW nugaru BeatiiTimum Clemente fafturus es participe,quc ingens ea potificia 
molcs tenere fempmagnis ncgociisimplicitudebet.Ablatisaballuuie comeatibusomni 
bus s.2eftatecoactus,itinere adhucterreftri vifttim quaefitur?:progredituradoccidetem, 
littoreo tamen profpectti nuqtiam relifto,ad portum vfc| iam notum,5c a noftris fanfti Vi 
centii portumappellatum perttenit.Socios appulfoseife repcrit,cum quibusdifcedens ab 
cis^dum naues 6i aquatilia vafa reficerent,ita conueneraU 

CiCaput tcrtium» 

IS PRO Tcmporisexfgetiafalutaris,^maturequidciiic^faciedumcflctdc^ 
liberato:quattuor equis,quos aduexerant,enauibus edttcris,Glafliariis impe^ 
rat,vt recla ipd ad Occidcnte paulatim adnauigent.Vt ob fcopulos ,vt ob vado 
fas'harenas % a noftium vclificatucaucant,qc1 per incognitos iam pelagi traftus 
fit Iabcnduedicit,ipfeveroquattuor illiseqtusSCpedmbuscircitcrcentuterrc^ 




= 




" 



!fi 



Tflicoianus 



1Bfco:agua 
rcgulua cfi 
vniuerfa fa 
miiia bapti 
pama. 



riansen» 



Sermo be 
cataclifmo 
int IRicoza 

guainoftra 
teaomia. , 



^aOuinte&ecadis 

ftre iter capiens,in rcgulum mcidit nomine Nicoianum, benfgne fufcepto Nicofanus mi* 
lia penforu auri quattuordccim dono dedf t:perfuafus a noftris eife fupra folem alium quam 
ipfi arbitrentur,cceli ac terrarum fatorem,qui (olem ipfum ac lunam caeteraq; vifibilia fv 
dera ex nihiio formauit,cV fua fapientia gubcrnet , q & cuic£ hominu pro meritis pramia 
fmpartiatur^voluitcum vniuerfa familia baptizari, & exeius regno abluti funt lauacro ba* 
ptifmatfs reguli exemplo milia hominu* vtriufcrj fexus.circiter ieptendecim dierum fpacio 

^pudNicofanumverfatus^itainftrucliinircIiquic^vtdifcedentih^cidiomatefuoperinter 
pretes conuicinos intellefto protulerf t.Qjiandoquidem hec auita deoru fimiilachra nuncK 
vltra fum alIocuturus,necab cis qufccp petiturus,eateciiauferto:h^cdicens Aegidio Gon 
falofpitamalis altftudinis pbuit fexaureafimulachra , maioru fuorum vetera monumeta. 
A Nicoian i regfa intellexit habere regnum ad Ieucas quinquaginta Regulum nomine Nf- 
coraguamra Nicoraguae fede regia vnius itinere diei fiftens,nuncios mifit quf Regulo ident 
rcnuncfarent,quod caeterfs noftrf folent regulis, priufc| cfs inftent,vt fcilicet Chriftianf efe 

ficfantur,vtc5magniregisHifpanfarumiugumacIegcsadmittat.Sidetreclauerit,beIIum 
a vim in illum excftaturos. Poftero die Nicoraguani nobiles obuiam prodeunt quattuor 
pacem & baptifmum fe velle Reguli nomine inquiunt, Nicoraguam adeunt noftri cum fa* 
mflfa vnfuerfa,& pauloplusnouem millibusaliisfacroaddicuntbaptifmati. Penforuau* 
rf Nicoragua dedit Aegidio Gonfalo mf llia qufndecim variis confetfa monilfb? , Penfauit 
Aegidf us munera muncribus,fcrfcea Nicorague, veftcm & in teriorem lineam textam pur 
pureimio^pfleuprxbuftjduabuscrucibiisfo^^^ 

domos altera,difoeiTit:petff t regioncm alteram ad Ieucas fex,ad Occf dente femper tendens 
vbi af t vfcos rcperflfe fex,duoru millium domorum circiter fingulos. Audfra noftroru faS 
ma,vifendf fludio dum inter eos fex pagos morarctur, occf detalior alter venit ad noftros re 
gulus nomfne Dirfangen,qufngentis hominibus & vfgfntf fceminis comftat?,vexillfs de* 
cem cx tubicfnibus qufncg peuntibus more fuo.Acccdens Regulusad Gonfalum, fn folfo 
apparatu regfo compto expe flantem,clangere tubas,mox definere,vexillacft precedentfa 
demf ttf gcepi t: virorum quf If bet vnam hfc , duas alius ffmfles pauonibus volucres arTere* 

bat,necmagnitudineautguftuinferiores.SiintilIc;volucfeseo^altiliadomeftica,vtfapud 
nosgallinae. Digredior paruper cum tua venia.Partfcularfa hufufcemodf repeto multa et 
Aefculapfo tibi pharmacum inftruofneptus ego agricola,funtnanq? tibi multaexhis no* 
tiiTima,&: in meis decadib? Iate notata,Sed exiftimans hec ad manus hominum ftudiofora 
pofTe peruenf re,quibus ea fint ignota,nec tuam afTequetur interpretatfone,ea repeto,vt cau* 
fa tua voti ffantcompotesmemeigitliraccufestu quinatuses ad multorum vtilftatem. Ku 
tulit hfc Regulus Diriangenus per miniftros aureas duccntum amplius fecures, quce fingu 
lae pondens erant penforum octodecim, aut paulo amplius . Interrogatus pcr interpretes 
quos Aegidius habebatconuicinos,qui noftros intelligebant,qufd caufae illum ad vcnfenJ 
dum fmpuliiTet:refp6diiTc dfcitur,vt noua gentem,quam eas regicnes peiagrare audierat 
confpicere daretur,& quid a fe optarent, fe dfctis eof um parf turu ofTerens. Vt Chriftianief 
ffcfantur ,hiffdem rationfbus adductfs quf bus caeteros monuerunt: vtcp Hifpani macrni rc 
gis obferuantiam captarent. Vtrumq^ placere inquft,fecj5 ad noftros in dfem tertrii,vt mas 
data fufcipfat^rediturum pollfcf tus eft. Abf f t llle. 



cCaputquarmm. 



N T E R E A loci dum apud Nicoraguam noftrf morarentur, no fndigna 
relatu fntercefTerunt muIta.Ea mihi praeter ab Aegfdii litteris excerpta, re? 
gius apud eum queftor,vulgo thefaurarius, laborum omnium no exigua 
pars,nomine Andreas Cerezeda,narrauit,fcriptao3 difcedensreliqt.In feris 
mones varios animi caufa incidentes ocfofi> Aegidius noftrorum dux m ilis 
tum 6C Nfcoragua re gulus per interpretem , quem educaucrat Aegidi9 no 
onge natum ab Nicoraguse regno, nec inepte vtriufcp idioma promentcm, percunftatus 
cft Aegidium Nicoragua,quid apud potentem cum Rcgem, cui5> ipfc feruum Cc fatetur , dc 
prateritocathaclifmo, quem vniuerfam cum homimbus oibrutisoibusobriilffcterram, 
vt f pfe a maiorf bus audfcrat,fentfatur.Idem crcdi ait Aegidius :an alias venturum arbitre 
turpercunccantf refpodit mfnfme: fcd vtifemel pcr aquarum alluufes propter hominufce 




__ 



ii n 



— 



Caputquattum, 



follKKXViii. 



lcrara facinora,non licitum coitu praecipue,animalfa cunfta paucis exceptis interferunr.ita 
poft annoruabhominib^nointellecla curricuIa,forcvt igneflamantieccelodeiectoinci 
nere cun cta reuertatur,obftupuere omncs hac admirati narratione, Verfus ad interprete Ni 
coragua,vuItu fcmiturbido interrogauft. An c ccelo gens haec adco fagax deueniat, e ccelo 
demitlam aft interpres*/\nrecladefccderit r an pergyros,aut araiatim,fimpliciquadainno 
cetia delibutus pcunelatus eft,ad hoc nefcire fe inquit intcrprcs,cui fit cade tcrra natalis,q & 
ipfiNfcoragux,vd proxfnia.Defn,vtab hero Aegidfopeteret,efTetne aliquado refupino 
motu tellus ipfa vertedaedfxit.In folaccelf ac rerraru hominilc^ fatoris mete,id arcanu efTc 
profefTuseft Aegfdi9.Dehumanf gcneris vniuerfali cofumptione,deq5 animartVe corpo* 
reo caicef e difcedetium locis defignatis,de ilatuto illius ignis demittendi tepore,quado fol 
ac luna caeteraqp fydera praeftare luce definent,de afirorum motu,quatitate,diftatia & efTecli 
bus,pofcetide multis praeterea Aegidi9,IicetingeniopoIlens,Iibrofq3 verfare vulgares e la 
tinoferrnone verfos deleftetur,no eamtameafTecutuseft eruditione,vt refponderc ad hoc 
altter quiuerit qua in diufnae proufdetise pectore rerum illaru feruataeiTecognitionc.De ve 
torum aute flatibus & calorum ac frigoru caufis,deq3 dierum acnocliu varietate,licet apud 
eosexiguafit,qc1abequinocti0pariim dfftent,niultis etia htiiufmodipcunftanti Nfcora* 
guae,pro fui iudicii viiib? plaerifq; fatiffaciens,diuine. caeterafntelligetiae c6mendans,refpo 
dit Aegidius.AdterrenapoItha£cdefcedensNicoraguacVaulicifamiliareseius,ancomede 
rc,bibere,coire,ludere,cantare,acduclarechoreas,armorumexercitiisindulgere,finecr^ 
mineliceatfcifcitatibus: inhuc moduefTatnseft.Cibis potubufq; vacareopus efTeait,fed 
vitanda in his crapula,quicquid namcg praeternaturaeneceilitate fumifur, contra cVanimi 
praeftantfa&corporum vaIitudinerecipitur,excitaric^indeviciorum cVrixaruac fimnlta; ifloevarfls 
tum femina inquit; coire quocg fas elTe,fed cum vna tantu fcemina cV ea iugali vinculo afto jS'" 
tf a. Ab alio quoufs genere libidfnis,fideo illi qui cun cia creauit placere ftuduerint, abftine 
dum:catibus etia aG ludis honeftfs,& choreis intedere fuis teporibus no efTe vetitu«De cerfc 
anonifs &humanaruviclimarumcarnificfna,quumnihil interrogafTentmouft fpfe collo 
cutfone,aitcg facrf ficiorum eas oblationes deo erte ingf attflimasjlegec^apud magnii regem 
herum fuu cautum eiTe, vt gladio pereat,quicucp homine gladio ferierit ad necem.Et fimus* 
lachra illa,qufb9 ipfi humanofanguine Iitant,praeftigiatoru daemonum imagfnes erTe,qui 
bb fuperbia e fedfbus <ethereis dffiecli,ad antra funt tartarea detrufi. Vnde noclu exenntes, 
innocetib? plerumc^fefehominib^oftetanf/mfc^ fallacib? pfuadentartib?,eaefTefacfeda, 
q vitari debeant fn omniu genere rerum ,quo animas nf as ab illi? amore deturbent qui eas 
creauit, 5C per charitate caeterofq^ honeftos ?itae aclus,ad feillas reducereoptat, ne N a paratfs 
poftobitumcorporisaeternis delftifs,ad perperuas tortufas &miTeraserunas a lemuribus 
ilhs raptatae,comites eorum efficiantun 



CCaput qufntuitfc 



OSTQVAM Inhunc vel fimfiefenfum,tanqua pulpftarius concio? 
nator, Aegidius dilTeruft per interprete,quo melius potuit modo Nicora 
guae fignificauit, AfTenfit Aegidif di&is Nfcoragua,& vna quf d fibi facfen 
dumforet,quogratideoiili,queipfepredicat,rerumautorieiTepoflint,iii 
terrogauit Jn hunc fenfum Nicorague refpodiiTe AegidiaGerezeda regi? 
j4qpyw,^y| apud eum qux fi or tejtaturmo hominib? mactatis,aut vilo fanguine fpar= 
foisdelectatur quinoscunftaq3creauir,foIo animinoitiiergafe amoreferuidogaudet,no 
Itricordfsarcana illi patent,cordis ipfius meditatafoIumexoptat,n6carneautfanguinede 
pafcitur,nil eit quo magis excadefcat qua hominu,a quib? ip fe laudan 6i gloriflcari cupit, 
interitu.Veftris fuifq? hoitibus ad profunda tartanprofeftis,quoruhic vosimaginesob^ 
feruatis,grata funth^c abominadafacrificia,grata&fcelera cuncta,quoanimasvfashinc 
abeuntes fecum trahant in aetern a r uina. Vana hcec immo pniciofa fimulachra,de veJlris la 
tibuscX tepliseliminate:crucehac amplexamini,cuius imaginefuo fanguineGhriitusde? 
ad generis humani deperdfti falute iri*orauit:& fa-lices vobis annos ac beata veitrfs anima^ 
bus ceternitate pollicerf poteritis.Bella quocB f""t rerum creatori odfofa,pax inter vicinos 
amica^quos vt amemus ac nofmet ipfos imperat,ii tame vos tranqufllaagetes vftam quis W 




— — 



^f-f 



^0L^etfebecadts 



«Dmniaab 

poftra pla= 
cetptcr bel 
li oifluafios 
nem. 



^ticcracce 

erecteab 

Bcgidio» 



^mbcrbce 

Jncii» 



fltualiafftt 
fctfficia. 



cefucrit,propuIfare miuriam ac fe refq? fuas tueri cuiqj hominti fas eft. Prouocare vero am 
bitionisvelauar.rixftudioquenc^jVeutumicontraqpbonosmorcs 8cipfi'usDeivoIutate 
fieri h£c.Hisitadiiertis,Nicoragua fuiq? aulici qui aderat, oreaperto ab Acgidii vulm pe 
dentesailenfcruntczeterisomnib^praepofitionibusjhuicvniderebeliicalabra torferunt, 
quotela^quogalleasaurcas^quouearc^&i-igittasornamfq^fuosbellicos&militariaincli^ 
tavcxillaproSftiiricffentpercunc^^^ 

ru m fufos & colos exercebimus,terramq? nos ruitico more colemusJNon aufus eft ad hec 
Aegidius quiccf repeterc,cp femiturbatos illa retulitTe cognouerf t.De crucis autem adoran 
dse myiteno H vtilitate interrogantibus inquitjficordepuroacfinceioqufccfillam infpc* 
clantes cV ChriftiieapafTipiememores poftulaueritis,fdafTeqncmfni, modoiuibpetatis: 
fi pacem,fi contra fuperbos hoftcs viftoriam, fi frucTuum vbertatem, fi temperiem aeris H 
incoIumitatem/ihuiufcemodireliquaoptataprcpofucritiSjVOticopotesefflciemini.Cru 
ces Aegidiu crcxifTe illis duas mcmoraui, fub tciiipli tegmine vnajub dio in celfo mauu* 
fa^olatericiotumuloaltcran^quotemporcfiflcndafupertumuloportabatur^preiincpo 
pam facerdotes ait Cerczeda,fubfecutu cu fuis Aegidium regulo comitante , caeterifc# eius 
fubditis.Qjio temporecruxfiftebatur,cancre tubis & timpaniscceptum eft. Cruce firmata 
per gradus depofitos bafim prior confcendit Aegidi?, detefto capite genuc£ fiexo fuas fbi 
tacftus fudit preces,crucis demum veftfgia compIecTcns ofculatus eft, Regul? & efuscxem 
plo aeteri omnes idem erTccere.Ita noftris ritibus imbutos conftituit. Dedierum vef o di* 
itributione inquit,perpetuis diebus fex culiuris ac reliquis laboribus artibufcp inuigilans! 
dum : feptimo quieri & ficrfs intenderc oportere, diem q; illis feptimum aflignauf t domi* 
nicum,nec fi vlterius dierum feftorum Iongaferfegrauarentur,vtf le fore ratus efWnti ad^ 
dam ab Aegidfo ipfo in fu£ narrationis difcurfu pretermirTum ,a Cerezeda recitatum.Sunt 
fmberbes illarum nationum barbarf omnes,barbatos horrent ac formidat,iccirco Aegi* 
dfus quincp ac viginti iuuenes ob aetatem imberbes cuipforum tonfura barbatos compo 
fitfs crinibus efTecit,quo maior barbatorum numerus appareret,ad eorum terrorem fi bel 
• lum fngrueret, vti poftcaeuenit. Aegidium addiditCerezcda fcripfifTe ad fe, cum coactisi 
Hifpaniola peditibus.ccl. equitibus feptuaginta, vela fecifTe cfrcfter Idus Martii hui? anni. 
M.D.XXII ILad deffderatam querendf fretum prouinciam. Sed res haec ad noftrum non 
dum eft fenatum deIata,quando habebitur, habebitis.Haeciam tandem milTa faciamus,& 
ad Leftrigonfcam lllarum nationum horridam confuetudmem , ac domoivtemploriimcg 
fitus & ftructuras parum per deuen{am9.Regulorum atrioru logitudo cen tu,Iatitudo quin 
decim pafTfbus conftat,a fronte aperta,a tergo claufa funt omnf a.Sunt ab humo femiftatu 
ra humana regiarum pauimenta erefta,caetcne nil furgunt^ tellure.Domus trabfbus om* 
nes confefte. ac palleis cooperte,vnoc£ tcgmfnefinetabulato contcnte funt.De templfs ide. 
amplafunt 8t facellfs penetraiibusobfcuris humilfbus fultfa,in quibus penatesquifq^ no 
bilium fuoshumat,habentq5 proarmamentariis:ibinanc£cu vexillis lemunbusinfcrfc 
ptis inftriimentabelIica,arcus,pharctras,thoracesaureos,aureafq= galleas & Iatosenfes li* 

fneos,quib? certant cominus, miiTilia eria quibus eminus, & bellicos ornatus varios pace 
urante fcruant,acpropriisa maioribus rciiclisdeof um imaginibus pro facultatfbus hiw 
manas macTant partfcularcs viftim3s,votorum afTeclatis orationibus,corum morea faecr* 
dotfbus compofitisadorant. 



cCaputfejctum- 



E G V L O R V Matrforum frontes profui pagi dffpofitioncacmagnfui 
dinc grandes plateae cuftodiunt. Si multis conftet pagus domib9,8c paruas 
habent, in quibus ab aula diflantcs vicinicommerciam queantconuenire. 
Plateam regalcm circundat vndiq^ nobilioi^domus:in eius mediofitu \m 
jferecTa cft, quam opifices habitantaurarii. Aurum ibi indinerfa formandu 
I^monilia conflatur,niox ln paruas reduftum laminas aut vectes cuditur pro 
dominorum arbftrio,demum in optatas dcducitur formas,nec ineptc quidcni, In templo 
rum vero con fpcftu variae funt ereptae in campo ex crudf s Iatenb9 & bitum ine quoda ten* 
reo ad varios cfTeclus bafes pulpitorum more,octoconflant gradibus,alfcubi duodecim et 
quindecim alibi,fummf verticis fpaciu variu efl pro defignati myfterii quaiitate^viro^r de^ 

ccm ca 




Caput feprtmimn 



fotlmiKi 



S>uof?oftte 
rfigenera» 



cem capaxeft vnu,(n cufus medfo fpacfo Iapis eniinet marmorcus, httmanae ftature iacetitf 

Iongi?udine^cIatitudfne^quans:miferarueftara^^ 

landn die,popuif corona fpeftante,regtilus pulpftu confcendft aliud in profpeclu,carnf ffs 

cinain fnfpefturus.Sacrificulus, audientibus cuncff s - t ex lapide f IIo eminenti ftans pedibus 

pneconis officfo fongftur,& cultro Iapideo acuto, qucm manu geftat, vibrato: lapidfcinas 

qtiippc in terris omnibus illfs habcnt,aptas ad fecures gladiofc^ ac nouaculas conficiendas, 

cx quibus nos quotquot volumus aflequimur, neqj huius reiexpers fuit Afcanius Gardf* 

nalis : macladas erTe vi&imas, & an hoftiles an domi nutrf tas edicit.Duo nac£ apud illos gna 

funt h umanaru hoftiaru: ex hoftib? bcllo captis vmim,ex domi alris alterum : quifcB n a<£ 

Reguius aut nobilf s ab infantia domi nutrit maftandas viclimas pro fuis opibus , ofhis no 

ignaris ad quid feruentur,& lautius q; cetcri pafcantur,nec£ ob fd mceftf s, 9 a tenerfs pers 

f uafi viuant/ore vt in ccdites eo vitx exf tu conuertantur.Hinc per pagos liberi deambulaV 

tes abobuiisquibufcg proiam heroibus reuerenterfufcipiuntur^tpoftuIatisomnibiiSjft 

ue ad efunT,fiue ad ornatum quid petant,onuftidmuttuntur:nec£ fibiparum fauftedie ilio 

fucceffitTe apud fuperos donans arbitratur,quo fuerit aliquid impartitus,Varia igitur he.c ^tuibusu 

hoftiarum genera,variis in imolando traftant modis: vtramqp fuper co lapiderefupina dif rtmonQs 

tendtmthoftiam,pari(^modopercoftulaseuulfocordeaperiunt,&vtriufc5fangufne,re^ JW** 

gula eadem feruata,labra barbafcB liniunt: fed hoftflem vf clf mam praco facrificuiusgladi JJS3T 

Sm manu tenens & cantibus quibufdam triftibus circundans,fuper lapfde ftratam, ter iu* mtl , 

fl rat,mox apcrit,dehinc in frufta fecat,feclam hoe paclo edendum dfuidft: Regulo man?pe 

defcKCondiuntur,corda focerdotfbuseorum vxoribus acnatfs,quoshabef efaseft, prdbe 

tur/cemora nobiiibus,cjetera populo per fruftula diuiduntur: caput vero trophsei tecof 

«uaVundam arborum paruarum a carnfficina parum dfftantium, ad id nutrf tarum ,ramis 

appendunf .Qjii^ Regulus defignatas nutrit in agro vicino arbores,cuiufc£ regionis ho 

ftilis nominaferuantes,in quibus captorum bello capita fmolata fttfpendant, vti noftri du 

ces infane fuf feuitfe teftes,quam vicloriam appellant, galleas et vexilla huiufmodf c£ inff* 

gnia inflgunt templorum parfetibus.Makf gratum fe illo anno futurum arbitraretur, q ex 

pers vicHfmse hoftf lis portiunculae relfnqueretur . Domeftfcam vero vi 8imam,Iicet eodem 

lacerent ordine,mortuam alfter tradant^qtiafq^ f llf ns partes venerauir,oI ante forestemplo* 

r um partfm,vt pedes manufcg ac vifcerain cucurbita confe&a nimulant, ceteras vna ctcor 

dalillaruarboiKhoftflfupro^ 

inde amotas in co capo iacen tes,cu facerdotii applauftbus 8C hymnis canoris coburunt. 



KCapmkpnmum* 




VANDO VERO populus cum affueto facerdotum murmureDeoijir 
labia fricari cernit, vom preccfq? aperit fuas,pofcitc^ agrorum ceterarumcg 
frugum vbertatem,aeris fakibrft«teni,pacem, aut fi certandum ilt^vicloria, 
vtq> brucos 8C locuftas, alhmies & ficcitatem ac ferarum vim &aduerfa qqj v< 
deturbent,pro erticiatu animi quifm fui efflagitat, Non his contentf facris, 
Regulus acfacerdotes nobiicfcg fuo a ipfi' fanguine , fed vni tantum litant fis 
mulachro.ld fupne infixu haftse tricubftalf ^cufumma popa ad cceli afpeftu fenioresau^ 
torati exportat e tep!o,vbi toto anno religiofe cuftoditur: infernis cVid eft numinibusfimi 
le,quo pa cfo ad homfnes deterr endos fn parietib? dcpingutur , Praeeiit facerdotes infulati, 
populiagmen incedens vexilla geftat quifcR millecolorib?infcripta,exsofampiointexta, 
cufufs lemurii f magimbus. Ab facerdotu humeris velatfs varfis linteis Tbalteidigfto craffi 
ores pendent ad f uras vfqs, in quorum fimbriatis vltimis capitibus funt annexae crumenae 
ilngulse-jinquibuslapicleasacutas nouaculasconfeftorumcp puluerum exdeficcatisher^ 
bfsqufbufdam faculos geftant.Sacerdotes ordine fuo Regulus et nobiliores pone fequunf, 
confufa dcin multitudo populi ad vnuni , nemini qui ftare pedib? queat abefTe licet ab hac 
fupftitfone. Ad deffgnatu applfcati locu,fuppofftis pri^ odoratis herbis, aut piclfs lodfcib? 
nc terra hafta cotfngat ffftut, facerdotib? ea fuftinetib? fufs affuetfs catfb? 8C hymnfs demo 
nfolti falutSt: cf rcufilmt iuuenes trfpudfis cVchoreis ac milie generib? ludo^,tclorQ,8c^cu^ infymm 
to^c agitatioe agilitate oftef ates.Dato a facerdotib? figno nouaculas qfq^ fumit et fulcati ipfi cicim , 20< 
fibi linguas^fis ad fimuiachril ocuIMulnerat^fodiut alii^fcindut pla^r ic^ ad no exfguu minum. 

M 




1 



froftiumad 
uentus. 




JSefcriptio 

laciapud 

TBicoj^ui 



_^.0$.£>erte fcecadfe 

fangufnis $fluuiu:oes eo fanguine,vti i'n priorib? facrisdixini?,e# fatuf frfcaiit firmilachri 
labra barjbamq? :puluere mox illo herbido fupinieclo replet vulnera.Ea efleillius puiueris 
vim aiunt,vt paucas intra horas vlcera curentur, ita vr fciffa fuifTc nufquam vf deantur.His 
peraftis haftam facerdotes parumper demittunr , ad auresprimoReguhiSjmoxnobilcs, 
popularesdemumffmulachrumalloqumur,turbidas quifq5 fuas animfprocellasaperit, 
vtoptatis fauftefcelfcitercg faueat,cum reuerenti tremore acmurmurecapiteobftipofups 
plicant, Itadeceptia facerdotibus donutmregrldiuntur. Dumhis & ociofis rebnsaliis 
indagandis intenderent,eccevnnm poft aIterum:pluresexploratores,qui Diriangenem 
venire armatum nunciarent , animo quippe non folum refidendi quod ipfe fuerat imparti* 
tus,veniebat,veruetiam interimendi nof!ros,confifus paucitate virorum,quos exploraue^ 
rat,& fpe poflidendi,qua£ noftri fecum habebant ,fnteIIexeruntnoftriaduenrareDiriange 
nem^amantcVipfi aurum,licet nonvt moneram,fed admonilia diducenda,ornaruscau* 
fa : venit ergomagna comitante armatorum fuo more caterua,adoritur noftros,quos fl 
reperiflet imparatos, ad vnum trucidaflet.Certatum eftgrauiter adnoclem vfcg, 

CiCaputoctauum* 

IC MVLTA Refert,qua£pr^termitto,neiimustibiego,tu<^Pont^ 
fici cKamicis tuis moleftf: coIlige.Vicit parua manusnoftracopiasfngcn 
tes.Pfedeum,quidomimiseft exerciturl^arTuiflecontremifcens&abeo 
\ F«ffl i ^ crimlnefefemco,imie ^ 

i W*eWwM ter ^° lell ^ us Nfcoianus regulus, ad que regredf fuerat coachis v idem de 
gJlil__lfl ipfis,ob auri copiam quam ferebant adimendam , fnterficiendis co£ita- 
*— ' uit. Id fufpicatus AegidiusGonzalus, minfme feNicoianocredidit.Irt 

ordine ftructis cx feruatis militib^infirmifqp & auro in cunei medio locatf s,cu equitibus il? 
hs quattuor 8C arcuariis ac fcopetariis feptedecim bellatorum fuftinuit furorem,oi multos 
trucidauit.Ea nofte egit i nfomne,primo diluculo pacem petunt,pax annuitur. Ad fancli Vi 
centiiportum^vndecTifceflerant^reuerterunt. Naues regrerTas erTe repererunt,quse iam ad 
occidentemtercentum leucasmarisignoti circiter percurrerant. Intereadum ipfepr^tor 
Aegidiusifta in internisperueftigaret,redierantvero,vt in eoportunauesiterumpoftali 
Wrtmtfiumenoves qraffat^refltaentjVt ipfeait.Defcribit auteNicoragu^viciniahoc 
pacto. Ad lpfiiis Nicoraguae atrii lattis internu ait reperifTe aquaru dulciit lacu,adeo prote 
tum,vt ei?finefcrutari nequiuerint,dicitq^fluxu&refluxuagirari aquaseius^vnde appel 
landum efle niare dulciu aquaru cenfet ob eas caufas Jnfulf s ait erTe refertum .Interrogati ac 
colae,quodefluat,&an in vicinum pelagus leucastres diftans euacuentur aqu;eill«,nuls 
lum exitumhabereprofefli funt,ad idauftrale vicinum pracipue mare,an aliapartela* 
Datur,reIiquifTe illos ait inambiguo.Proptereaprofiteturipfe,vt exnaucleorumopfnios 
ne refert habere ipfosprocerto,eamefle aquarum congeriem cW feptentrionali pelago 
fefpondeat,tbic£reperrri pofle fretumtantopere defideratum.Si quidinhoc egocafufen 
tiam fcire voles , inquio diftum ad fui excufationem , quod fretum non repererit , tum ex 
aquariim potabilmm natura, tum etiam quod accofce an exitum habeantaqu* fhVigno* 
rent > oportet nos eodem deiiderio torqueri , an fretum aliquod vaftitates illas interfecet. 

C jtaput nonum* 

ISTE PARVMPER Pofth^cfcripta,tabellarioferepetafatdmoj 
rante , venit ad meDiecus ArfasPetri Ariae gubernatoris filius , fecumcg 
duxit Licenciatum illum Spinofam,de quo ahas.Defraudatos ab hoc Ae* 
gidio Gonzalo ait Spinofa Petrum Ariam gubernatorem (ac fe)qui tra* 
ctus illos ab ambobus fuifTe multo ante dctectos afFirmat , paccatofq? Re 
_ gulos incolas in fuis progreflibus reliquifTe. Audfetur vtrarc pars, Quid 
in fenatu nf o a C aefare fanciendu iudicabitur viri haru reru intaelaru ftudioCtua]caufa intel 
IigentaIiquando,nuncfatis,meonominedices ofcuIapedum,fioccafio locum prabueffr,. 
Beatiflimo noftro Claementf,Hffpani tanti efle Beatitudinem fuam valoris & preciipenff* 
tabunt,quantt te faciet,qucm longo apud eos comerciomaximi efle N a maximis iureme= 
rfto faciendum ccnfent. Apnncipum eleclionibus in miniftris iudicia fepe liberantur. 




Caputnonunn foY.xc* 

C Accipc tertfum quod emerfft,morate iteruni curfore,fua_ Beatf tudfuf vt ai bitror <*ra 
tum cognitu futiir tim Jn ea decade ad Adrianum direfta, vbi Malucharu aromata produ* 
eentmm lnfularu defcriptio patet,deexorta inter CaftcIIanos reptores & Portugalefes cotro 
uerfla fuper his inuetis,eft fermo. Adeo certa effe rcm illa in tra noftros lim ites ab Alexadro 
Potifice affignatos arbitrainur,vt ad noua profeftione pra_ paradam,cum im penfa no vuk 
gan,recetesin CatabricoBilbaui portunaucs fex,neceffariisc6meatibusc6paratis,con= 
ttnixerimp.S tatueramufc£,vt circiter vcrTmm aeqiiinoftium vela facerent ex portu Clunio 
Galleco tibi noto,ad aroniatum ea commercia tra clada deftinato,quod fit ab omnibus oris 
feptetrionalib? mcrcatoribus venietibus multo propior,& comodior, itfnerecp tutfon',63 
ft ad Hifpalenfem rebus Indfcis deftgnata cotraftationfs domum appellatam,aut in Portu 
galia per varfos ac togos lietorum f nftexus tendere cogeretur.Portugalefes fufs rebus pre 
fentaneafere rufnamlf res procederet fpeftatcs,totoconatueffiagitarunt,ne tanta iafliira, 
fuo pnus uire no m tellecto^fllceietur^quod fibi pfoadeant eas Maluchas fnfulas a fufs nau 
tis ftif ffe hacten? reptas & traclatas,.acerec£ in tra ftios,no Ccefareos aftignatos ter centumfe 
ptuagintaIeucaruterminos,extra lfulascaputviridediclas fpecl:ates,qcf aPtoloimeoRifar 
dinum dicf tur promotoriil, a nobis Gorgones putatas^Caefar vt is qui iufti cft cV refti ma 
gis amator,qua fortunaru,cum propfnquo rege pracipue quicofobrin? eft,& forte fi vuk 
gatus valet rumof ,fororf? propedie futurus,eorum annuit poftulatis, vt quid iuris infit de* 
liberetur.Naiies fubfiftunt,apparat9nil Iucratur,viri & miniftri adidnegocii electimuiU 
tant.Statutu fuit vtaftronomia^cofmographia. ,ac niaritimc artfs,f urfs etia perf tf abvtrifcR 
ad ref df fctifffone,in ciuitate Pace Augtifta,qua Hifpanus vulgo appellat Badaiozu,c6ueni £omtm9i 
anr,qcfisIocusPortugaIiaemetafitcumCafteIIaJeruntnfi.VeneruntiIIi.AKaledisApri Badafotil 
lis vel circiter,de proprietate vetilari,difcutiq3 cceptii eft.Poriugalefes, vt quib? affentirivel 
puneto nufquaexpedft,ratfones admittunt a nf fs adduftas fn medfu nuIIas.Tercetilfeptua ^ontrouer 
ginta leucarudeffgnatfonefncfpidebere ab fnfula Gorgonu adoccidentevItfma,qu<efan* **£»* 
fti Antonif diciturvolunt Caftellani:eacj5 \ noto merediano forrunataril longirudinisgra SBffi^f 
dus noue&dimidiumaiuntdiftare.ec6traPortugaIenfes a primainfularum,qfalisiniula noe fu G t>i* 
mincupanirptinaciterinftant^quaediftatiagraduslogitudinfsoccupatquinc^jcalcularide ufdcdiarer 
bereJHocpaftoCaflellanifuamremprobant,, Sfquisarbitrariusinter certatesdefinibus min(s * 
vicinosad Iftesdfrfmedaseletfus itacefuerit,abIoanfspr^dfonoto,acdiupoffeffo,Fracif - ' r~ 
cus efus vicinus habeat centuni paffus,ab vltimo Ioanis prcedii limiteincipienda effe men - 

fura,nullus eft qui ambigat.Sf enfm ab initio predii captanda eft menfura, vt prcedii poffef 
fum foluat Ioancsncceffeeft,quonf aea ratione fiiii includit in pafto przedium. Aiuntergo 
Caftellanivel Gorgonuveftraruhaclenus infulafu imperiu foluite,veI ab vltinioillarum mhile 
littore qnaeftione hac effe dimetieda,affentiaminioportet Jnftiterunt diu.Codufum nihil, cffinu 
quonia fi Portugalefes Caftellanoru f udf cum fen tentiis affentiretur,no Maluchas modo in 
f ulas Sienenfibus & magno finui ac promontono Satyrorum GiJlote,de qua in decade ad 
Adrfanu aPtoIoma_o,vti arbitraturpIa_ric£,exhisGatigara a forfunatisgraduscetumfe 




Portugalefes,CafteIIanfpraedfcant.CaputexcutftintadhxcauditaPortugalefes.a_terunt 
etia nautse noftri ,ab ea tam vafta nauigationeregreffi,ab illaru infularum primafio regulo» 
apudqiiegariophilisnauimVictoriaappe^ 

ta_ obferuatiae clarumargumetunnPortugalefesverofcedus iftumcumquocRillariifnfu 
larum r egulo,nullu oftendunt. Afunt tame Portugalefium nomead eas fnfulas deueniffe 
Portugalefefqs viros f n efs fuiffe vf fos. Ad id noftrf Portugalefem vnum fe reperiffe fateW 
fed fugf tiuu,ob comiffa fcelera f udf cf um tfmente^neminem pra terea, nec alterf ufmodf co 
aiierciivIIumffgnum.Q.uid a Caefare fnfenatu noftroconfultumprfusftatuetur adhuc 
cftfnpera.Portugalenffbuseritaffuetasfibiaclionesintercididuriffimum,nobistantioc J i 
cafioneminuenfi amittere,nonerit placidum:Deus interfin Tuiam valc. Burffisdecimo 
quarto IuIii # M,D.XXIIII. * 



fXaputoeamum, 



M« 








— ' 



v* 1 



riincremli* 
tlint^poi* 
tugalcn. ct 

noe. 



lenfee voto 
minimccos 
potee eife^ 
cri. 



Ciufcttea 

jlufTjame.. 

*3tepl?an* 
6oine5. 




jUuo&fca 



JlausXPa* 
rini Cara/ 
cioli. 



•&< 0$.g5epttms becadte 

B VA R I O S Pyratas & ob hoftilitatem cum rege Gallorum,ftfnera no 
bis,tam terreftria,qua maritimacoclufit iniuriateporurn.Duplicatopro 
pterca mitto ad te poftulate,que de orbe nouo,paucis additis,noua emerfc 
runt.Qjiattuor & vigintiadprcedicte cotroueriiae cum Portugalefibus de 
liberatione miffi fueratprobati viri,cx quacg faculratefcx,afirono!iiicapii 

ta,&Iegalicofmographac^artibus&nautica.Horumtibinotifuritpaucu 

Beatitudinivero Pontificis nulli . Redierunt onmes. Senatuinoftro,mox Ccefari,aliorum 
nomine lata prsebuerunt de aftfs in eo couentu rationem.Don Fernadus Colonus,Ghria 
ftophori Coloni horum traftuu primi vcftigatoris filf?, fecudo natus,vir eruditus & imite 
periti tres^cseteris audietibus Liceciatus a Cuna,&LiceciatusHcmaiiuelus Regiffenatus 
ille, Valdoletanse Cazellarise hic,auditores,& vnaLiccciatus P - ifa in Granatefi Cazellaria 
primas caufaru,vti famaeft,aduocatas retulerunt. 4L Qjia^ fupra memoraui eafuntafta, 
neq3vltraquicqua,ftatuto a Cxfare'diequi fuitMaiivltim?,invni?fluminisp6teCaftel 
la: terminu dirimete cum,Portugal!anomine Caia: fuaprotulere Caftellani iudices arbftra 
rii adiddeftinati fentetia,necg vt die authoradifTerrent a profereda,potuerutaiTequiPor 
tugalefes,quib? qu&q$ dilatio eratcomoda,vt Maluchaemfulx,exveterum cViiinioruiu 
dicio gradusviginti ampliusintra Caftellanos liniftesffte intcllfguntur,fancitueft. Nec£ 
MaIuchaexcluduntautTaprobana,fieaeft,quaPortugalenfesZamatraappellant.Redie 
runt crgo Por tugalefes^qusecuq? aftafunt taxando faciedemifla,priftinas aftionesminime 
deferturi. Audiuimufcg miflam iam efTe ab illo rege iam iuiienc clafTem ingete,fubmurmu 
rant noftra,fi acceflerft,feobruturos.Nos veropridieKaledas Iuliicefuimusin fenatuno 
ftro rcm Indicam *a Casfare decernedum eiTe,vt priufqua proxim?veniens Auguftus men 
fis euadat e manibus,noftra fex nauiu claflis vcla faciat,nec£ imperabitur vt cofligant,fi po 
tetiorPortugalefis audebitlaceflere,erit in manuCaefarisvindiftaterreftris,fimaritenta^ 
ueritinobferuatilEftnac5Portugalia,vtioptimecalles,Caftellxangulus,o:qiiotaportio 
Lufitanie,cu in Lufitania egregi<e fint vrbes,Metimna Capi,cmponu infigne.Salmatica 
vnacuAbula,Segouia,Zamora,Tauro,&fortunatoToletanoregno,cxmultapraeterea,ci 
Anna & Doria fluminib? includunf, vti fsepe in prifcis meis dccadib? enarraui, quonda 
fuitCaftel!^earegiocomitaras.Abenignoregefub regionoie i nepoteliberetrafmiflus. 
<E Decretu quoq? eft, vt Stephan?quida Gomez artis & ipfe maritimae perit?,alia via redat, 
qua fe inquit regturu inter Baccalaos & floridas fa diu nf as terras iter ad Cataiu,inftr uif et 
vna tantunauis carauella^neq^enfmaliudhabebit inmadatis,quavtanexitusadmagmi 
vulgocancm,exOcceani huiusnoftrivariis inflexibus,6i vaftisambagibus reperiatur. 

N5FRANCISCO MA^ 

RIAE SFORTIAE VICECOMITI DVCI MEDIO 
lanenfi .Eiufdem Petri Martyris Septima Dccas, 

EARVM DECADVM DE ORBE NOVO PRIMAM 
frote Excelletfe tuze patru? Afcanf? VicecaceIIari?,mter cardincos 
quoda Princeps clariffim?,oi ncmini fecud?,aflecutus eft,quonia cf . 
flagitatione repetita lperabat mihi,vt q in hisoccidetalibporiseue 
niret excclletf 9 fux fignificare.Hui? rci tefte ofTero infigne iftu,om( 
virtute ac reru experietia praeditu,Marinu Caraciolu protonotariu 
Apricu,CatinefcmelecluCaroliC3i:faris m praefcntiaruapud tc le 
gatu,qui tuc patruo ipfi adcrat v a fecretf s,quado claufas ab orbis ini* 
tio,ad nfa vfcg tepora fuas nobis portas occan? aperiebat.Meas ea te 





X.deidefucceflbr ipfi9 Adrian9.VI.P6tificesniaximi,fuis melfis acdiplomatitomebra 
neisexcitates,decaduqvaganfcorp^vfurparut,vtrctataabobliuionisinium 



detes Tu princeps I lluftriiT.fero nate,ac fero ad auitu regnu eucftc,q fero accidcrut habcto. 
Camilio Gilino excelletix tiic fecrctario ap ud Cefire petcte,a reliqs pricipib? has narratio 



-■ 



■ J Illl lll l l 



Caputpnmum, 



folxcl. 



'ceanue* 



nes adcxcellentfa tuamef natalisdomfnadiiierto.Inter totreru proceIIas,quib?excellentia 
tua cdcutif ,fore gratirTmiuleuamecuraru femel atcp ite^iurciura^o£fcrTus eft. Ab Oce? 
ani primalargacg :bcneffcentia,per Chriftophorum colonu excitata, pcuutia cufta vfq? ad 
hasnarrationcs v no fafce lacobus Pierius hero fuo ptonotario electo Catinenfc, ad vos no 
mine Cefaris ab hac legatione difccdente,afportauit, Adriano Pontifici ofFerendarqu^par 
tim opera calchographorum erant in vulg? emirTa,partim fua manu a meis archetypis fcrf 
pta.Apud excellentiam tuani fub eodcni hero is eft.Depraeteritisab eo exigatur rati o, cam 
nifi reddiderit in malis erit.Qjix noua praegnas Oceanus pepererit,breui de prererf tis epi 
lo^-o prxeunte,nunc percurram?.Eft nanqs Aibana fue,qux triginf a vno partu dicitur fce ^lbana fat 
tu?edidin%nofter hic Oceanus fcecundior, & munifico princf pe munificetfor. Nouas qp Ff cundioz 
pe nobis terras 81 nouas natfones & ingentes opes quoto anno patefacf t.De Hffpanfola im ^ 
nienrx vaftitatis illius regina,vbf fenatus aftat iura exteris praebens,dec£ Iamaica 8i Cuba 
nouo nomine Fet nandina,reliquis etiam infulis elifiis, intra cancri tropicu Iatera jporrigeri 
tibus ad equinoclium,iam fatis: vbinemopopularium noclis &diei totoanno difcrfmen 
intelligit.Vbi non dura eftas,nec hyems vigetrigida,vbi toto anno frondefcut funtcg onu* 
fte floribus 8C vna fructib? arbores, neq? defuntanno toto Iegumina,cucurbite,meIones, 
cucumeres,8£ hortcnfia cxtera,vbi armenta gregefq? hinc aduectatnullum cft nanq? fn in* 
fulis natiuum quadrupes.fcecundiore partu, cV procerioribus coalefcunt corporibus: decp 
putatocontinenti,qui Europamfua Iongitudineab OrienteinOccidetem ter fuperat vni 
uerfam,nec minus alicubi protento a Septetrione in Meridiem ,licet Ifthmis alibi perftrin 
gatur anguftis . Eft ea putaticontinentis tellus a qufntodecimogradu arctici poli diftenta, 
vtrumq* tropicu & xquatorem findens,ad antarcrici poli gradus quattuor & quinquagin 
ia. Vbi,quo tepore Orcades xftatefruuntur,ilJiconcreto gelu tremunt,& ecotra . Haec per 
fignificatione ad Adrianu Pontificem a me compacta,8c cu cxteris allata ad vr bem , percg 
breuem mappa membraneam a me traditam oratori tu© Thome. Maino hinc difcedetf col 
ligere poterit exccllentiatua Jn ea fitum illoru tractuu omnium cii fuis adiacentibus infuss 
lis inueniet.Nuncad recentioracurramus.HifpanioIae Cub2eq$,alfas Fernandinaea Fernl 
do rcge,lateribusfeptetrionalib? nobiliu &ignobiiiuiacetinfularucopia tata,vtegofpfe 
ad cuius manus qcuncg emergunt afferunf , de f llaru numero vfx aufim credere q pdicanf ♦ 
Ex illis fex cV quadringetas ab annis vfginti amplius,quib5> Hifpaniolx Cubaec^ habitato 
res Hifpanieas ptraclaritnt,pcurrirTe irtquiunt ♦ & quadraginta vtriufq? fex? milia in feruf 
tutem ad inexhauftam auri fame explenda,vti infralatf? dicem9,abduxcrut:has vna deno^ 
minatione Iucaias appellat,&! incolas Iucaios. Ex his f nfulis plaerxcg fuapte natura natis ar 
boribus miris modis vtilib? coftant,Hfs folia nuncg decidut,aut fi vetuftate plaeraqs colla 
bantur,nudaf tn arbor nuncf ^recetia nanc# pri? repullulat,cg laguefcant vetera. Duas prx 
c'f teris natura illis pftitit arbores ccleberrimas & memoratu digniflimas, Iarumam vocat 
vna,alteri no dedere nome.Eft Iaruma ficuifimilis,eo modo frondofa, &£ Populi altitudi^ &M\ie flt 
nem fupcrat ,nec folida qufde more alia^ arbo^,nec inanf s tii vti arudo: vti ferula potf? aut ^f ruma ar 
fambucus.Fructu creat fefquifpitamale,mollicie ficus,fapidu & falubrefanandis vulneri* °° z * 
bus, folia miro vigenteftcctu.Vno id probantexemplo viri aucloratiquida.RixantesHf 
fpani duo inter fe inuicem digladiebatur ,humeru vnk & lacertu vno idvt gladii fer^ difiecft 
hoftf alter,fub alari pellicula vix mebrufuftinete,qua ilib? conexa, Accurrit vetula Iucaia, 
delapfum fuo loco membrum fiftit,ei9 arboris nec alio medicameti genere adhibito,folia 
cotufa fupimponit,paucos poft dies fe vidiffe viru incolumeatteftanf . Qjii nodos i fcfrpo 
qruntjirruminent ad libftum : nos haec 8i maiora porTe in natura fierf credcre conftituim?, 
Huius arboris cot tice aiunteiTe lubricu 8C leuigaru,c] cu non fit folida fed medullofa/acilf 
fcalptu euacuaf . Vndc cafum audiat excellentia tua narratu digmfilmiVed artifici fuo fnfau^ ©efpcrate 
ftum.Iucai a fuis fedib^ abrepti defperatis viuiit animis: dimiferc fpiritus inertes m ulti,a cf SSJJffij 
bisabhormHo^pvallesinuiascVdefertancniora^rupefc^abftrufaslatitatesjaliivfta fed^auul 

finierut.Sed q fortiore peftorecoftabat,fub fpe recuperadx libertatis viuere mallebat • Ex r, 
his plxriqs n6ineptiofesforte,fifugxloc9dabaf,partesHifpaniolxpetebat feptetriona 
les,vnde ab eoi^ pfia veti ftabat, SCpfpeftarearclonlicebatnbiptentis lacertfs SCoreapto, 
halit9 patrios anhclado abforbcre velle videbaf , 8i pleric^ fpudeficiete laguidi p inedia cott 
ruebat exanf mes, Ex his vn^ vit^amantior domoi^ coftruendai^ipatrla lignaria arte excr* 
cuerat Jicet ferro careant 8C calibe/ecures tamen,fed Iapideas 8C ad miniftenu cxtera inftrus? 
* Miif 



fucak tn* 



'■ ' I 



i 



i 



% 



> 



> 



V- 






mfularis- 



Dcaliaar* 
bojc. 



Jgnorltia 
Ijumana. 



:0.£5.©eptime, fcecadis 

a^irO inu2 menta afTGqitutur^diHlcile creditu prouincia amplextis eft.Iarumae arboris trabe abkidit, 

1 medulIaei9fcalptavacuauft,Marziogranoecucm^ 

pufillti pro viatico,vtracE arboris frote ftipauit,trabe in marc proiecta c6fcedit,viru aliurrt 

oc fcemirta aftines nadi peritos admittit,remts patriaverfus trabe impellu t.Egrcgiu id inue 

tumfnfcelicib? aufpiciis mifer inchoauit,admiliariacirciterducetu,inredeute 'a Chichora 

rtauim,de qua fuo loco dicem9,inciderut:praeda in nauim Hifpani trahunt Iugete,trabe ad 

Hifpanfola,rei tatastefte^dduxerunt,miferopenuc6geftovfi funt,viditTetrabe&ci? fabri 

caearchitectuallocutosfuitTe aiunt feviri auc1oratiplures,dearbore iaruma&efpcircuftari 

tiis ia fatis.Eft arbor alia malopunico pfim tlis, neq? maior,fed frodofior,de fructu rationc 

prebet nulla,de cortice quiab arborc tollif fua,vtiad crepidas formadas quottanfs excoria£ 

fu6er > rtec < pptereainterit, autgignere gladesdeffnit,vti etiadecynamomiarboredf,pene 

no crcdeda ferunf :credo ego,qui cortfce momordi abHifpaniola latu,vbi cV arbor h$c paf 

fim nafcir,de qua frtictu Afcanio Sfortie patruo mifi,quado Colon? prim? reptor horu tra 

ctuti,a prima fua nauigatione regreflus multaru reru nouaru fecit me pticipe.In fccudi cap. 

primaedccadfs meae calce reperiet facta efTe dc his metionexortexillc cynamifapore,gingi^ 

perisamaritudmecVgariophfli fuaueodorepraefe fcrt.Ex ignauia nfaqusenmusaroma 

ta peregrina,quib? no irtdigercni9,fi quae apud nf as iniulas vulgo nafcuntur,in vfu forent, 

erttrttaliquadoprocuIdubio.Auridirafamesad fuifoli? amore animosHifpanoruraptas* 

ttit:caetera poftergata,iure mcritopreciofa 8t vtilia,provilibusreIinquutur.En quidde pf 

pcrc noftro, v a me vnlt mifib ad Afcaniu vbiq$ ad faftidiuvfq^maluarti cV vrticartiapud nos 

more nafcete quo cotufo infulares omnes & aqua couoluto infufopane vefcuntur,ei? aiunt 

jlaue pfpe cuc fpecies quinqp : Malabario & caucafeo hic eft pipere calidior , cK ibigrana malabarii 8C 

ris ibifpa* caucafii viginti no fufficerent,quino2 fat funt,& fuauiora reddunt inra carniu ex his qufnq* 

ni01 ^ qua ex f llis viginti.Efthumani generis infania tata,vt quae diflicili? aflequitur pertinaciter 

ea cenfeat erTe fuauiora, vtilioracp. Cortice tanttim illtiftris hxc arbor eft,ad fladia plura fa* 

pidos emittit odores & fpiritus recreantes,patuIos fntedit ramos,in Iucais infulis eft vulga 

tiflmta*Columbaru inter eius ramos tanta nidiftcat multf tudo,vt ex proximis bimini ma 

gna fnmla,8c florida tellure habitatores,ad coltibaru captura traiicientes onuitas naues caru 

fucafgfoc pullisabducant,Iabriifcis perarboresferpetibusfunteoru nemora,vti dcHifpaniolisali 

ming fo:* quado dfxirn? jeferta. Iucaias fceminas af unt adeo formofas fuiiTe,qcr' illarti pulchritudine 

morg . allecla vieinaru terraru incolae multi propriis larib? derelictis, illarti amore eam fibi patri5 

elegerint.Cb^re multas ex Iucais infulis politiorib? viuerc morib? inqtiiunt,qua fn eis q 

logfus ab flotida oi bimini cultiorfb? tcrris,dfftet.Lepidu eii auditu,quo na pado fe gerat 

irt veitiedofcemine,viri nac^ nudi agunt.nifi cti bella genit,aut feiifs dieb? tripudiisfic cha 

rcis intetf veiies plumeas varioru fibi colortt & criftas imponut,ad elegatia. Fceminac dum 

Euellarestrahut annos,ante meitruipollutionenil gcftatpenit^Pudcda poftidcureticulis 
6bicinis,herbaru quibufda foliis f m miflis,ea cotegunt. Aduetate meftruo paretes ac fi ad 
viructTetnupttiduceda,vfcinos adcoufufu vocant,& cucta laeticfx fignaexercent,necaliud 
qtifcoj cooperiunt,dti nubilcs funt. Viciatae vero fcemorahb^ vtuntur ten? genu,ex variis 
herbfs tenacib?,aut exgofampioc6fectis,qd' fuaptc natura ibinafcir,ex gb? ftamina didu 
ctit,&nent,ac futif,& intexut^licct nudf ftnt,ad cubiliu tamcornatti,& Ieftortipefiliu necef 
fitateIodices,quasamacasi>fi>ocat,c6f<ciuuRcguloshabet,hisparentadcorcuereter,vtfl 
cuiccp rexpraecipfciti ex alta rupe,autverticequouis imperauerit,nulla rationc adducta iti 
mediu alia,praetercp impero vt deiicfas teifine mora reguli diftii exequit : fed quo fine inclu 
datur regia potcftas,fanftu eft atiditu.Nulla eft regi alia cura praetercj de femetibus & vena* 
^fufnD »e tu ac pf fcatfone.Qj Ilc ^ feritur,quicqd platatur,aut pf fcaf ,& venatui indulgef ,quicqd per 
guloiumrc aIfasartescfTicitur,adregis imperitifft.Vfrftimexercitiadiuidit nd hbitti.ColkctJe fruges 
gfmcn. m f egf is gregatur horrcis.Inde ad vfum populf toto anno pro cuiufq? familiadfufdunf .Efl 
ergo Regulus,vtf rex apum,fulgregfs ceconomt? & dfftributor. Aurea erat illis aetas,meum 
ac tuii,femfna difcordiaru,aberant:pilae ludis & choreis ac venami cVpifcationi relfquo v a fe 
metfbus 5C meflibusanni temporeindulgebant,de foris iudicfalibus,delitibus,de iurgfis 
aut rixis intervicfnosnulIamentio.Regfsarbitrium prolegehabebatur. Idem incaeteris 
feruabatur infulis,in omnib? crant paruo contentirgcmm eti quodda gentis ab ipfis magnf 
factum fub aqufs reperfunt, per cochflia rubra,quod aurib? appcnfum aflerunt.Sed aliud 
prasciofiusexcocleis limacibus ingentibus,quarum carnes funtedulia Iauta,in cuiufcp co? 



■ WhVftfllr.r.i 



Caputrecundnm* 

clcae cerebro lapfllos r eperfunt dfaphonos rubros,cV flammantcs,qui cx ill/s viderunt ali 
quos,nf hilo efle p fropo rubentf,que vulgus rubmil dicit, viliores affirmant, coclca ipfam 
cohobum vocant,lapiIlum ex cohobo appellant cohibici.Terreflres eria lapfllos Iegut Iiiss 
cidos,flaui nigriq? coloris, ex his torques moniliaq* afTertlt ad laccrtoru &gutturuac etia 
tibia^ ornatu,Ifcetmidiambulerqn Iucai fuerut.Defitu mox^dcruinaipio^paulifper. 



cCaputfeciwdum* 







| V C A I A S a confecturfs iun ffas fuffle quonda reliqufs magnis fnfulf s no 
ftriarbitratur,cV ita firiflea ftifs maforibus creditum incolce fatentur, Sed vi 
tempeftatu paulatim abforpta tellurealterncfeceffifre^pelago interiecio, vtf 
de Meflanenff freto efl autoru opinfo,Sfcf liam ab Italia dirfmentc, q> vna ef 
fet quondam cotigua.Vi demus & paflim multis in locf s creuiiTe tcllure, cre 
fcereq; quottidieac impellere mare vts cx vrbibus Rauena 6i Patauio, quse 
vfcfnum habebant mare,nunc valde reductum :fta nuncefle maremultfs in locis vbi terra 
folebat. A ffmf li ergo praefentf Uccbit facere de abfentibus coniccturas. Varif s faifie quon* 
dam prouentibus fortunatiftlmas harum infularum plaerafqs ferunf, dfco fuifte cp in pra 
fentfarum fintdefertae,vtfuo loco commemorabitur. Ambftu aitint eiTcmilliarium fingu 
las Iucaias a duodecnno ad quadragefimum,neq$ maiore vllam, vti Iegitur de noftri maris 
ftrophadibus & fimplegadiDus exulib? Ronianfsafi]gnatis,Giara,Seripho & mtiltis pras 
terea cxigufs fnfuIfs.Scd has fatentur habftatorfbus quonda fuf fierefertas,nunc vero defer 
taSjCp ab earum denfa congerie perduetos fuf fle mfieros infulares,ad Hf fpanfole Ferdfnan 
dinsec^ aurifodinarum trifte minifleriiljinquiunt^deficietibiis ipfarum incolis * tum varffs 
morbfs & inedia,tum pre nf mio labore,ad duodecies centena milia confnmptis.Piget hec 
referre,fed oportetefle veridicum: fui tii exitiivindifta aliquado fumpfere lucai, raptorib? 
interfeftiSjVtilateinpnmfsdecadibusmemoraui.CupidftatefgfrhabendilucafoSjmore 
venatoijf g nemora niotana percj paluftri a Ioca fef as infeftant,ita quida Hifpaniduob? naz 
uigiis fepte viroi^ fmpefa coftructfs, ex oppido Port? platae df tto in Hf fpanfole fito lafere, 
quafeptentrione fpeftatad Iucaias,homocupficaufaannoab hincteiliotranffretariltXfc 5 
cct ea nunc ego fcribam,p Camilkl Gillinu efflagitatus,vt e fcrinffsarchetypoi^ al/qua no 
dum emilTa,de his inuetis ad cxcellentia tua dirigendagquirere.Ierut ergo i!li,veftigarut 
vnfuerfas has fnfulas,praeda no repta,a? eoru conuicfnf iadiu ex amufiim exploratas depo* 
pulatf fuerat.Ne cofocffs frrifui foret fi vacui ad Hffpanfola reuerterenf ,dfrexere proras ad 
Arctoo boote. Aiunt plerfcg mentf tos,q fuafponte dixerfnt elcgffle llhid iter,fed inquiunt 
ab exorta &biduo perfeiierata rcpentina tepefiate fuifie raptatos,ad cius terre, quam defcri 
bemus, profpeftum,vifo a longe celfo promotorio.Qjui fe ad ilttns noflri applicarcnt, mi 
raculo mipicli monftriialfquod ad fe vcnire putarunt incolae, q vfu nauiu ipfi careat; vifen 
di ftudfo prfmu ad littus certatim c6currunt,mox'a defcendentibus cu fcaphis aura veloci? 
aufugerutomnes littufcp reliqueredefertil. Seqminf abeuntesnfi.Prxeiintagmeagilio^ 
res quida iuuenes,citatiorccurfu properant,duos ignaui? currentes viru & fcemina prehe 
dunt,ad naucs pduftos veftib? ornlt.Scluut.Moti ea Iiberalitate Iittora coplen t iteru inco^ 
te.Rexcoru intelleclanoftroi^ bcneficentia, vffifq^ nouis & pciofis veftibus nuncj aliasin 
fpectis,c£ leoninis ipfiaut feraru aliaru trn fefepeIlibus'maiorf ex parte coopcriant,e fami= 
liaribus quinquagfnta mifft ad noftros comeatfb? patrffs onuftos. In terram vero egrcflbs 
amfce ac reuerenter fufccpf t,dedftq3 fllfs vfcfna videndf cupidis comitcs cV duces.Cliiacuq^ 
proffcf fcebanf , admfrabundf regnfcolae cu muneribus ad f Ilos tancjj ad adoranda numina 
prodfbant,cu barbatos pcipuc ac laneis & fericeis veftibus indutos cerneret.Sed quidiHo^ ^ cm u 
lpitii fide violarunt Hffpani tande . Aftu nancp arfibu% variis poft cuncta dfligenter veftis ^u^ V ioiai 
gata,opera dederunt vt vna df cru ad naues vifendf caufa multi cocurrerent , impletur naues lipifpanu 
infpeftantfbus: vbi refef tas viris ac fceminis habuere,anchoris euulfis,velisptentis,luge! 
f es abduxerut in feruitutc.Ita reg iones eas vniuerfas ex amicis reliquerut inimicas,cV ex pa 
catfspturbatas,filiisaparetib9 ablatis,ab vxorib? marftis. Sed eduab^nauibp vnatmeua 
fit,altera nufcf vlteri? vifa eft: fub merfa fuf fife cu fontfbp et lfon tib9,'x$ eflet vettifta,cofeclaf . 4;.| t j n ^ 
Id fpolf u fuft Hifpaniolae fenatui moleftiflimu: ipunitos tft reliqriit . Cu de pda remitteda j§j fcmtui 
cofultaflent^nil executioi m adatu eft,rei difFicultate animaduerfa^de pdita pcipue vna. Par fpolium. 

M iiif 




^-* 



$.05.£5eptime, fcecadie 




£l?ico:ant 
qualco ftnt 



JLucao&t* 

glionue* 



Sluaras a ticularia qda ex his 'a fapiente viro iurifperito facerdote,qui dicittir Baccalari? Ahiarus a Ca 
itaftro oes ft ro>c a didici.Is ob litteras & morum honeftatem dccan? eft efFeftus antiftcae coceptionis in 
can^in l&is yifpantola,8£ idem Vicari? ac vna herefeos inquifitor,cui prefiada eft fup his fides liberior, 
ipantoia. pjmius m defcriptioncTaprobanae Glaudii principatu ait audira Romanoru fama ora 

tori abeofege mi(ronomineRhachiacumtrjb?comitibusfideerTeadhibenda,ita5i ego 
in his,q me verfant in ambiguo,auftoratis vins praefto fidem. Ait hic idem poft varios co* 
queftiisdeillfsraptorib?,fceminasindc adueftas leonum,hominesveroquarumcuq; fera 
rum pellib? veftitos.Genus id hominii candidum ciTe,c6muniumq3 hominufuperare ail 
magnitudine,Solutosdicit fuiiTerepertos perfterquilinia,catellorum afmorum cadauera 
putrida intcr foiTas antemurales perquiretes ad efum,interiiiTe tandc maioriex parteanimi 
angorec6fcftos,qui fuperfuerunt inter Hifpaniolae ciues diftributi funr,vt illisad habitu, 
fiue domi,vel in aurifodinis,aut agriculrura vtatur. Ad eorum patria,vnde fumus digrefii, 
reuertamur:vel Bacchalaosanno abhinc fextodecimoex Angliaper Caboturepertos,aut 
Bacchalais,de qb? late alias,c6tiguas,arbitroreiTe terrasillas.Detllaruccelefti fitu ritibufqj 
ac prouetibus & morib? nunc dicedum eft.Sub altitudine graduu eortinde polariu 6C fub 
iifdem iacere parallelis affirmant,fub quibus Hifpana iacet Vandalia,vulgo Andaluzia.Re 
gtones gluftrarunt paucorum dieru intercapedine : plaerafq? fimul loge protento in terra 
adh3eretes,vbianchoras iecerc^Ghicoram cxDtihareprimarias.Ghicoranosaiunt femifa 
fcos cfle,vti noftri funt agricolae. fole aduftf aeftiuo.Capillos nigroscingulo tenus viri nu* 
triunt/ceminselogioresingiros^vterc^fexusnectit coma.Suntimbcrbes.fitne id a natu? 
ra,vel ab arte,medicameti aliquo genereadhibito,vel pilos,euellant moreTenuftitanae gen 
tis,eft in am biguo: vtcuncjj fit oftedere fe leuigatos deleftatur,tefte alium cito non minoris 
Inter laicos autoritatis,qua decan? ille fit inter initiatos.Is Lucas Vazquez Aiglionus lice* 
ciatus dicit ciuis Toletan? > & ex Hifpaniolae fenatorib? vnus,ei? im pefae duorum nauf gio* 
rum particeps,ad nfm rerum Indicaru fenatum abHifpaniola miiTus procurator,venit & 
diu efHagitauit dari fibi venia repetedi terras illas,c6dedae in eis Goloniae caufa.Ex Chico* 
ranis adueftis vnum adduxitfecum,qui ci famuletur,baptizatu appcllat Fracifcum,ab fuo 
natali Ghicoracognomeninduit.Dum negociisintedens moraretur,habui aliquadocon 
4rancifcu$ uiuas Si Aiglionum heru &J Fracifcum Ghicoranu famulante.N6 eft hebes ingenio is Chi 
iC!?ico:an9« coranus,nec inepte fapit,idiomac£ fat comode didicit Hifpanum. Qjix igitur Aiglionus 
ipfe licccfatus ex fociorum relatu Iiteris madata mihi oftedit,& qCh fcoranus viua vocefaf 
fus eft mirada quide,ea receicbo.Demat addatqs fidei reru, quas recitabo, ex ingenio quifcg 
fuo. Eftnatiua generihumanopeft(sinuidia:qfcalpere nunqtiadefinit,oivepresinalicnis 
agris,Iicet purgatilTimi fint,quaeritare iinpellit.In his praecipue vi£et ea peftis,qtii funt he 
betes ingenio,aut qui polletes vita finc literarum cultu ignaua tancp inutilia pondera terrae 
ti afegerunt.Chicora ergo relicla,Iatus aliud fmus cius adierunt & rcgionecaptaruntdiclam 
Duharhe:hosincolas etfe cadidos ait Aighoni>,affirmatcFracifco Chicorano fufFufco,fed 
fiauis demiiTlfc£ ad talum vfq3 crinib?,Rege habet hi gigateae proceritatis,huic nomen eft 
©at!?a rc* Datha , nccp illo multo bieuiore ciTe vxore Regina dicunt.Qjiincg geniti ab vtrocp nati, 
gul^gigatc^ e q Uorum i oco proceris iuuenib? rex vtitur,qui curfim ad optata illuni diuerticula ferat hu 
meris,ac reportent.Hic haefitare me rccitatores varii coeger un t,Decan? praecipuc & Aigli 
onus,cum nac^alterdixiffetde iuuenibP ^equoserleco tendit alter:nemine fe allociituqiii 
cquos viderit aitDecan^a plaerifq? idaudiuifTe ait AigIion?,nec£ prxfensFracifcusChico 
ranus ab ea nos cotrouerfia Iiberauit.Si quid ego arbitrer pcunftatus fuero,gete eam adeo 
Barbara 5C incultaequos habere mtnimecrediderim.Rcgio cft alia huic propinqua nomiss 
ne Xapida.Hac aiunt nutrire vnionesjgenufq^ alitid gemeum,qd' ipfi magnifaciunt terreas 
ftre,vnioni fimilc. Inomnib9,quaspcurrerunt,terrisccruorumfuntarmetavtiapudnos 
bou,domi pariunt,domiq? nutriunt,foluti'per nemorapaftum qua3redo Iucedurante va 
gatur,ad vefpcra pullos domi reteros rcuifunt,& intra cortes clatidi fe ac natis depaftis mnl 
£]tlactcccr ceri patfuntnr. Nullu aliud lac aut ex alio lacle cafeum aiTequurur. Altilia multimoda nutri 
uo:Scafc9. unt,gallinas,anates,anfercs,c>! huiufcemodi.Paniseoru eft matfcfus \ti apud infulares,ito 
cam radicc.ex qua fitcazabi,quieft cib'? nobilium,no habet.Maiicium grann nf oeft pani 
6ranQmaa co infubriae pfimile,fed pifum legumen acqtiatmagnitudinerfrumeti &gcnusaliudfernnt > 
qcifiqualc. nominc Xathi,milium arbitratur cfte: ncq^ proccrtorccitat,quia prajcipuepaucieCaftel 
lanis quid fit^milium intelligunt,cu nufqua in Caftella ferat.Batataru aiTequutur aliqua ge 



Ccntostya 

bcntloco 

boum. 



■ ' ■' 



Caputtertiutn, 



folxcitfi 



ncr a,fed exigtia. Sunt Batatae radfccs comeftibiIes,vti aptid nos rafanf,cariotae ,paftinacae, 
napi 8C rapx,de his 8C iticca,& cetcris eduliis pl? faris in decadib? primts.Regiones alias plu 
rcsnominant,quasfubeode regegubernariputat. Hitha,Xamunabe,Tihe Jn hac facer^ 
dotalc ferunt indumetum •tpopulo dffcretu,5( profaccrdotib?habentur,& vencraturab 
aliis vicinisregionib^.Huiusincote comafcindunt,dnos tantu 'a teporibuspcndetescir 
rosrelinquunt,quosfttb mctoalIigat.Qjiado,vti eftpeftiferimoris interhumanos,adbel 
liim invicinosproficifcuntur,hos vrrac^parsadcafira accerfitmovtcertent ipfi,fcdafTint 
pugnse.CXuado iam ad manuseft proxfmcdeueniedum,fedetes omnes aut folo ftratos cir* 
cumeunt,# quarunda herbaru detib? cdtufarum fucco irrorant,vt ad rediuina tert detes no 
ftri facerdotes madido ramo afpgunt,qua cerimonia peracla,repetino faltu irruut in hoftes, 
Illi vero ad caftroru cuftodia lelinquutur.Pugna difToIuta,VuIneratos tam hoftes,c| ami* 
cos finedifcrimine curant,& humarepereptorum cadauera itudcnt.no vefcunturhumanis 
carnib? hi:captos in prelio pars vf ctrix pro macipiis habet.Proninciae illi? magnae regiu 
ctilas pcurrerunt Hifpani multas, e quib? has nominauerut. Arabe,Guacaia,Q. lIonatne > 
Tazacca,Pahor,funt hi fufFufci habitatores.Ntilla f llaru literas afTequitur,fed hercditana v a 
maiorib? relicta antiquitatum memorfa,qua rfthmis cclebrant &. catibus.Chof eas & tripu 
diaexercent,ludopilx delectatur,funt in eo dexterrimf.Nent fuuntq? fceniinae,licetmaio* 
ri exparte ferinispellib9indtiatur,gofampiutameqc1noiterInfuber Bobafum appellat, 
alTequutur,cV ex quarunda herbaru tenacf um philiris ftamina didticunt,vt apud nos eft If 
numautcanabe,Eft alfaregfodfctalnzfgnanin.Adhac aiunt incolceqtiondaapptilfasex 
anafotum relatu pelagoaduectas gentescaudatas,ad fpitamae 16gifudine,cV iacertiprocerte 
tatem,cattdan6mobiti,vtin quadriipedib9,fed folidain uirbineyvtfnpifcibus&Croc© 
dilis vfdemus, &in ofTea durfcieprofenta.Vndequado federecupiebant, fedi!ib?pforafis 
vtebatur,aut filts deficfetibus,efFon1itelIureadfpitamale &paulo ampliusfciobe,cauda in 
nifiTa opuscrat quiefcere,dfgftos habuiftegenteilla Iatos no minus ac 16gos,pelIem afpera 
pene fquamea fabulatur.SoIo crtidorum pifcfum efu vefcf folfta,qufb? deffcietibus aitmt ad 
vnuminteriiiTe,nec^de feprole reliqtiitTevIIani.Hsecoihiiiufcemodfmulta inaniarelicTa 
fibi fuifTe abauis &parentibuspredicannAdeorum cerimonfas&ritus venfamus. 



dotibue l?a 
btti. 




fiemeecau 



fXaptit tcrtinm* 




E M P LI S Carent, Regtim domos pro teplis veneratur:huf9 rei exeplum 
afTerttnt vnum,dixim?in prouincfaDuharae gfgateum efie rege,nomine 
Datha.In huius atrio lapideo quum caeterae dom? fint ex fublicib? erefe 
trabib?,5i cttlmis authcrbiscoopertae,pueri trienis magnitudine,maris 
& fcemin^e duo reperere fimulachra,haec vno vocabttlo appcllant Inama* 
J harfJn regia eft f maginibus receptus.Bis quoto anno c6ipiciuntur,feme^ 
tfs tepore femel,vt bene fauftec^ fata fnchoetur^oi fliccedant oratur.De meflis frugib? alias, 
in gratiaru actione (i rite ceiTit,fi aliter,vt in melius vertatur,& ira depofita,placabiIi? anno 
altero fe habeant dii.Cum foleni popa & frequenti cocurfu populiexportatur fimulachra, 
ied quo paclono erit ineptum audire.Nocledie feftum adorationis praeeunte,Rex ipfe,itra? 
to in imaginttm cubfculo lecl:o,cora imaginibP dormf t. Elucefcete die, acctirrit populus. 
Rex f pfe in fuis vulnis adhefas peclori afFer t imagines # Ex alto populo illas ofterat.Eas vna 
c^ reo-e cum reuereti trcmore genu flexus aut pf oflratus vocib? elatis populus falutat. Mox 
defcfdens rex,ad pectus duortimfenefcetium probataeautorftatis vfroru,cum linthefs mo 
jeTuo pulchrelaboratis ex gofampio,alIigat. V eftim plumeo df uerfornm colotu ornatas ef 
ferunt.eafcft cum hymnis & caticis, puellaru ve choreis,& trfpudifsfutienu,ad capum ap^ 
tumcomftattir.Necfasciiiqua eo teporemaneredomi,autalibi efTe.Haerefeoslabetaxare 
turno modoqtii abeflet,verumetia qui tepide aut incopoffte rirumexercercuDietottini 
viri comitatur,nocIe vnitierfam fcemfnae apud f magines,cun fta Iaetfcf ae figrta &. adoratio^ 
nfsargumetaprceftates,infomneagunt,Pofterodiedemum eodeordine,quofuerunt edu^ 
ciae,ad res;ia deportatur.Hoc defimulachris, v aquib? agroru fcecunditate,incoIumitatecor 
porum $ pace,vel in pugna vicl:oria fe putat anecuturos,!? reuereter illfs ac rfte facrificaue 
rint.Litant hi,vti ex farre vetuftas libis copactis,de agrorum prouerfbus purant cxaudfri 
preces ff praicipuelachrymisadmifceantur. <t Dieseft aliusiingulfsannis feftus,quo li^ 



j^uibus fe 

ftiuitsttb? 

icerimontr 

ftmulacbrs 

fuacfferSu 








— 



&tee fotg" = 
nesapojJu 
fulares* 



■ 



■— 



Otuoanfa 
mas p:ofi = 
cifctopmcn 
turpoftl?ac 

viMtn» 



Hntipodee 
eifecredut* 



facerdotfi. 



giduccelis 
bc agfitvita 

lCaftttaa in 
f|minis. 
^uibuo in 
cubantftu* 
dije. 

^ufticiefcs 
ueritae* 
Jludi eo:fi, 



Euirabilie 

funtvite. 

Bemediap 

fentaneano 

runtcontra 

mo:boo. 

jturui non 
fflt obujjti) 



^, ^g,£5eptitne. fcecadis 

gneamfcmfrudem ftatuafn campo,fupercelfatrabeterr2e ffxa,cVeodecomftatuquo fupc* 
noreslocant^cucumeunttignisminonbPinfixisprioretrabe.Adt/griafufpenditpopub 
pro fuis quiloj facultatibus nuiltiplfcianuminidona,qadnofteinterfeprimarif diuidut' 
vti facerdotes noftri oblatas a foenunis placetas,vel alia qc£ munera.Qui pradtatioribus nti 
men ornatoblationibus,fshonoratior habetur. Aftant recipicdis teftes, locotabellionil, 
qnf facris pcraclis recftentqquifqj donauerft.Ea impulfi ambitione,fuperare vicfnucerta 
tim ftudet vicfni. Ab ortu folfs ad vefpera,multifono plaufu fiatuacfrcufiliunt , primo no 
ctis crcpufculo demifTam e trabe, fi maris accolse fint,in mare prccf plte trudun t , fi fl uiifo* 
rum,fn flumfna dcmergunt,nec vltracofp^icitur.-quoto annoreffcfuntnoua/Tertiuseft il 
lis dks fcftiis,quo dctumulatis cuiufda vctef is cadaueris oflibus,papiIione Iigneum, caftreff 
more,in agro erigunt.Sed aperto verticequocceluminfpici queat, fupftratofn papilfonis 
mcdio fpacio tabulato,fiftunt exhumata offa. Solae fcemfnae lugetes cfrcumftat,& pro fuis 
quaeq; opf b? quadratfa dona ofTerunt.Die altero ad fepulchrudeportantur oi pro facro ha 
betur offib? rec6ditfs,vel ad recodedum paratf s, e fuggeftu facerdos Antf ftes oratorfo mu* 
nerefunftus,in medfa populf coronacocionaturdc mortuf laudib? plaeraq;, defmmorta 
litate moxanimce plura,demum quotendat. Ad gclfdasarclos & cocretas nfuf b? rcgfones 
primu afut f llaspficifcf^cxpianc^ apud rege terrarum dnm,nomfne Mateczungiue.Dein 
ad auftrales plagas diuertere,ad alterius magnf prfncfpis poteftate,nomine QLuexuga,quf 
mitisac munificus claudus tame,milleillisbladfmeta porrfgft,popuIopfuadentanimasfk 
Ifc aeternfs frufdelftffsinter puellaruchoreas,6f cantus,&inter fflforuacamat^quondacu 
iufcg rcf amplexus,reiuuenefcerecE fenefcetes fbi blatterant,ita vt aequafitomnib? aetas ple 
na gaudiis cx lcticia.Haec a maionbus ad iuniores profacratifTima veracg hiftoria,viua vo 
cetrafmittuntur,abiiceretur ab hominuc6mercio,qui aliter fentire videretur, Putant etiii 
viuere homines fup rota ccelorum,6J deantfpodib? nil dubitant.Gredunt in mare efTe nu 
mina,vti Graecia medax de Nerefdibus & dfis marinis,Glauco,Phorco, caeterifcg audafter 
puerafcunt.His ita per c6cioneabfoIutis,popuIum difcedente,appllcato ad nares quarundar 
herbarum fumo,haIitu & afflatu immurmuras expiare videtur,& ab erroribus abfoluere.- 
Hinc lf tu.s domum it populus,n6adanim2e lcuamen foIu,verum 6i adcorporalefaluteaf 
tinere praeftfgfatoris illfus comcnta credens.Fallunt & alfa deceptfone vulgus ignauii,prin 
cipe illorum primario moriete,amotis ab exhalate animaarbitris omnib?,aftat ipfi,& fuis 
artibus Iateterc6fingunt,ab euomcntefpiritum fcintiilas fauillafc^ prodire velutiabigne 
ardctiexcufiis titionib?,vel a fulfureis cartisjiadatisin altum ioci caufa.H^faltatescapreas, 
quas popuIuscadetesefTeftellas arbitratur,per aeredifcurretesparilperaeniulatur^cVmoK 
refoIuiltur,quonaq$ mometoefHat illeanfma,adtrium lacertortialtitudincfcintillofa illa 
flama cum horredo fcIopoerigit,8^ 

lutant,&iextremuilli dicuntvale.ltapfuafi,placl:ibufq5 aclachrymis & vlulatibus illaccw 
mitatur,adcceIoselapfam putant.Lugetesdemtim oifletes adfepulchra deportant cada=: 
uer.y iduis no Iicet v Itra viro mifceri , fi naturali mor te perierit marf tus, ff vero fub iudicu 
fentetfaefFuderitanima,daturnubedfvenia.Caftitateainatin fceminisgcnshaec,impudf* 
casoderunt,8i a caflarucomcrcfoppellunt.Princfpfbus duashaberevxorespermifrum, 
popularf vna fola.Mechanicfs fn nigilantartib^ viri, ligniarise prxcfpue ac ferinaru pelhu 
codfmentfs/cemfnfscolosjfufos^aciisexercere datumeft. Anntlfnduodecfm diufdunt 
Iunas,excqueda2 fufriti^e proetores habent f n hfs terrf s.Seuero ludicio fceleftos & facfnoro* 
fos puniunt,latronespcipue.Sunteoi^regesgigatei,de quo metiofaftaeft,vectigales funi 
iil<e regiones oes. Tributa pedct 'e fuius qfq^ prouetibus,qcf mortifera minime implicetur 
pccunfa,pmutationererucomerciatur.Ludis&hiobiecl:aturpf!ainimpr9fcrtiin^ 
fupmcnfisagitatis&cum fagittisadfcopon.Noct.urna funteoru luminathcdx,acoleum 
ex varifs fiuctibusjicet oleas ferant.Goufuiis alternis delectatur.Diu viuunt. Robufta eft fn 
eisfenedus.Fcbres facflicura cum herbarufuccfspclluntrvulneribufc^ facfle medentur, 
modo fintcurabiles.Salubria herbarii habent & nofcunt multa gencra,fl acri bile grauatu 
fe quffc^ fcnferft,epotocufufda vulgarfs herbae fucco,guahidicta2,veiipfamethcrba rna^ 
ducata,Dilecuomit&breuiconualct,NecvllomedicametiaIiogencrevtunturautmedicos 
volunt a hos praeter vetulas cxercitatas,aut facerdotes archanaru vf rtutum hcrbartt peritos. 
Carct cV noftns Iafciufis» Arabfcoru odorum aut furTumfgioru & aromatu peregrinorii ex 
pertcs,nat(uis patriac cotcnti prouetib? alacrius & incolumi? ac viridiore fene cla viuut.Pe? 



... 



— 



■ ns; 



Caput quartum. 



S&Udft 



edulia varia vel dnierfas dapes gulae parum indulgct,pauca iatit?acuifif.Sua illi ttumfna,qna 
liacumqs elegcrint,ferttetius adoranr.Qjio gcftu fuos principes popub faluter,quove prin 
ceps faluratus exciptaf ,pf oceres praefef tim:ridiculu eft aiidif u.Saluraror in obferuanriae ff 
gnum man? eleuat ambas ad nares vfc£,vocali mox quodaftrcpertti mugftu ferc tattrino,ad 
ironte & fincfput man? protedit. Princeps vero nullo figno populare excipit,primarii falu 
tatfonf,ad laeuu humeru demiflb capfte refpodef racirus.Sed vix credibile quodda ittuentu 
audiar excellenria tua.Gfgatee. magnirudinis primariu illarum regionu tyrattu efle mcmo 
rauircurfolus illeac vna vxor eius corporueaiu proceritateafIequatur,n6 s e populo quifcj: 
inrerrogati Iiceciatus AfgIion?,dequo fupra,vir grauis &. aucl:oratus,ex auditu a coparrici 
pibus impefae naualis,& Fracifcus ef? familiarisex vicinoru relatu inquir,ttd eflTeillis v a na 
tura vel ab ortu id muttus hasreditariu,vt praecellaut caeteris ea praerogatiua i fed ab arre 
datu violeta,hoc pacto.Dum cunabulis & nutricu mamis infantCs fubfunt,accerfunfttr ei? 
artis magiftri,medicametis herbarum quarundaemollietium ofla reneUa, palfquot hi dies" 
infantuli mebrainungunt: mox ofiiila in tepidac cerae mofiicie verfa,femel atqs ireru cfineri 
duntadeo,vtexanimeferemifellureiinquant:deinntttriceeduliisquibufdapotertt^ 
betibus depafcunt.Nutrix dernu mamas illi , fub calidis tegminib? cooperto porrigft,& la 
fie cibis fubftarfalfb? coafto infante recreanpoft interpolatos dics aliquot ad trifte torqueil 
dorum offlu redeunt minifteriu.Hoc Aiglionus & familiaris ei? Fracifcus Ghicorattus. De 
canus vero coceptionis,de quo metio facfa eft, aliter ab raptatis cttm naui euafa feaiidittifle, 
qua AfgIionofociidfxerint,de medicametis,& artc corpus augete mihirctulir,ait riaq; rto g 
oflitim tortura id fierf ,fed p efum farcimenti cuiufda maxime nutrietis,ex variis her Dis ad 
idaptisc6tufi,GumadoIefcereincipiuntpraefertim,quoteporenaturatenditadincrcme 
& fn carne & ofifa cibi c6uertuntur.Miradum quippe,his poderatis tame,q de virtutib? her 
barum narrantur, fi rite Iatens earu vis intelligeretur,putare egopofTe c6tingerc.QjC? ain e 
iblis regib?liceat,eft in propturatioXaefaeMaieftatis reushaberet,qiif dapesillasauderet 
deguftare,vel ab artificibus regula codimenti pofcere,quia videretur is velle fe rcgib? asqtta 
re,qnadoqufde apud eos eft indecens 6C inau d:oraru,qcr" rex nil prae fe fef at 'acomurti fiattt* 
ia,qne oporteat cx alto adeuntes defpicere fiipeminendo.Haec dederiit,hee damus. Excellen 
liae tuae liberum fit arbitriu in credcndo.De ritibus 5J moribus iam fatis, Ad riaf urae agre 
flis dona veniamus^de pane carnibufcg diclum eft,de arboribus pauca. 



Wodus fa 

lutandirfs 

dicuiud. 



iCurfotirejc 
iregina cg 
teroe altitu 
clinc pccllal 



CiCaput quartum, 



I«fc/ V(3 ^Sk sl 



L L IG E AS, Pineas,cupren1nafcp filuas & auellanasagmydalas cVieftf 
pentes per arbarufamoslabrufcas nigrasalbafc^iinevfuviniabeis ex^ 
tor ti ex variis fructibus potu c6ficiunt,fuapte natura creari repererunt.Fert 
quoc^ficus &variarufpecieru oleas terra iIIa.Mafuefcunt infertae,vtiapud 
nos,q naturae taritu ruditate faperen t fine cultu.Hortos colunt & oloribus 
mulrimodis ab undat cultifc^ viridariis dcle ctatur. Ar boies & ipfl nutriut 
inhortis-.peculiaris eft arbordiclacorito,frucl:ugignitfapidiim paruomeloniparmagni 
tudine,eft &aIiadiftaguacomine,fruct£i fertmalocotonograndiore,gratiaiunt effeodoris 
& egregii ac faIubre.Multas praeterea platat & curantalias,multac^ reru alia genera:de qui 
qus ne cunfta vnohalitn referedo fatiiritate pariam?,alias dicemus.Liceciatu ipfnm Aiglio 
nttmfenatorcfui voticopote efFecimus. A nobis & aCaefareaMaieftate,noftrofuafw,iam 
dimiiTuseft.InHifpanioIa nouaeftc6ftrttftttrusclaflem,qua traifciat in easoras,Colonia 
deducturus.Necfeclatoresdeenint,eft quippenatiohaec omnisHifpana reru nouaru adeo 
cupida,vtquacuq3ad emergens aliquidfolonutuaut fibi!ovocetur,propere feapparatad 
volatu,certa deferit fub fpe gradus altioris , vt incerta fequatur,id ex praeteritis colligere fas 
€i1.Qjto ftomacho abincolistatoperelabefaftatisex natoru&ppinquorurapina recipi 
enttir,tepuserit iudex.Similis extraordine occurritcafusn6omittedus,deIttcais iniuterit 
bns,ab Hifpanis Cnbae ac Hifpaniolae Colonis pquifitis,ad aurifodinarn trifte fpfis mini* 
fteriuaduectis.Cu Hifpani fimplices eorum opiniones de anim abus,poft expiatas labes in 
gelidis m6tib?arcfois ad meridie traiituris,intellexiflent,qiio fua fponte natali reliclo folo, 
ad Hifpaniola & Cnbaillis infulis meridionalesfc pducipateretuf ,fuadere miferis niteban 
tut cK gfuadebant^fe ab locis venilTe iUisfii quib?vita funclos parentes ac natos .ppinquoru 




£o:itoars 
bo:« 



— 



■ 



■?- 




Seductfa 
nfia mifcri 
3)tti'ularc0 
mo:tema= 
lunt<pvita\ 



UcgS crga 
nouos tnfu 
laresvfur* 
padarfi pie 
fancttones. 



garig opitf 
ntoncaoe 
modo tra* 
ctadtinfula 
rcs. 



igtuareno 
Donentur li 
bertatc. 



^acin^ncs 
quiab 'JJn 
dtt6miflu5 



^♦^♦Seprime, fcecadie 

genus omne,amicos etia vifuri'efTenr:& vna inter amataru rerum amplexusbladimetorum 
omni genere fruiturierTent.His tcchnis lmbuti prius a fuis praeftigiatonb?,vti fupra me* 
moraui,dein ab Hifpanis,pfalletcs relifta patria , fpem inane fequebatur.Ouando vcro fe 
deceptos fuiflec6fpexerunt,nec paretib? autoptatorucuiquaoccurrerer,fed grauia impe? 
ria & infuetos acfaeuos labores fubirecogeretur,in defperatione verfi,aut feipfos necabant, 
aut elefta inedia laguidos em ittebant fpiritus^nulla ratione aut vi perfuafi, vt cibum fumere 
vellent,vtialias dixiJta miferis Iucafscft finis impofitus,quorueft iam exigu?apud Hifpa* 
nos , vt ipforumet incolarum,numcr?.Scd arbitror ad miferoru innocetum qrelas & geml 
tus,nume aliqcFexdtatum in vindi^a tatae ftragis,& pturbatse quietistot nationu,aftruxif 
fe,qct fub praetextu augede, religionis moueri fe fateatur habitaratione,ad ambitiofam aua 
ritia & vim fe couertant.Mortui quippe funr vel ab ipfifmet opreflis trucidati aut pcufil ve 
nenatis arundinib?,velpelago merfi,aut in varfosdciapfi morbosafflicti,qcunp3 primi fue 
runt aggreflbres,alia via tendetes qtia fibi fuerit\s regib? imperatu,legum nac# illis prebf 
taru fanctiones,me tefte,qui cas quotidie cu reliquiscollegis verfaui,funt ad iuftu & aequu 
adeo formatae.vt nil fancti? etTe qucar.Coftitutum cft quippe ab annis plutib? vt benigne, 
vt pie, vt pacato cum nouis illis nationib? fub astatis fpledore natis agatur,vtq? reguli cum 
fuis ditionariis ex regia beneffcetia cufqs ^ 

nariorum,no feruili modo traftetur,vt carnium cV panis debita portionc praebita ad Iabo 
rem fuflinedum bene depafcatur,vt necertaria cun fta cV diurnse foflionis premfu indumeto 
rumaut deftinatorumornatuu veluti mercenariispraebeatur,ne adnofturnaquietecub^ 
cula deff nt,ne ante folis exortum cxcitetur,& ante vefpera reducatur, vt quibufda anni tepd 
ribus,ab aurifodfnis liberf,ad Iticce radicis & maiicii frumeri fationes intedant,vt feftis dic 
bus abomniopereceflent.Teplis afliftant.Peractismox facris,afluetiseosincubereIudis 
& choreis pmirtant,o£ hinc caetera prudeti humanaqp rationibus p iutec6fuItos,perc£ reli 

fiofos viros copacl:a,Sed quid,adorbestam peregrinos,tam exterosjtacfj 16gfnquos,per 
ecadete Oceanum,qui ccelorum rotatos curfus imitatur,delapft fc praetor ib? diftates, au* 
ricaecaraptati eupiditate,qui mitioresagnishinc abeunt,applicatirapacesinluposc6ma 
tatur.Regiorum omniu madatoru immemores.Er redarguuntur cV mulctatur & pleccun6 
multi,quato diligetfus hydrae capita fcinduntur,eo plura pullulare videm?.Prouerbio illf, 
quicqd multis peccatui inultu reftat, inhaereo,nouas nunc iteru conftitutiones ordimur 8£ 
nouos mirtere rectorescogitam?,experiemur quid fors velir in relietis, An vt liberi efle dcs< 
beant,nec ab inuitis labor vllus,aut fine precio exigatur,haefitam? Jnter varias nac^ vironl 
grauiumopinionestrahimur inambigtiu.Religioforupra;cipuepfeflionfsDnic2efenteri 
tfis,q fuis noscbirographfs monent in aduerfum.MuItofati? fore,iIIifc£ fecuri?,ad vtrac^ 
corporis & animaru falute vtilfus,ff ad ppetuu haer editarium obfequiu defignetur argueni 
tes,qua fi reporanefs add/catur minifteriis,quonia hi quib? haclen^ fuere comendati ad re* 
gisarbitrium 8ialtcri9abfcntfsnominevtimcrcenarii rem traclabat.Qi 1 « "c *a fetollanf 
poftalfquotannos,vti fieri folet,vereatur,nuIlac6trafanclarumlegucapita demiferortlco 
modis cura geretes,in aurifodinis ad ncce vfq^ fcxum vtrucg,nec aeratis refpeclu habito,dn 
auri fitim fua heri'03 explerent,macerabat.His nccg ad victum neceflarfa prxbebat,nec^ il 
lorum faluti,fi prae infueto ac nimfo Iabore cadere c6tingeret,c6fuIebant.Ecouerfo aiunt eu 
qui fuo haeredi deflgnatos Indos trafmittedos intelligit,tancp in re ppria,no modo vt inco 
lumes feruetur opera dabit,fed vt augeatur eoru mimcrusp vxorum & natorfi reccpta bla 
dimeta,ftudebit,Dc libertatc vero illiserogadaplurib^exeplis inmedium adductis,mffci 
antunCld' nufqua potuifle Chriftianis barbaros illos interniciem machinari,quin fua ftie 
rintexecuticogitara,&quufaepetentatu fit,an libertasefletpruturr^pcrnfcie illfspeperiflc 
copertu fuit. Vagatur cm defides cV fgnaui, ad veterefq* fuos ritus & fceda facinora reucrtn 
tur. Tertia particularfs horrida caufacft qua probaf ,in putaro cotineti pra£cipuc no cflcdiiJ 
gn os libertate.In quada parte magnae putati corinetis puinciae rcgione difta Chinbichi, 
Dnicx profeflionis fratres tcplum ab hinc anno forteduodecimoerexerannPer mille Iabo 
rum & efuriei erunas regulorum & primarioru filios nutriebant,ipfofq5 gradiores xtaxcad 
relfgione hortado,monedo,docedo,bladitiisadmixtispducerenitebantur.E pueris plaejs 
rofq? ita erudierant,vt initiatis facratraftatib^ miniftrarent altarib^.Illi no inculte aut inepte 
Hifpanucp idiomapbelIecallercnt,fed audi facins> horredum,PueriIib? annis exaftis &vix 
primaelanuginisaetatecaptata^duoprimariiex cruditisquos a ferinamaiorufuorumnatu 



— 



, ~ 



MI I MIIIIIIIIJmU 



Caputquartuim 



fotxcv* 



W ad Chrffti dogmata & ad hnnianos iam traxifle rit? arbifrabant^eleffo profugio, mor e 
hiporum vetere pelle refumpta prffcos natiuofqs fibi Iabcs rebiberunt , & vicinoru gradf 
manu armatorii comparata,ipfis ducum opera vtentib?,fafto impctu ccenobium, in quo 
paterna fuerant educati charitate,pctierunt.Ccenobio expugnato ac fimditus euerfo, edu^ 
catores & famulantesad vnum trucidarnnuAmbagibus pofthabitis,vt poftacres measac* 
cufatfonesexcufationealiqua dignos cfTeHifpanos cognofcas , fi libertatem illis abnegent 
effe praeftandam,ex chirographis in noftro Indico fenatu porrectis a qtiibufdam fratribus 
euafis,^ eo tempore abetfent viclum caeteris qu;eritando,vmim perlcgat excelletia tua«Cu 
eiTemus coacliapud noitri fenatus principem Garfiam Loaizam in Italiaef uditum Ofo^ 
nienfem antiftitem,cV Caefaris,vt vuIgoIoquar,conferT6rem,ordinis praedicatoru, ob fua 
merita Komae magiftrum generalem ele ctu, cui excellentia tua necp efl ignota nec malc gra 
ta,idfomatefuometHifpanoid habeto,Latino quippevel Italo cuiq? ob Ifnguarum pro* 
pinquitatem facile intellectu efl : ne dc fenfu rei & mittcntis intentu in traductu quicq? mu* 
tatum eiTe qufs me arguat.Id cftlcere ftm confilium ,fratrem ipfum,qui frater Thomas Or 
tizius appellaturjCora fenatu viua voce loquente & alioi^r nominefcribente audiam?. 

CfEftae fon lae p:optcdadee oclee Jndio&po i 
oondc no mcrcfccn Ubcftadce, 

C&meti carne bumana cnla ticrra firmc: fon fodomcttcoe mae q $cncmion alguna: 
ninguna jufttcia ar entre dloe:aneJan ocfnudoe/no ttcne amo: ni tf gueuca:fon efto* 
itdoe/alocadoe:no guardan vcrdad (i no ee a fu p:ouccbo: fon iuconftantce: no fabcn q 
cofa fca confcjo : fon uivjratifltinoe / y amigoe oc noucdadee . £5c p:ectan oc cmbcndarfc 
qnc ticncn vinoe oc oiucrfae vcrbae/v fructoe / y granoe como ^cruc^a y fidrae/ r con to^ 
mar fumoe tabicn oe otrae y crbae q crnbo:racben/ y co comcrlae. ©on bcfttaice/r p:ccil 
tc oc fer abommablee cn vtcioe: ntnguna obcdtcncia nt coztcfta tiencn mocoe a viej oe/ ni 
btjoe a padrce.TRo fon capa^ce oe ooctrina nt caftigo: fon tra? do:ee crucleey vegattuoe/ 
quc nunca perdpnan: inimicifllmoe oc rdigto . Son baraganee/ladronce/ fon oc jup 5100 
muy terreftreey batoemo guardan fee nio:dcn/lRo fc guardan iealtad maridoe a mugcs 
rce/nimuscrceamaridoe,0onccbi5eroeFaugtircroevcouardeecomolicb:ce»0onfu 
jioe/comcn piojoe y aranae p gufanoe cradoe/ooquicra que loe ballan: no ticnen artc ni 
mana oc bomb:ce.£fcuando an ap:cndido lae cofae ocla fcc/oi$cn q eflae cofae fon para 
Cafttlla/quc para elloe no valen nada/ r q no qmcrcn mtidar coltumbzce: fon fin barbas/ 
f ft aigunoe lce nafcc pela lae v arrtucalae.Con loe enfermoe no tiencn picdad ninguna; 
efta graue cl cnfermo/ avn que fca fu paricntc vc^ino ie ocfamparan/ llcuan aloe rnon 
tce a mo:ir/F oerau cabc cl vn poco oe pan y agua / y vaiife: qnanto mae crcfccn fc ba^eu 
pco:ce:bafta ote^ 005C anoe parcfce q an oc fahr con alguna crianc^ y vtrtud / paOando 
adclante fe toman como bclliae b:wae. Cn fin oigo quc nunca crto Bioe tan co^tda gctc 
cn vicioe y befttalidadce (in miftura alguna oc bodad policia . Sgoza jussucn lae getee 
paraquc pueda fer ccpa oe tanmalae m anae v artee : ioe q loe auemoe tractado efto aues 
moe ocperimentado oclloe.<a&avo:mcnte el padrc fray ijSedro oc £o:doua:oc cuya ma ^ 
nio vo tcngo cfcripto todo efto/p lo piattcsmoe cn vno con otrae cofaeq me callo. Iballa* 
moea ojoe viftae:fon infcnfatoecomo afnoe/y no ticnen en nada matarfc. 

H AE G & alia fingulis diebus fefe ofFerunt in controucrfia, quae licet varfe diiTerantur, 
in opprimentiu tamen capita pene cruente,vti fupradiximus,deciderunt.Nec£ pancos in^ 
ter ipfosmetHifpanoscxortajfimultates imperandicaufafuitulerunt ,deqiiiDus in prio^ 
ribus meisdecadibus,vbidepinzonibusmuItis: duorum oppidoru Pallos oi Mogucrin 
Oceano littore habitatoribus , in Andaluzia per putaticontinentis vafta littora & niiracus 
loft fluminisMaragoni ripas difcurrcntfbus , cVab incolis Ganibalibus venenatis fagittis 
tranfuerberatis oi pemptis, mox in varia fercula coditis: funt em anthropophagi Caniba Sntbropoa 
les,alionomineCaribes,deSohfio, cuiatergoputaticotinentis idem contigit,acui? hor^ tfmi£Mi 
tido cafu nome eft marino finui datil , 1 quo Magaglianes diu cu fua clafTe ex itinere morat9 Da;c6, 
eft.Pofthecde Alphofo Fogieda & Ioannc CofTa,Cumane,Cuqui, Bachohe ac Gauchieti 
ac Vrabe regiones^cu valida manu militu pquiretib? & vita male funclis» DeDicco Nicue 




{m*+ 



■ 



■■ 



P 

V 

i 



> 



i 



5 
1 






^, £ortefI* 
fol^cjcmul 
ris reflat. 
T£>eTum4d 

IfMouerbis 
umgnale. 



©uotomie 

tariavafa 

ocaurocon 



f&uattuo: 
naueoab 



fco caraio» 



fa octingento^ circiter viroru prefeclo, poft hos depditcs, du Berague ab Vrabe firm oc* 
cidentahorasvagansqu^ritarer.DeloanePotioinfloridaregioneprimuabeoreptaftraa 
to v a barbaris nudis^ad mortcc^vulneratOjdefn eo vulnere Iaguidoin Cubainfula mortno, 
demultis praetereaducibus & copiis aliis Canibaliu fortitudme trucidatis,quib? lauta firu 
xerefuiscorpoiib?c6uiuia,cum daffeCanoarureperti funtCaribes,homocupii caufaplu 
ra e fuis fintbus milIia,pafTuii copofftis ordinibus,adnauigafTe:cance funt eoru vnilignee 
fcaphce(graecemonoxilon)oftogfnta alfquadoremium capaces. Detheco Velazquezde* 
mum,Cubae q Fernadinadicitur progubernatore, eximmefisopib? ad pauperic deuecto 
nunc tande vita funfto,ac Fernado Cortefio capitali odio inter fe diiBdetibus, late diiTerui! 
ExhfsQmnib?foIus Cortefi?adhuc viger,quic6geftosfn lacunan magnailla vrbeTenu* 
ftf tana deuicla vaftatacp,credftur habere thefauros ad tricies cetena millia penforu auri coge 
ftareft penfum hoc Hifpanu quadrate fuperans ducatu.Imperat naq$ multis vrbib? cV prin* 
cipibus,apud quos eft & fluuialis & motani auricopia,nec defunr argetifodinaru dires ca 
uernse.fed forte in ei? caufa generaleprouerbiu illud vulgare valebit,de numis/fde , ac fen 
fu multo minus infecefTu reperirur qua fama ferat , tepus loqturJoanes Ribera,Thomae 
Maino-oratori & Guillfno notus,Cortefiiapud Ccefare procurator,educatus ab adolefcen 
ria cV geftoru omniii particeps parata dicit habereCorteiiu herum fuu,ter cetena millia pen 
forum Caeiarimftreda,Sededoctiistor nauiuonuftarucaprura pergallospyratas,minime 
audet ea dfmitterc.Sunt & in putato cotineti, cV Hifpanfola,Cubaq$ ac Iamaica parafce opes 
ingefes auri,vnionufaccaii6Ccafi3efiftulae ininfulisnurrit2e,corini fiuecocci etialigni fu* 
cadis Ianis a_cc6modatf,qcT verzfnu Italus,brafiIluHifpanus appellat,paratiprouetus.Ars* 
borum earu funt in Hifpaniola denfa nemora^vtf apud nos pineta vel querceta.Sun haru na 
uium tutela,dum in nfo fenatu rerum Indicaru,quid cofilii capiedum efTetad remediu co 
fultaretur,ftatutu eft,& per Caefare nro fuafu prouffum^mperatuq^vt qui Iibet eoru cum re 
bus cogeftis,ad Hifpaniola eorum tractuu caput coueniat.Vndeab omnib? terrisillis co 
actis nauib?,validaclaiiisiungatur,quatuti v a pyrataru iniuria ,fioccurrerfnt,queant fe'de 
fendercQufd fors latura iit eft in dfufnae prouidetfae armamerarfo referuaru.No defunt qui 
Cot teffu inquiant aurea vafa duo tormetaria globoru capacfa ferreoru luforia minore farci 
tam pila aequatium coflaffe. Ad oftetatione forte,qd' auri molicies meo iudicio no fanto fu* 
rori fuftinendo aptafit,velobinuidiamconficlum, Inclitaenimeiusgefta liuidisiclibus 
quoflioris contorquentur. 




fXaput qumtum 



VM I N H I S Verfarer fcriptis,appulfas ad noftra Hifpana litfora naues 
quatttior ab Indis allatum eft,quid opuafFerant,nodum intclligimus. Ab 
Hf fpanfolae fenatu allatae funt litterae ad Csefare,de crudeliac facinorofo cafu 
nuper emerfo,tfmerurq5 deteri? alfqufd ex coieclurfs futurum«Dc Fracifco 
Garaio Iamaicae gubernatore,muIta fn libellis ad Adrianu P6rifi'ce,per Ia^ 
cobum Pieriu ad vrbe allatis.Fracffcus Garai? dedufturus Colonf a in fliis* 
niine Panuco,a quo & regio & Regulus nomina trahunt,& ei? vicinia,qTenuftftanae itirif 
ditioni eft contigua,bis rem tentauerat,ac toties fuerar ab incolis fere nudis profligatus,an 
no fuperiore prouincia is eande reiferato cum nauib9 vndecim & hominib? feptingeris ant 
pli?6i equitib? plaerifcg^regfaru Iitteraru autoritate fretus,coplexus eft,quf b9 coftruedi,op 
tata fn eius fluminis ripaCoIonia/acuItas praebebatur.Eft is fluuf? alueo gradioru nauium 
capace nobiIis,gerit & portusvice,qd' prouincfa fllaTenuftiranae ditfoni fubiecla, impor 
tuofa&malefidaftatfoflt«EnappuIfosGaraiucVfocibsincoIunies,VaIidaillostepeft 
turbauitin marf^fortunabelliproftituft fnterra,duasenauib9naufragioappIfcans ami 
fit,occupatas 'a Cortefti militib? ripas fluminis,erecla ibiColoniacVformatismagiftratf?» 
bus,quipopulu regant^cuPanuciReguIiafTenfureperit^qcffuf itirisTenuftitani terras di 
cat eiTe iilas,& Panucil fluufii fncludi fub nouae Hifpanf ae nomine,dato illis terris v a fe, con 
firmatoq3 v a Caefare,c6proufnciaIes fuosjocf habftatoresHffpanos,Garaiusadfr,c6pellat. 
Regfasoftedit patetesIftteras,quib?easPanucf rfpasffbfdcfignathabitadas,fc adidvenif 
fe.Regio pareant imperfo,cedantq; horratur cV monet,vel fuonon Corteftf nomfne,prjefo 
rfafccptra retineant,caetcrafq? leges 8Cc6ftitutionesad bonu oi traquillum regimcn nccciTa 



1C 



■ -I 



Hsm 



Capitf qumftim. 



folxcpj. 



nasaccipfant a fe,acobferuent,fruftraomnia.Hfsproc6cfonc audftfs,no vltraprtcmcdita 

to fermone,fed omni h&fftatione pofthabita rcfpodent. A Cortefto deftfnata & cretfa fn Te? 

nuftitanifcquondaobferuatiae foloeamColonia,qintra Hifpanise nouse terminbs a G^efa* 

re defignatos faceat,propterca iuremerito fore,vt proditionfs nota taxetur ii defcf fcef ent, ~ t f 

GaraiqspoftulatfsaufcultarentRegiasto^ 22S5S 

acnoritepfofoC*fare,im psi 

re^aiunt^abitascotraCorteffu^cuf eftepifcop^ofFenfusob IacobuVelazquez Gubse pro *?* £o;te 

gubernatore amf cum & fui fratris Fofecse quonda famf liare Cortefio infcnfiflmiu hdfie; ftum * 

De horu fimultatib? fatis late in rebus ad vtruc£ attmetibus,q per fe volume occiipant no 

exiguu.Retinetib?Garaius tefa* Maieftatis crimen edfcit,ii no pareant regiis madatis.Lit* 

tcras in caput,Hifpano more,fe locaturos aiunt,& fn quatum debet madatum acceptaturos: 

quo ad executione,fe rege,autfenatum Indicu dfcuntcofuIturos,vtparteaudita vtracg cen=: 

feat Rex Caefar quid obfequfo fuo magis c6ducat,arbitrari fe aiunt aliter fmperaturu Gasfa 

rem ff,quato df fcrimfnfrestata fubifciatur,exhacnouftate intellexerit^nafrBarbarinuper 

viclf,vfgeredinldfafenferfnt^ 

dem eft,vt ad Corteftu nuncfi mfttantur,Datur opa^eunt^Cortefiores fignfffcatur.Duos e 

ceturionf b? fufs,qui Garaio accefium ad fe ftudeat pfuadere,deftinatJn lacunarf cf uf tate ite 

genti^enuft<tana,qpoteftWmperifcaputeft^ 

ter. VcnfuntadGaraiu nimcii, pfuadent Jt Garai>,Cortefionacf$ fe infericre efTe fatebatur: 

generufibi afcffcft,extrafuerfonata fiIia,Garaif fiIfumGortefi9.Dumhxcftageruntur,an 

Cortefif fecretocofilioid aclumfft,an fpotefua fncol^morf Garaifcopias adortf fuerfnt 

ac proftf tuerfnt,in ambiguo relfnquutHifpaniofe fenatoresrquiuccuca ad oartfculares arai 

cosparticuIatimiftafcripferunt,hacne velillac rcfertparufnre ipfa f Proflfgata eftmanus ifc:oflfoate 

fcmnisviroru feptingetorum^ducetu quinquaginta ex hfs trucidata fuifle feruntur/cribf copi^arai 

f«r q* Garaf u f pfum perif fte,an apud Corteff il obicrit, an alibi, & an r rauatus febrf ,aut ad* 

iutus Cortefif benfgna & clemetf prouidetfa.quf ab artguftfishumanamfoIicitudinuIfbe= 

rauithomine,vtfolusfpfetyrannicaeproM 

cft .Nec^ enfm a Cortefio,aut 'a magiftratib? ad eas terras mi ffis Iitteras habcm?,nec£ ab vl 

lo de Garaii comitib?,fed ab fenatu tantuHifpanfoIx Caefarf & nfoienatuffcrfbete,appuI 

(um fufffe ad Cuba» angulu vltf mu occidentalc,qua Iucatana fpeclatea infula frcte,Chnfto 

phoru queuda Olf tu,Cortefff duce,cum viris tercetu & equf tib? centum quinquagmta fn Cfrifflw 

claffeno cptemneda^ftuderecBaiuntcentumalfosrecaesabfpfaGubafeducere^quibusco &°f m }* 

jnf tibus fe terrasexploraturu easpra2dfcat,q iacent medix inter lucatana nondum fcita an tu* 

infula fit,& putatil cotinente,ibf cp dedufturu feGoIonfa dhafie fertur. A Cubenff afunt fe 

natores tabellione faclos de hac re fe certfores,vna cum cafu varfo Garaff ♦ Inqufunt vna fes 

natoresipfi arbitrari feper falfos rumoresprofeaa invulgus fftafuifie abOIitofeducete 

quo fublata fpe trafitus ad Garaiti facili? ad eum diuertant vagi,quos optathabere. Alio epi 

ftoI^capiteaiuntparatueffefnHffpanfoIxportuAegidfuG6zaIez,vtadeundeIocuprofi^i 

fcatur,decufusnaufgatfoneperauftraIeOceanu,ThoinasMain?oratorfecumattuiftnar^ ?! 

latf onf s cxeplar,ad Archiepifcopti Cufentin u SurnoPoti ffci G J^metfprsebedu,eft direcla 

naufgatfo,ea eft opus f nfpfcere,quo pofiit f ntelifgf ,quis na fit hOru ducu,terras f Ilas pmiflii 

jKimperfoCxfarfs quaeretfufntetus^ab Auftralioceanonaq^regrefrusAegfdi^vbi dulciu 

aquara fnges pelagus,ifulis fuldxt,inuenit, i feptetrione Oatuit veftfgare,qd de freto tatope 

defiderato latura fit fors. Ad Hifpaniola cu thefaurf s fuo Ioc6 noiatf s ppterea puenf t, Auitra 

If clafle relf d:a,vt noua coftruat f n feptetrfonaIf»Per fluufu qiiippe alique,naufb? recfpfedfs 

aptujucatana fnter & co tf nente,ef?cogerfei aq uaru fluxum,erupere crcdf tvelutf ex Verba 

no lacu Tf cf nus,ex Benaco Mincf us,ex L arf o Abd ua,ex Lcmano Rhodanus prodf re con t 

fpfcfunturjVtabforptasadmarevehantaquas^HfsmtelleftfSj&cpPetrusArfasputatfconti 
netf s gubernator ,eade lumptur? proufncf a,equf tu cV pedf tfi no paruf faciedo numero exer* 
citucoaclo,vfaeademfumpferft.Vetuft fenatus Aegfdff Gozalezprofeclione, ne ff Olftus 
& Petrus Arias Acgfdiufcg ip.fe cocurrerint,alterne fecoficiant.p celeres etia nttcios 6f citata 
nauigfa^PetruAria^FernadiiCortefiucxOlitumonuerunt^I^feMafeftatis pcenaprsepo 
ffta,ne quifc| fn alteru,fi' occurrerf nt,arma fumat,def fcfedos a magiftratib? cu fgnomfnfa^ 
qufc6trafccerfnt,proteftatifunt.Hocfenat?,fllf9fudfcfuprobauftfenatusnofter,qfucced^ 
fcribem?.Efihuiusfretf quaeredf rabies tata^vtmflle fedffcriminibpobifciantmaqcunc^ 







"■? 



^.^♦Septime. t)ccadi6 

illud reper er itfi t eperiri poteft,fum ma Caefaris gf atfa cum antorif $te magna cofequctuf J 
quia fi ab auftrali oceano ad feptetrfonale trafitus inueniretur,facilior efTet ad infulas aroma 
tum # gemaf um altrices via.Nec£ valcret cu rege Portugaliae cccpta cotrouerffa dc qua fa* 
tis in pnorf bus meis,de freto vero exfgua fpes eft. Ab Aegidii opinione no decfdfm? tame, 
quinabforptor duiciumaquarufluutfpoiTft reperiri,adfeptentrfone labes,quadoqufde 
illis coftmt,ad auftrale ora nullu eas aquas defluuiu habere.Id fi cuenerit fore comodtl fatis 
i ter ab vtrocg mari moftf atur,quum ab aquaru dulciumripis,quae ad Auftrum vergunt, 
adipfi^auftralisoceani litforatriu tattifit leucariiplata planicie intercapcdo.Qjia inquit 
Aegidius lcne iter futuru plauftris & currib? qbuiuis,& ad circulu eqnoflfale breuifTimu* 



CCaputfejctum, 



0pC08>i* 
ttWnfttlte 




R B I T R AM V R Eria,illuftriflime prfnceps,certiflimfs innixf argumcn 
tis,fore vt 116 multos poft annos nouae reperfaturalie infulae,tum aequatori 
fubieft;e,tum citra vltrae|$ proximae,vti iam reptae Maluchae , caeteraeqj in 
fuperibrib? meis defcriptae , Si nacg a virtute folari aequinoctia fub difpofita 
terreftri mareria, receptura ccelcfte munus oblatum,guflus ille aromaticus 
__ in eas arbores infunditur,proximaec£ fint illis aliae infulae,harenaTi auro-di 
magnapo tST&iiis natura magnfpotente audebit tanta Iabe inficere iniuriaq* talicomaculare^vt iti 
tctia mm breuiffimo Malucharu fpacio,veluti fn gigatis digitulo,fi totu ambitu pefitaUcrim?,vim 
fua expeleuiiTe c6tendat,exhaufilTecfc vteru tam egrcgia prolc gramdu in partu adco temieS 
Ex mea officf na ratio haec inTenatu Indfco apud collegas,vno exeplo addito,quo res facilf* 
intellfgatuf ,emanauit,Ad Adrianu Potificc me fcripfifTe ratione hac fufpicor, fcd no benc 
mcmini,qcf feptuagenario proximo memoria mihi aetas U curae hebetaxierint,ncQ3 huiuf 
modi rCpetita difplicerc tame folcnt,licet cxtf a fui agri limftes ca vifa fucrint alibi.Ronianl 
ego,cum fua vicinia,Sfxti quarti & Innocetii oclaui teporibus,decenio guftaui. Bellorum 
Granatefium fama excitatus,in Hffpanf a mc cotuli,vcniehs ab vrbe,qcf reliquu eft Italiae, 
pcurri:Gallic parteeam qpoft Alpcs irfo mari alluituf ,trafiui:in his feptimo & tr fgefimo 
anno,quib?6atholicoruFerdinadioiHelifabcthae Regu beniuolis pollidtis fthonorato 
fufceptu in famf haritate' me tcnuit Hifpania,vniucrfam perlnftraui.Quorfum haec tam lori 
g-e repetita inquies illuftriffime PrincepsJfta pcragras,in illiceta,mox pineta, montanis ta 
nien aut capeftribus locis & flumimb? aut paludib? vtrafcg filuas fntcrfccatibVncideba, 
diucrfaru dein arboru fuapte natura magnas terras occupatium folitudines occurrebant ite 
rum,8Chuiufcemodipinctisautil^ 

rioribusn6diiTimiles,fubiefta terrarumatcria varietateseasfufcipiete,pertrafiba.Ira prirt 
ccpsIUuftriflimc,citra ? vItraoi fubaequinocliali ciiculo,cacri tropicoadcapricornu,qu3 
intercapedine philofophoru pars maior folis ppendicularis ardore infeftata,falfo defertam 
iimt arbitratf,iacent maris ac terraru vaftitates immefae,qCl huius circuferentiae fpacium fit 
maximu,cum vniuerfum orbe,qua Iatius patet,fua Iogitudfne cfrcumeat.Circulus fgitur il 
lecfrculoruomniueftlatiiTimus,fi ergotambreui tenaruinteruallo,vti dfxf,tantaeftpote 
tisnaturse ars,vtqcf vnafn parteregionisciufdeprodit,& in altera eundc influxu haurfete 
reperiatur,in eo genere reril quas ea tellus parturierit,quis dubitat quin & in hoc aromatico 
genere,fub tatamolecceleftf,poiTintpluresaliae terrae virtutiseiufdem receprrfccs fnucnirf, 
Qnx. infulisMaluchis & vicinis eft codonata,fub fpfo aequatore partim,ad vtrucp [atus €i9 
partim iacetibus, Rcfricuit humeros c collegio quida,vt argumetu fnfrfngcdo fapietfor ha 
berctur«Enfnquit?dchifce reb^nullametiofaftaeft^maionb?,^' haec in re ftarent,nota 
vel nobis etTent,vel alicui nationu etTent no ignota. Ab ignoratfa htteraru philofoph ic, prc 
fcrtim,oiaDexperietiatenui,obiecl:iocf9 magnoCacellarioexcelletiae tuae obferuatifTiroo, 
S rclf quis cofortibus anuetib?,facf lc proftrata eft.Dfxi enf m alf enil efTe ab omni admiratfo 
CurS ZDa ne,q<3deMaluchis &vicinislatafit notfcia,deca:terisveronulla.CluiafintMaluchaefn In 
ludjis ftt dix vltra Gange pene profpeclu,finarucB regfonibus & mago ff nui,Catigaraecp notis ter^ 
ris,fere fuburbanae.Ncc a ffnu Perfico » Arabfa , falfo dffta fcelice,multum dfftates^vnde 
patilatim ad eos,mox ex quo Romana luxurfes coalefcerc ccepit,ad nos ferpferunt,in noftra 
no exfgua iaclura.claguefcunt enim & eflceminatur hominu anfmf cVextenuaf vfrtus,eiuf 
cemodi odoru.fufFumigiorii.8C aromatu bladimetis.De f eliqufs vero ignotis ifulis in pro 

pturatio 



CtrcaPcfr 
noctfalis. 



noticia. 



_ 



ii 



- 



'" 



Cgputfeftum. 



f&Wfa 



pturatfo eft,cur latucf intha&enu$,quoni3pximeiIlis terrej cotinetes eode diuin $pwi &eti$ 
confilio,ad n fa vfcp tcpora iacuerut ignotae.His riiminatis* q funt vcriiTima,fi magna fnnt 
orbisatriaillaetcrra£,ffadhaeretes infii]acaiitc6iiicini3efiintatrioru,aulasdcabiiIafleaiitpe^ 
netralia veftigaiTe qs potuit, atriis adhuc latetib?. Inueninms ergoatria cn tracl:? ignotos re 
perimusadeo vaftos,vt Europa ter amplius fuperet vniuerf t,fi vtialias pbaufm? ab fanfti 
Auguftinidiclanfiputatic6tinetiscufpide,qnr*a tepcftatcpdiertitad hominu noticia ,di 
metiemur ad Panucu vfqs ftuuiu ab Temiftitana magna lacunari ciuitate diitatc leucas fcxa 

finta circf ter,Iate alias haec. Inuenfem? oi atrioru reliqua mebra. Nec loge fum? ab huiua 
efiderff explcdf ffducfa.Speramus nac£ fore vt Sebaftian? Gabotus Baccalaorii repertor, 
cui circit! KKs Septebris fupplicati, cx nfi fenat? autoritate pmifla e ei? nauigationis pquf re 
dse poteftas, breuforc tepore, ac fcelfcioribus auibus fit rediturus, cf Vicloria nauis, q vna 
e quincft fociis euafa,circuf uitvniuerfum,cV gariophilis rcgreffa eft onufta. De hoc fuo Ioco 
IatcQjaattuor nauiti claflkula, omnibus ad re maritima facietfbus & comodis tormetoru 
vafis parata, ab Caefareo aerario Cabotus popofcit, focios ait fe reperifle Hifpali , q Sebilla 
dicif ,comercioi^ oim Indicorum emporio,q fub fpe magni I ucri,ad claflicule comeatii & 
caeteraneceflana,ducatoij< dece milhii fua fpote fumma obtulerint. Ad ofFereda participu fo 
cioru oblfgatfone cfrcfter idus Septebr is \ nobis dfmiflus eii Cabotus.Gotribuetiu pecu^ 
nias p fua qfcg rata,fi bene ceflerit,vti fperat,lucri portione habebtt.Reftat Illuftrifime Pri 
ceps vt verifimilf aliquo argumeto m6ftref,cur brcuiore tepore , cf Viftorfa nauis,dixerl: 
cuf cg fcelicfore forre ptitemtis re hac fuccefliiram,ne moti vcntofo halitu de futuris velle ra* 
tione reddere videamur.Eft Cabotus Augufto menfe proximo anm\M£).XX V.df fceflii 
r us,nec citius quide,quia nec prius queiit ad re tanfa neceffaria parari, nec per ccelo^ cur fus 
dcbet prius illud iter inchoari, oportet quippe tunc verfus cquinocfiuni vela dirigere, qua 
do fol eftate nobis & dieru longf tudfneablaturus,ad antictones penetrare fnefpfat.Eft nacg 
non folu cancrf tropicumoi a£qnatorem,verum etia caprfcornf metam ad antar ctieum,gra 
dus quaftuor & quinquagtnta,fub quibus freti Magaglam fauces iacent, recta via prcjfectu 
ius,per fter aliena f mpenfa & multorum vfroru nece cfetrftu , non per diuertiaila & varias 
moras 6i circunrlex? vti Magaglfanu oportuf t, quf p crumnofos labores & varfas durafcfj 
calamitates trfenniu in ea nauigatione vagans cofumpfit , & e quinq* nauiu claflicula vna, 
cum maiore parte fociorum,quatfuor & proprfa tande vftaamffit ♦ Haec fatf s Iafein mnbi* 
to parallelo ad Adrfanu Pontf fice deftinato» Hinc fgif breuiorc tepore, cp per ignotos ha=: 
ctcn? fibi tracr? nuc notiflimos efi nauigatur^* Qu°d vero fcelicibrib? aitfpiciis & pfperio 
r e fortuna fore arbitrcmur ,hinc eft colligedu. Qjio tepore breuiflimi funt apud populos 
Arcloos dies,I6sitTimos Cabotusafleqiief .Comode propterea Iittora percurretilla donec 
ficxuofo Magagiiano freto,canopeo fyderf pxfmo,traieclo,in dextraa tergonff pufati co^ 
tinentis , de quo fultse funt nfae primae Decades ad Afcaniii patruu tuti &. Leone Pontifice 
tic Adrianum,pras diriget,percg capricornf zona ad equatore regredfet ,fn quo fpacio infu 
laru numeru reperiet innumeru, fftaru in ea pelagi vaftitate. Vnde vero magnani opu fpes 
nobfs exoriaf ,audito.Magagliana claflis,trafa 

tra leuacB relictis obuiis & aloge viffs oibus infulfs,oculos & proras femp ad Maluchas diris* 
gebat, cle Maluchfs captadfs ois curaerat ♦ QjLifd aliani fnfularii qua^q^ produceret obftef 
cxpIoras,agitatocurfutranfibat, cf cf inplaerifc^ lignadiautaqiiadi g?a vel permutatio^ 
ne rerti ob vf ciii neceflaria,captaret terra,paru tn morabaf ^eaq^ oreui mora,c5 melius pote 
t at,p figna & nut? decuiufq? aditae iful^ puetib^ veftigabat, multo auro mixtas harenas ali 
cubi eeitelligebat.Cfnami pftatiflimf arbufta,q malopunfcofimilia ftif ,de qb9 cgo pciofis 
corticib9 teftib? Mayno oi GuiIIino,fruftrafu aflecutP,alibi crearf dffcebatDc vnioib9 ma 
gnisac gemis aliis audf uf t no ab ficiedajn aliud comodf ?tep5>hai^ ifulai^ pquifitione difTerre 
ftatiiebat,oreaperto 5i anhelo fpiritu in folas Maluchas f nhias : fed magna moliete animo 
fors iproba illu ad barbar^ getfs fere midae man5>trucfdadti ipulft,vti i iuo Ioco dictti eft.Sf 
crgo ex i tinere citataeg naufgaff6e,nulli hotm generi antehac puia , de f lla$r lfula^r excelF fa 
talia collfgcbat,qd no fperandii decaptando fixo pede,eii f IhVf nfularibus comm ercio?bcrf 
nfiiole naq^ agendueft,ac fine vi,aut fnfurfa vlla traftandu,& blandftfis niuneribtif($ allfs 
Cfenf .Decenacg ducatoru mijia i lla q Cabotus^a fociis eft habifur? , ad fd negotii funt expe 
cfenda^vtcomeatus ad bieniu coparenf ,& ftfpedfa viris centu qnquaginta pbeanf» reliqiia 
|wrs fn mercimonif s q grata infularf bus fore cognouerint , exhf betiit , vt q-fuapt e natura 

N 



Cfrcuftto 

vniucrff. 



Curfftfcf* 

ghan^fima 
ufgaiuruc» 



IDarcn j att 
reg» 






M 



m 



i 




r— 



— — — — 



¥ 



> 
i 



> 



5 



| 

> 



;0.^.£?eptunc, fcecadfe 



CSmctfle 
bciiccicco 
guamm. 



apud cos paruo teftimata creanf , noftrarii feru illis ignotarum permutatfonc, libetcs cxhl 
beaf ,pecuniaru qppe pcftiferu minimc norilt vfum , & cuic£ nationi pciofae rei loco habe* 
tur ,qcquid eft percgrinu.His perluftratis U prudeti diligetia pcrtraftatis , noftri putati cotfe 
netis latus auftrale vniuerfum abradet,applicabutc# fe ad colonias Panama cV Nata,in litto 
ribus lllis ercctas,auree Caftellae terminosrdein quicuc# illo tepore,continetis eius prouin^ 
ci<e auree Gaftellse nucupatae,giibernator erit,de fucccflibus nos certiores efTiciet,De muta 
dis naqs plerifc^ gubernatoribus,ne loga nimis imperiiarTuetudine;infoIefcat,cogitaf ,quf 
pnec/pue no fuerint prouinciaru domitores,de hf fce dudbus nacg alf a ratio poderaf : ora^ 
bimus vt faufte feliciterqp fecundetur,quando velafecifie claflem intellfgemus. 



CiCaputfeptimum* 




fce fote 4s 
dam mira* 
bilt. , 



... 






Contraopf 

moncptpilo 

fopjpoium 

cmmum. 



R I V S th alfa claflis ad Maluchas itura df fcedet, vt poffeffto capta fuflf ncaf ; 
nccobflabitPortugalicuregeinfororitl admifffle,cui Catherinaexvtroc£ 
parcteforore pofthum a , elegatifllma,feptedecene, puellaru & pulcherrfma 
U fapietiflima, Gefar dcdit in vxore. Vana eft vulgi fama,o? Caefar cu Portu* 
galico rege couenerit de foluedo e manibus , fub dotis occaCone,ta immenfo 
Jac ta pingui pdio,quauis forefibi pernfciofum,8C fuo tenui regno quoda Ca 
fiellce comitatui exitfale coqueraf fi comcrcioeo priuabif .Cauendu praeterea Cefar,qui ell 
prudetiffimus,cxiftimat,nctataCafteltercgnis,cuiarcsintereft,iniuriafiat,qfuntvni^ 
fpfi'us potetie nerui prajflatiores.Satis euagatu fit Iucafs Chicora Duharea tropicis cX equi 
no ftio U fimilibus. Extra ordine nuc pauca referanf , q Gillinus grata fore teflatus eft. Ab 
ilUiflrforenatur»miracuIoincipiam9,iquopri?C|dferaf,moxqfitfuperhisphiIofoph(j 
rum fentetia,qd noftrodemuiucficio hebeti occurraf , vtin qbufcuncp rebtts creditu duris 
nfi eft moris,difleremus Jn primis Decadibus meis,q per orbe typis impflbru creditae va 

§antur,de fama vnfus fontis metio facla eft,cV huf us latente tata efie vim aiunt, vt p potu oC 
alnea reufrefcerc fenefcetes efyaquae vfus facial , infx* ego Ariflotelis Plinff q? nf i exeplis, 
aufmiea recenfereaclitteris madare,qviriautoritatefumma polletesjaudetcmittercab ore, 
NecR errl de naturis animalitl fcripfit ille,q viderit,fed eoru,quos Alexader Macedo ad id ve 
fligadu,cu fumma impefa deflfnauit folo relatu,aut hic ,duo & viginti millia reru notatu di 
gnarti annotauit,nifi alioru di ftis aut fcriptis inhaeres.Sunt aut quos ego in meis cito, pter 
abfentiu litteras ck viuas eoru voces,c| eiit f edeuntcg frequetes ,decan^ f lle Aiglionus fenator 
iurecofultus memorati & vna tcrtf? Liceciatus Figueroa mifltis ad Hf fpaniola,vt fenatuf p 
cflet,amagfflratibufcj olbus rationeadminiflrationisexigerct cVarbitriofuoretortadiri 
ceret direfta foucret,bonis adeflet, malos punf ret. Tres hi coucnixit de fon tc reflaurate viw 
?uteaudiuifle,&referetibuspartimcrcdidifle.VicUfreaut > vd 

qtionf a eius terrse fioridse habitatores,acutos habeat vngues,& fuiiuris fint acerrimi defen 
foresHofp ites velle recufantjicipue tales,q ad Iibertate illis tolleda & patriu folu occupan* 
du ftudet.Ex Hf fpaniola claflfbus adne &',& breuiore traie fttt Cuba,fubiicere illos & in eo 
Ttim lfttoribus figercpedefzepeftatueruntHffpani,fed quotiesaggrefnfuntpufncia,toties 
reiccli,profijgati, ac trucidati fuerut ab incolis, q mifliliu multf s generib? & quauis nudi, 
venenatis certant fagittis.De re hac vnii dedit excplu decanus^Sucaiu habet familiare, An^ 
drea cognomine barbatu, q> barbatus ipe inter fuos imberbes euaferit, Patre hic habuifle 
dicif fenefta gratii ia preiTum.Exf>pinqua F loridae regionifibinatali infula,fontis eitis U 
ma impulfus,& logiorfs vitc captus amore,praeparatis vfatico neceflariis ,vti sd Puteolana 
balnea ex vrbe vcl Neapoli (blctnfi valitudinis recuperadce gratia , pfeft? eft ad cius fontis 
optatos hauft5>.Iuit,morat? cft.Iotus Sepotusp plures dies, cu flatutis p balneariosremes 
difs,vfriles tulifle domuvires,& virilia quecp cxcrcuiflc fcrf .NupfiflecBfte^&filiosgenuif 
fc,hui? rei teftes prarftat filius e tranfuecliis ab citis patria Iucafa,pltires q virti decrepita fere 
grauatu,dein ftorente & viribus ac roborc corporis pollente fe vidiffc aflertlt. Qj"'ti contra 
philofophoru om nium opi nfone,praecipue medicoru,h3ec feranf ,no me latet, q ad habi^ 
tua pttatione nullo pafto regreflttm poflc fferf exiftfmat,exploff vcl diminutifalte in fene* 
fcctefutradfcalishumorfsaquofus^ 

ficco,datum eft cibi cV potus cttiufcunc^ fubftantfam in fui naturam tetricam cx triftcm co 
ttertere^non cgo quod indies magf s vfcg ad fui corruptionem^hebetudo Jlla pcfiundata, ca 







« 



99 



Caputfcptfmum. 



foitcpiii* 



frcmirlna. 



lore naturali languefcente coalefcat ,afTcntfor.Propterea qtif nfl audet praeter probabile aut 
vfftatum crcdere , quomodo ffcri hoc pofllt , quod f Hi dicunt , percunctab ittir . Inter ho* 
rumafTertionesigitur 8Cveterum fapfentum argumcnta valfda,an fierfqucatvtvistantadf 
ufnis exceptis miraculis,naturae tribuattir haefitantibus nobis: non Medeae mcdfcamfnfs 
bus,quf bus Efonem focer um ad fuuentam reuocatum Graeci fabulantur . Non carmimb? 
Cfrces,de mutatfs i belluas rcductifq^ focfis Vlfxis, motftfed brutorum animalium excm* 
plfs edofti , argumcntarf fuper hac tam infolita ac iudicio multorum impoflibflf rc ftatmV 
mus,ne viros tanra pollenres autoritate fruftra penf tus fuf fTe locutos iudtcemus: primo de 
aqufla renouante fe , mox de colubris vetere Iegimus exuta pelle interq- dumeta vel angu=* 
ftas rupium aut faxoru fcitTuras fpolio relifto reiuuencfcere. De ceruis, cp abforpto afpidc, 
per nares inter maccries aur fepum limites brumali rempore latente,diu qujefito, f n deco^ 
&x carnis molliciem ob vim veneni tenercfcat, & corio penitus mutato veteri, nouam car 
nem nouumcg fanguinerefumat : fi veraeftnarratfo,fdem fit dfcnim de cornfcf bus cVcor^ 
uis ab aeftiuo potu cfrca foIfticium,durantibiis rabiofae afflatibus caniculae, abftinentfb?: 
cum illfs diebus fnfalubres etTe fontitim,dein fiuuiorum aquas, ab vtero terrse tunc mcns: 
ftrtiofefcarentes,naturae inftinctu edoceantur,qufd dicemus;& quibufdam alfis praeterea, 
de quorum prouf dentia non ineptf autores pofteritati legenda tradideriit muIta,Sihaec ve^ 
ia funt,fi mira opifex natura in mutis eius cxcellentfam non i'ntellfgentibus,ingratfs pcrin? 
deanimalibus,oftcndere fe munificam nc tanti potetem deleftatur.Cliii d mirum fiet in co 
quod praeftan tius eft , fimile aliquid in fuo finu tanta varfetate fcecun do generet enutriatqs. 
Ex aquarum per varios terrae mcatus labcntium, 3£ inde varios colores,odores,fapores, ck 
qualitates , varia etfam pondera extrahetf um proprfetate varios erTectus parttinri videm?v 
i\ec mfnusex arborum radicibus,truncfs, foliis,f]oribus,cV frtictibus varios curari mor* 
bos patTim compertum eft.Eneftaq-3,veI vtcorrectiusloqaar,exuberantepituita, proftra* 
ta bilis refurgifca ecouerfo fangufnis etfa benignitati corrupte, per eius ipfiiis diminutio 
nem,florum dein aut herbarum fuccus,aut earum cibis fuperaclditis aut ad id coaptatis bal 
ncis & pharmacis,purifkatfo inuenitur.Vnde percutiendo depreflls humoribus aegroto 
falus praebetur.Sf ergo vti patet,in his haec eueniunt,cur mfrabfmur, quin & prouida ma 
tcr naturaad terreftrem illam partem,quxc£ radicalis humorfs comprf mendam aliquid fb 
ueat,ita vt aquofo &. aereo vaporibus reftftutis renouetur in fanguine calor naturalis hebeta 
tus,quo rc furgente torpens graucdo &C ipfa temperetur,ci his omnibus f eftauratfs,vetufta 
domus talibus adminiculis adiuta refarciatur ♦ Fontis ergo cius tatopere ventilatf aquas no 
mirarer ego,fi nobis ignotam vfm alfquam, terricftatfs illfus moderandae,aeream & aquo* 
fam vfrtutesreftaurando,fecum afterant. NcGexfftimetexcellentia tua tamen hoc Ieniter ac^ 
qufri\aut finetortoribus &. intercapedine temporis,fine leiumis & gratarum dapium et po 
tus abftinentia,&guftuf malefapidorum Ifquorum fbrbf tionfbus haec fieri debere , fuas & 
ipfi Iongae vitae cupidf patiuntur difTieultatcs,vt qui balnca querifant,& quf 'a molefto pu 
parum morbo,quem helephancfam efle putantaliqui, Ieuarf cxoptant, Hicnanej? fub oc^ 
cafione fumcndivulgarisinHifpanioIalignfnomineguaiacam ,triginta dfebus abftinet &tg'ifigaa 
ab omni cibo & potu folito, vino praecipue, ad tantamq? illos medicf trahiiteo ieiunio hc* mcanum » 
betudincm,vt ego mflle morborum genera finc decocli guaiacani potu, quo folo vniuerfo 
illius tem porf s intcruallo vtuntur,abfcf ndf pofTe arbftrer.Tacitae nunc obiectioni, quae p£i 
xna fronte legitima efTe vidctur,refpondebimus, Dixerunt aliqui: ne modo virorii quentj^ 
vidimus aut audfuimus vncj5,qui ca nature dofcm fit adeptus, fed & ceruos & angues aqui 
lafc0 ac csetera huius generis anf malfa,fudicio fapien tum fcneftam reparantf um ,poft pau^ 
cos astatis annos cernf mus paflfim fnterire, nec inepto quideargumento inherent,Hf s ego, 
ficuti paucfs hominib 9 datum eft pcrfpicacfs cflfc ingem'i,aut fcntirc qd fit fapfentia, ita no 
omnibusaqufIis,ceruis U cornfcibus anguibufq^ permifliim eft huius archani fcientiam 
penetrare»Varfus nanqjin brutfs eftrerum fenfus,veluti in homfnibus 5 cVfi fenferintarcass 
num no dctur f llo pofle fruf, cii pteritosf cruciatuu & Iogze vitx, incomodoru memorcs,ex 
terreant.IIlius mercis emedae caufa,redire fepi*? ad ea taberna minime curat. Qjiadrupedi 
bus & volucrib9 htiiufcemodi tot hyberna frigora,tot aeftfui folis ardores, crebrafq? pabu 
Ioru caretfas refterato pfcrre.duru etTedebet . Sed hominf horrfdf? ob comixtas aninii rtio 
lcftias,quibus vacantanimalia muta,eVob millecafus in rerii humanaru vicifTitudinib'? va 
riis,quibus eft obnoxius , et quoru caufa faepe multos pcenitet ab vtero matrum produfie, 

N ii 



occurnt. 



f—W 



— 






% 



i 



- 



■— ■ 



^♦£S. c 5eptime, fcecadte 



«fonaaquc. 
pfcee. 



|&e tn5te <J 
gignit glos 
boa fajeeos 
aptoeadto: 
mftabcUca 



quanto magis longiores annos pcr ignis 8C aquae anguftias expetere . Quf fublimiores ftl 
fortune rota gradusexoptant, amarius has efcas corrodunt, prouida igitur natura pro fpe 
ciali munere cer minum vite confiituit hominibus, ne vel longo e, uo nimis infolefcant,auc 
in aduerfa collabentes defperent,& malediclis ob id ipfum infe ftenrur. Sed fiqtif arrf b? hu* 
iufmodi forte naturam in archams etus indagandis exercendifq? fefellerunt,vt produccre vi 
tam fcierint,'paucis id accidere credendum eft , nec# his paucis ita praeftanter vt immortales 
effici queant,vel dintius tam infolita praerogatiua frui permittantur . Iam fatis fuperqp va* 
gatumfitinhfs argumentis , Collfgat abiiciatq; abhisad arbitrium quifq? fuum. Sunt 
nanc^ fcripta haec mea qualiacuncp , fub cue tame excelletie nomine ad vrbe illico profectu 
ra,vt efflagitantibus ea viris inffgnibus morem geram. Queda alia quanuis no impofilbi 
liacreditu,mirandatamen,quiamilli Europeo autnotihaftenusorbisincolae fcita, refera* 
musjn Fernandina infula,qux Cubaeft,aquae piceae fons fcatec,vidimus picem ad Caefa* 
remallatam,ea mollioreftarborea pfce,refpergendis tamen et fucandisnauiumcarinis ce, 
terifq3 folftfs vfibus apta:fuper rei & ego nouitate parumper hefitans,quando in re dfuerfa 
prce manfbus paffim euentum fimilem habemus defino mirari. Montano,aut puteali ma* 
ritimoc]? fale omiiTo:fidefluentes alfcubi, vtin vnfuerfls Caftellae regnis accidit,per cliuos 
aqtiae in areisretentae,folis ardentis feruorein concretum falconuertuntur, quis mirabitur 
qufn & eodem naturae confilio,de illius fontis aquis per alluufcs ad foflulas & ima recepta* 
cula extra f pfius riui defluentis altieum, vel ad planiciem redu ftfs , idem fierf pofilt, vt fole 
fuperuenfenterigfdoin pfcem ccndententur cxdurefcant^Eftaliud nonomittcndum. In 
eadem inftila Fernandina mons extat globorum nutritor lapideorum, rotundi funt adeo, 
vt ab ar tiffce quouis rotundiores formari nequif ent,metalli pondus % quanc globf ,apti ad 
prf ncipum fnfanam rabierri explendam in rebellfca , lfcenciatus ille Ffgueroa , quem dixl 
cun ctis Hifpan iolae magiftratibus fuifie praepofitum,vt ab eis adminiftrati iuris ratfonem 
exfgeret,tulit plaerofqs ,hos Caefari oblatos omnes vidimus,a fclopetario globulo ad con* 
fonos canonibus U colubrfnf s mons f Ile procrear globos. Vulgaribus vtor vocabulis,qua* 
do f Hf s carct vetus lf ngua Iatfna,& Iiceat quae de nouo emergunt,nouis f nduere tegmf nib?, 
cum id negantium bona venfa,volo f ntellfgf .Quos ipfe attulit U nos vidimus,nec# auela* 
na funt minorcs,ncq$ luforia parua pila maiores. Minores tamcn ac maiores fuapte ibi na* 
tura nafci aflerit,vt>an metallo fit alfcuf fociata materf a illa faxea fcf r etuc, fabro ferrarf o fran 
gendum praebuf mus vnum, eft tantacfus duricfes , vt fere malleum vna & fncudem fabrb 
Iabefactauerit,prf ufcp fn frufta fecarctur, fnefle venas metallarfas fecloadftidfcarunt, fed cu* 
ius nattire, non fcrutatf funt vltra. In Caefareo oi hf globi feruancur gazophilatfo. CLuaess 
dam alfa non fniucunda in mentcm mihi exilierunt. Arbitror nec excellentiae cuae aut fuis 
aulfcis lcgendf cupfdfs,ocfoffs praecfpue,fore fngrafa. 



tXaputoctauum* 



&eantro 

6uaccaiarf 

tno. 




I 



N D E C A D I B V S prfmfs de vafto marfno antroin Hifpanfola Uxt* 
gfone Guaccafarima , per ftadfa quaedam f ntra cclfos montes protento,qua 
fpedatoccfdentcm, eft facl:a mentfo , per antrieius vtcru nauigatur.In efus 
vltimo fimi tenebrofo , <$ radif folares vfx fn folf s occafu tamen fntra fauces 
ef us penetret,horroredf ciitfngrefli,fcalpf fibi vifcera ex form Idolofo aquai^ 
labentiu ab alto in fpecu ftrepf tu.Quid de antri myfterf o credat fncoIae,ab 
ataufs memoriareliftu lepiducft audicu. Infula putatfpiritu habere vitale,reflarecji inde ac 
abforbere,o! cibari ac dfgerere,vtf vf uente fcemf nee, nattir^ belua meftruofa . Huf^ antrf at 
uerna fceminea crTe fnfulae natura,8Canu qua purgetexcrcmenta, fordcfcp fuas egerat arbf* 
tranf :eft argumeto nomeregf oni datu ab antro , Guacca enim rcgio dfcif vel ^ppinquf tas, 
laff ma vcro podex vfpurgametf loc?.Dn hec audfo q de fabulofo Demogorgone,fn nui 
df vtero fpf rate, vnde maris rluxu & refluxu caufari arbftrabat rudis antf quf tas, fn mete fu 
bft.Fabulofis vera qda mffceam?. Qjia beatafit multis fn rcb9 Hf fpanfola, cpq? pcfofarrl 
rcru multai^ ff t ferax,dixi faepein fuperiorib? meis ad Afcaniu & potf ffces Leone cV Adrfa 
nu.Medicfnales repcrfunt ineamultfmodas materfas fndfcsmagfs , de arbore,abcuitTs 
trucisfcftis&fnpuluercmredaftfs,decocT:a conficfturad pupaium fnfcelfccm morbum, 
cx ofllbus cV medullf s eruendu,aqua potabilis, E t iatis ego & i a per vniueriam E uropa vjv 








= 



■ ■H l ll ll l ll ll l l l l 



Caputquartum» 



foUc 



gatiaeius ligni frufta iudfcium faciunt , gcnerat quocp odoratarum fcrum fpecies fnntimc* 
ras tam herbidas q$ arboreas cV ftillantis gummi multiplicis copiam > fn cuius muncro eft 
quod a pharmacopolisanimc albu dfcftur,grauedinicapftis & vertfgittifedande commo 
dum.Manatetiacxquibufdaarboribus liqiiorpeneolcaceus . Hunc Italuseruditus qufda 
nomine Codrus , qui reru naturas veftigandi gratfa ea loca cu impetrata venia peragrans, 
neqj enim alienigene cuicp aliter licct,balfami vim habcrepfuafum Hffpanis reliquft.Nuc 
depifce venatorepaucarepetamus . Is bfle mihi cxcftauftalfquando parumpcr. In primfs 
decadum libellis ad Afcanfiim,(i bcne mcmini,inter ccetera mirada,quia noua U ab vfu alie 
na,pifce habere incolas alioru pifcium venatore dixi» Veluti nos cu quadrupede quadrupe* 
dem,cu volucf f bus volucres capim us,ita oCillos cum pifcibus pifces prehendcre cofucue* 
nmt.Subfannarut Romae fn hoc cV plerifq^ aliis huiufcemodi,ad malcdicla pioni, Leonis 
Papce tepeftate^donec a fua quattuordecene iegatione Hifpanica,pro lulio mox Leone P6* 
tffcib?,regretTus ad vrbe.Io.RufTus Foroliuiefis Archicpifcop? Cufentinus , cni nota erat 
quecunqj fcribeba , fauces multorum fuo teftfmonio in mee fame fubffdiil occIufit.Credf 
tu & mihiduru a primordio vifum fuft.Hinc *a predfcKs fitis auftoratts cV multfs preterea: 
fcrutatus fum quid rei fit de hoc pifce,fe apud pifcatores vidifTe aiut rem ea,non mfnus vul 
garcm cg nos ctt eanegallican* leporcm, autcti moloflbaprum fnterfcpta reduclu fnfefta* 
niur,eum(# pifce etTe efuf fapidum, & fub anguf Ilae forma neq? maforem,audere gradfores 
pifces,aut fcuto maiores temidines,impetere, vti muftella patumbe & niaius animal,fi af* 
fequi datur , illud aggr editur , & in ceruiceef us fn ff Ifens ad necem vfq? reducf t. Pffcfs vero 
hiclt quoquo pifcatore in fue cymbe fponda ligatiis/uniculo tenetur vin di $i carina fiatfo 
pifcfs parum diftat,ne fentiafaeris fulgorem,quem nullomodopatitur. Scd qtiod mirabi* 
Ifus eft in occipife crumena habet tcnacf ffimam,qua:poft vifum apud fe natantem alf um pf 
fcem,datpraedjecaptandaefuomotu ffgnum,laxatofnnicuIovtide catenafolutus canis^ 
pftedam aggredftur , 5C vertens occfputcrumenalipelleflla inie&afn ceruicem infilitprae^ 
da2,fi magn? fit pifcis,(i vero ingesteftudo,qua patet a conchilf ,necg foltiit vnc|,donec pau 
latfmtmcl;ofunicuIo,adcymbxfpondamfeapplicat.Tunc^pifcarorib9,fipicisgrandior 
extet,nec£ enfm de parufs eft venatori cura,proiectis £n eum vncfs tenacib? perimitur , dein 
trahitur ad aeris vfq$ profpecluna , tunc venator pradam foluit , fi vero tcfhido fit, fn mare 
falfut pifcatores, & fuppofitis humeris teftudfnem eIeuat,donec a focff s manti capfatur.Pre 
da folura, pifcis ad ffgnatum fibf locum reuertitur , ibiqs fixus inhseret, donec de pr aeda ve= 
luti de capta coturnf ce accf piter cibetur,aut reiterato venatum remf ttatur.De i\\i9 heri If edu 
catfone fuo loco fatis. Reuerfum appellant Hifpanf pf fcem cp vertendo fe crumenali fua pel* 
leptcdamadoi1atur&prxhendat.DefnfulaveroMatfn!*no,quafoIasincoIeremoreAma 
zonum fceminas non dixifed audiuifTe me retulf ,fn ambiguo relinquunt, vti tunc ego,hf 
teftes. Alfonfus tamen Argoglius Cefaris a fecretis in rebus Caftcllas, oi UluftrirTime Mar 
garitse Csefarfsamite reddituum hic colligcdorum queftor,qui eas percurritoras^h/iloria 
erTe non fabulam afTeuerat.Do quaedant.Decanus idem quaeda fcitu non indigna,proban^ 
tibusmultis,mihiretulitalfa. Eflfnfuladirlans ab Hifpaniola millfaria forte feptingenta^ 
continenti proxima,nomfne Margarftarcp ibi vnionum colligatur e conchilibus ntimerus 
ingens, dfflata Margarfta in continentf miliaria triginta firiits in arcum difpoiitus, vtf luna , 
recenter euafa,vel ferrea mularum folea,Vocat Hifpamis huitifcemodi fign tim anchonem* 
Ambitu eft mflliarf um triginta circiter,duabus eit prcerogatinis nobihiTimus, CL"icqtrid 
aut fluxu vel pfocelloffs tempcflatibusineiuslittorealluitur, falcrefertum eit:exigui tame 
in vniucrfis illis tra&fb? , qua fcprcntrionem fpec1ant,fluxus cV reflux'? funt: in merfdiona 
libus orisecontra. Alia efl pifcium, ccfalorum praecipue , ac mugilumdos tantaineoilnu 
cVcoaccruata multitudo , vt nequcant finedifficili lapfunaues pernauigare finum obeo* 
3rum frequentiam , in quam pro re incfdentes detardantur pifcatores ,proieclo rethe gre* 
gem adfguntad littusimpulfu facili. Ibieft miniftrorum friplex ordo ,quf pedibusftant 
fn littoreis aquis tentis genu pifces nianu captos,Ianiis intra natiini ftatibus porrigut,hf euf 
fceratos iri focioru tertf ( ordinis man? pffciut , quf parato ad id collefto ex littore lpfo fale pf ' 
fcesc6dmt.ItafalitosperharenofamplanicieadfoledifIendut,vniVtmdi^^^ 
ibi ferueat radii folares no leuitcr, ttl cp fint aequinoftio pximi^motibufc^ fit circtl fepta pla^ 
nici"es,(nquam rotantes radiidelabuntrir,tum qtiodde natura fuf percufTam calefacfat fol 
acrfus harenam . quam slebofam tellurem, Exiccatos colifgunt ad nauium vfcj? fmpleme 
^ - N ifi 



^cpifccvc 



£>e Watit 
niiiomfuta» 



^nfula 
2Deflg!to 




1L""" 



— — — — 



— 



; 



i 

i 

u 

i 

5 



£5itua infu 
larfi Ifcifpa 
niolf * ja 
maicf. 



TBnllaparo 
fruiusterr? 
cppereauri 



SJabbain* 
fula. 



^e onocro 
talieaudiw 
iucunda. 



^♦05.£?eptime. fcecadis 

tunn De fale identfdem,liberecufc£ licet nauesonerarevtroc^prouentu.Viciniasomnes 
illispifcibus faturant,neo£HifpanioIa ipfa,gcncralis illarumterrarummater,falitis fere 
aliis pifcibus fruitur,eius praefeitimfpecief.De vnionibusveroquomodogenerentur,co 
alefcant,8i habeantuf , in primis decadibuslatiflinie, Inquiunt & iidem autorati viri,quos 
habeo f<epedomiobeorumnegotia,quaeinfenatu tra&antnoftro,duoeffe inHifpanioIa 
6i Conceptioms antifteaexigua flumina , citra infolitarum pluuiarum repentinas alluuies 
vadofa,quorumvni nomcneftBaho,alteriZatepatriisveteribus appellationibus ferua* 
tis* NuncHifpaniobeas,quasreferam dotes,Conualentiam vbiiunguntur|appellant . Ex 
tanta marisintercapedine,quodabfretoGaditano adHifpaniolaevfcjp initium paulomi* 
nusquincp millibus milliaribus peroceanum, folocceli Scaquarum profpeftu nauigetur, 
ex ciborum etiam U potuum mutatione , kd aerispraecipuc,quod fint Hifpaniolaoi Ia^ 
maica trans cancf i tropicum plures gradus ad aequinoftium fitae : Cuba vero in ipfius 
tropici linea fedeatjquamputafuntphilofophi^paucisexceptis^torrore fo lis aduftam in 
habitabilemftiiffe,inquiunt hi,adeuntesde recenti Vt plurimuminvariosmorboscadc 
re, 6C qui Bahi & Zatti fluuiorum adierint iam cdmixtas vno alueo aquas,cum illarum po 
tu & lotione dicrum fpacio quindecim tantum expurgari , & infra dies totidcm curari ab 
ncrnorum & medullarum doloribus , fanatos etiam feDribus exuftos , & pulmonum tu* 
more Iaborantes,fed fi diutius lauari aut illis vti nfterentur,indifenteriae fluxum cade* 
rent» Indcquiaurumex illorumharenfscolligerelludent,nnlIuseftenimfluuiusnon au 
rifer ^necg pars telluris vlla eft auri expers, in illorum fluuiorum alueos audent citra merl 
diem foflbres immfttere, nec# vteas potent aquas patfuntur,quamuis dulces & fapfdae fint, 
quodfluxumfacilitcr mincolumibusprecipuemoiieant. Aiunt iidem fnangulofepten* 
trionalf GuaiaccarimaeregfomsHifpaniol3e,breui traclu iacereplures exiguiorbis innw 
las,quas iunclas fuiffe quondam putant.Harum vna praeftat cxteris egregta pffcatfone, no 
minc Iabbaque penultima longa, vadofum eft inter eas infulas alfcubi mare , fed traclfm 
intcriacent profundi putef , vaftaecg ac frequentes voragines. Variis aiunt puteos toto anno 
effe pffcibusrepletos,tanquam in tutum rcceptum aggregatos:veluti ex arca coacef uatum 
doniino licet verrere frumentum , ita vfq$ ad nauium impleturaparuo negocio, de pifcibus 
fieri pef adcuntes pofle afTerunt.Eft auditu lepidu quid de maritimis quibufda volucribus, 
aqttilis & vulturibus gradforibusreferant,onocrotalos voraces erte abeorum fermonibus 
cofeftor.Dfcunt enim guttur habere magni capax,adeo vt dfmfdlaendromede,qua tegeba 
tur miles vnus , in volucrem rabido hiatu in eum irruentem , cunftis infpectantibus profe* 
ctam,abforpferit intcgra^&exguttureinterfeclae ,fine iafturaeuulfamdicunt.Ctuinquilk 
bresvfuosvorafTepifcesvno forptu,cV mafores fertur.Sedcumpafcanttif pifcibus,non eft 
ineptum diclu quo paclo praedam fub aquis in mari natantem arTequantur,quando ipfc no 
fubmergunt fe , vti ceterae aues maritini3e,anferes, anates,& mergi.More m jluorum & pe 
tulantum fn fublimen eleuatae aerem circtimrotant , quandoad fiilgorem aeris aquae mar* 
ginem pifafcs captet , expeftant ♦ Eft enim grande circumuolitantium agmen , ad praedam 
vna pluresinterdum furibundo fedelapfu demittunt,adeovtmare ipfum perfefquilacer 
ti fpacium aperiatur. Eofragoremipidus hasret pffcis,&capi fc patitur.Eundepteriimqj 
praehenduntmagnum pifcem focisedua^tunc vifu placidumeft certamencarum a nautf 
bus,fi forte interfintjaut^ littorc mfpectare contigerit,praedam neutradeferit,donecin 
frufta feaam,fuam quaecn partem arTerat ♦ Sefquifpitamali roftro 5C magfs qtiam cuiquam 
fftvolucrf rapacf adunco,coIloc£longiffimo&aIis multopatentioribusquam aquilaeauc 
vulturisefTe dicunt auem,fed macflentam itavt vixpalumbispulpam aequet. Ad vaftf gut 
turfs ergo pondus fuftfnendum pr ouida natura grandes f llf praefti tit alas,quandoquideni 
ad leuecorpus feredum nooportuit,voIucres hasHifpani vocantalcatrazes.MuItaru praettf 
rca volucrum aliarunobfsignotarum regioncs abundant illae,fed praccipue varioium co* 
lof um ficcarporu pfftaci,qui gallos xquent SCfuperent magnitudfne corportl^& qui vix 
paflcr culu,inuenf iitur,necp min? vulgo apud eos pfitacora agmfna£cneratur,q$ apud nos 
cornicu & graculoru,cft & f Ufs generalis efca m apud nos turdoru &T turtuni,nutrf utcp do 
mi ad delitias pfitacos^cardueliu aut picaru loco. Eft & aliud naturae donum no taccndunu 






c£aputnonum* 



... 



M ■ ■ ■ ■I I gB 



Caputnotium. 



fofx 



^""^gr^N HISPANIOLA PortiiofacxtarCoIortia,nomfneZanana,quod 
|| f n Zanana fdcft paluftri hcrbida planicie,bobus & equis alendfs commo 
da fi talit^ZananamquippcfimiiemappellatHirpanuspIanic/cmjCelebri 
gaudet flumineColonia.Qjuibiifdam anni temporibus pluuiales tot in 
aliieum admfttit aquas , vt planfciem totam, licet ampliffimafit^repleat, 
obicibus collium aut limiuiniobftantfbusne Iiberocurfu aquae deflu= 




ant m portum : tanta fecum trahit anguillarum copiam alluuies illa,vt adalucum redeun 

teflumine,inter paluftresvlnas&cannarumibf fuapte natura;nafcentiumdenfitatem,ve^ 

lut irretitae proftent in ficco anguillae. Ad eius rei famam nautae cum vicfnorum confen^ 

fu,fi opportune ierunt aliquando,cVfi placuit naues eapifcatione licuit onerare:fedfi al 

luuic praecedente , vti exvariacellorum difpofitfone faepc contingit,anguiIIarumqu3efo 

tores accefTumdiftulerint,aut fimofacimpatientes,quodipff praecefTerfnt, abire fuitcon 

filium,ne fcetore fuo exuberans Colonis anguillarumcopfaputrefafta,corrumpat ae- 

rem.Porcorumgreges in planfcfem agunr, & Iauta fuibus conufuia pr#ftant,quoru eft 

in infulis mnltitndo incredfbilfs , e paucis hinc aduectfs ,cceli natura vel gcftant vtero , 

aut laclant prolem toto annoquadrupedesomnes^cVvtrunc^nonrarovitulas&equarum 

pullasmenfe decimo concipere ac geminos edere vno partufaepenumeroviucreq^ diw$ 

tiusquam alibi,ftibnoftrorum clfmatum fpintu affirmant.Exemplofd probantvno, 

Vaccam decanus, de quo iam faepe , anno ab hinc fexto & vfgefimo ad Hf fpantolam tranf 

nexitviuam adhuc cVparere quotannis vicinorumteftimonio;dicftur,iactaufrq3 me co* 

ram ( cft namcR adhtic apud nos) per f llfus vacce folius, natorum natos & fucccfiluam fobo 

leni,capitumoctingentorumamplfusarmenta fuifTe confecutum,De omnfbus fdemfc3 

:runtvoIucribiis,quod vix e nfdo abaftfs adultfs,adnouam tcndant gfgnendam prolem. 

Eft allalaudedignusapud Antifteae conceptionisCoIonos,fui decanatus fedis quod eprf 

iniscatTtefiftulae arborumfatoribusfs fuerit,per animuias tamenprfor a!ter,mox ipfe 

per plantationem, vnde in tantam creuffTe fam vbcrratem earum arborum moroscquan 

tium magmtudine .fnHifpaniokCubaoi Iamafca,cufusabbatfalem dftem Antifteam cle 

nientifTimus mihf Caefar nuper eftimpartitus,vt arbitremurpoftpaucosann6s,eodem 

seftf matum iri precioIibram,qnonunc a pharmacopolis vncia venditur. Sednfl fn re? 

hm htimanis liquiricium emergit,qufn zizanise aliqufd fecum feraf/Ad harum arbo^ 

rumoifaclum,formicatTiaccurrft copia tanta,vt quicquid apud illasaut in earum vicima 

&ratur, aformicis exedatur,gratiemc|5iam inferunt incolis moleftfam.De huius arbo* 

Xis filiquis , & ob Iongitudinem vaginis , auditu fapfda narrant,F lantf bus ventis , quando 

manirefcunt praefertim ,eft tantus earum vicifTimconflictus,vt obftrepere inter eas anfe* 

jum atcg anatum agmina mille videantur . Abeo concurfu,pro fucci acerbivelmaturf 

qualitate , prove animularum 6J medullae pondere in ffliqua, variarum caufari vocum 

jnodulos non infuaues inquiunt. De arbore,quam potius caulem appelIauerfm,quod 

fitvti carduus ,medullofa non foIida,quamuisadlauri celfitudinem furgat, multa funt 

*epetenda,facheft metiobreuis dehac in prfmis decadfbus.Qjif ea fruutur platann appcl 

]ant,cum logtfTime diftet a platano,nec vllahnbet cu platanopropfnquftate. Eft nac£ pla<* 

tanus arbor folida ramofa, caeterisarboribus fr6doffor,ftcrilfs,alta,procera,vfuax,vti audi 

utffe aliquado excellenffa tua crededum eft.Haec vti dfxf fere fnan fs, fru ftifera tamen,paro 

fr6dens,hebes,fragslis,vno tantii vimfne flne ramfs,pauc/s cofenta folifs fcfquilacerrahbus 

logitudfneab fummojafitudine bf fpftamalf coftant,ab fmoaaitisarundfneifcg folffs perfi 

mi lf bus,cu laguida per hyemfs rf gore fiunt,caput demittunt,o: terra fpeftant fuo podef e 

tracta,vegete fuae vit33adeoe.ftprodfga,vt nono,velquadodfutfus decimo,abortumenfe 

dcficiat,fenefcat,intereatq3.Repefe crefcft, adulta racemus enutrirpaucos ab vtero.Racem? 

quifc^ triginta fcetus fnterdu patiloplures procreat.Hi ad hortcfis cucumcrfs cV forma pre 

ciffac magnitudine in infulfs, in cotinentigradiores nafcuntur in racemo,cVcrefcunt:acerbf 

funt virfdes,maturi cadcfcut» Pulna buryro eft rcceti mollfcfe ac fapore pfimilis nec primo 

guftantf gratus,afTuetfseftgratifllmus.ProtopIafti primf parenrisnoftri Adfc pomil,quo 

gcnushtimanu Iabefactauit,vniucrfuniefTe vulgus Aegyptfu blacterat.Peregrinf aroma^ 

tuminuriliu c^fufrumfgforuarabicoruq^odonlefFceminatium acfutiliugemaru empto* 

fes,ad eas rerras Iucricaufaproffcifcetcs,mnfasnuncupat eos fruclus.JvIihi vcroquOno* 

minearboreiila/iue caule^latine quea-appellare,n6 occurrir.verfaui autorcs quofda latinos 

N Hii 



Xananactf 
lonia» 



Snguillo^ 
copia. 



32eanima* 
lium fgcim 
dtmte. 



3rbo: fals 

fo putata 

platanu9« 




— 



5 

i 



i 



t 



i 






TOoc&riTt 



^.£g.Septttne. decadts 

&e1unioribuseos qui fc lattaiiTimos ciTeprofitcttirpcunclatusriim > iicmodii k igit.Denil 
xa fruchi quoda facit mentione Phni?,N6 ignarus litteraru qtiida mixam dicide bcre,qc?a 
mura paruo difcrimine vocis diftare videatur,taquit.N6fum aflenfus,qcr" ex mixa Plinf? vi 
num fieri dicat.Ex hoc aute vinum cofici pofTe abfurdn eil.Plures cx his ego vidi,comedi 
nopaucos,in Alexadria Aegyptia,quado pro Catholicis meis Regibus Fernado & Helifa* 
betaSoldanfcafungcbarlegatione # AbeiTa meoiudicio,vtvinu indequeat extorqri,Nuc 
vndc ad Hifpanos,eamm terrartt CoIonos,haec fnfilferit,& cur lam ingrata fit referamus. 
Ab ea Aethyopix pte,q vulgo Quinea dicitur,vbi eil familiaris & fua fpote nafcitur,prfmu 
adue fta ferunt:fata in tantu protedftur augmetum,vt multos pceniteat in fua prcedfa illam 
platafle ac fouifTe,vbicunc£ femel feratur , inutile ad reliquos prouetus tellure reddft cotra 
lupinorum liberalitate,qui capos pinguefaciunt gramine coplicato,aut motano filtce fce* 
cundius nutritdifteditq^radicesjitavtneqsvomerevlloaut ligonepurgarivlteriusager ei? 
rcceptor queat,quin ppetuo cxortu,ab quacuncp tenui vcl capillari radicula,inter glebas la 
tente,repullulent nati nouellf,qui matre viuentem,quado ab eius imo trunco pdeunt,adeo 
fuggunt,vt vim ei? omneemugant & ad intepeitiutiexitum trahantJdenatisipfisdein,tan 
quamin maternjeimpietatis vfndifta accidit,vt fruftupraebitofiatim intereant,eftfragilis 
adeo,vt cjufsadhumanifcemorisintumefcat proceritate,8ilaurialtitudine,vti eftdiclum, 
cmicet,facili tame gladii aitt baculi pcuiTu,vti ferul&veIcarduiplata,fternat.Eftarbor in 
Hifpaniola & in veteris reguli diocefi nomine Mocarix^a quo adhuc regio nomcn retfnet, 
morum aequas patula,ea gofampiu in ramortt cufpfdibtiscreat/rttfticeo qc? feritur quota 
nis no minus vtilcLana fert alia,vti apud Seres,filatni 6t intextui apta.Sed ea minime frutx 
tur,qcf arietina fllis Iana iam fupcret inimmefum,neq3opifices habeant lanificiodeditos, 
ad hunc vfcg die.Mechanicas paulatfm artes augebunt , populis crefcetfb?. Necg prjetereu 
j&ejcueuitn dumcitquonapaftonaturaillisfuafpotefunesac rcftestribuat.Nullafercarboreftab cu* 
iusradcibusn6puUulctherbaqu^daverbenefimiIis,bexucuappeIlant,morcIupulorum 
ferpitpermatristruncu,hcdera tcnaci?,adfupremosappIicatavertices,voluit fe acmatre 
circnitcauillorumultitudine tata,vteam,veluti lena,vel vmbcculacotegat, tutacp reddat 
ab aeftu. Ad quofcunqg magnos fafccs colligados,aut podera fuftineda,ad trabes etia cV do* 
niorucotignationcsconecleda nata,c6paftasbexucoc6miiTuras aiuntpftringi tutfusqua 
qinffguntur clauis fcrreis.Clcfneq^puirefcat vnquahymbrfb?,aut folib?arefcat,ceclatc£ 
parump infracla,fi per tiphonti furoredomuscocutiatunq lignese funtomnes.Furacanes 
vocant incolserabidosvcntoru illos turbines,qui radicituserueregrades arbores cVfjepc 
difiicere domos folebant,q clauis erant c6pafta,claufs cruditis diflbluebatur,q vcro bexuc* 
cinodofa vincula c6plecM)ant,c6cuflk vacillaDat tantu,ad locudein fuu rediban^Gppagf* 
ne inuccla.HisfuracibPnoiTromoretiphonib^^primordifsoccupatas Hifpanfotea no* 
ftris,maxime vexabatur,quib9 rlatib? infernos faspe dxmonesfuitTe vifos ailerunt.CetTaf 
fc vero calamitate illa hcrrenda aiunt,ex quo frequetatum cft Euchariftie facram^tu ininfu 
la,neq3 dasmones vltra vifos,qui familiariter antiquis noclu folebat fefe ofledere,fdcfrco Ze 
mes ipfi fuos,ideit adorada fimulachra,ex ligno vel ex gofem pina tela gofampio ipfo farci 
ta vf($ ad lapidea durj'cfe,ad lemurtl ff militudine c6ficfebant,quopa fto ad homincs detcrj* 
redos ab errorib?, piclores lemures depingunt parf etf b?,E Zcmib? ab Colono primo ar 
chanorum oceanidetecl:oreaf£ortatis,duos adpatruu tuii Afcanium cum cseterisreb? mf=s 
fi,dum ci9 fortuna matcr erat, c bexuco quotquot cubftis ad przeientis miniiterii necetlttate 
cuicj^ opus cft diuellere vno,veluti cotinuo filolicet.De bexuco fatis. Alterf mirado naturc; 
bcneficio naucmus opera Jn Hifpaniola c^terifc^ fnfulfs oceaneis loca funt paluiiria, pabu 
ladfs armcntis aptiiTima t Sitas in margf nib? eoru Colonias,diuerfarii fpccierum culfces ex 
humeti illocalore creati,acnter fnfeilant,ncc noclufolum,vt tacacterisregionib?,proptei 
rea humiles edificant incolce domus & paruas finunt in efs ianuas,dni vfxcapaces acfine fo 
raminib^.necuIicibiispatcataditus.Abtancntctiaobidabaccendedistedis^qcfnatiu^cii 
IicuminirinclusIumefequifit,ingretTustamef^percperfunt.Deditpen^ 
cVremedium,vtinobiscattosad fcetida murorum progeniecxtfrpendaprasbuitxulicum 
dedit illis lepidos & multts mod/s comodos venatores,Cucufos appellant.Hi funtalati ver 
Cucud aU mesfnnoxifvefpertilionib9pauIomfnores,fcarabef gen^dixerim cgo potius,q(fcodcor^ 
li vcnnce» ^ fnc ^ llD a j arf ^ ntn va g ina a |, as habeatalas,quas intra vagina reducat quiefcens *a volatu. 
Huicanimat^velutinoftufplcdcfccrenoftflucasvidcmusmufcas^interf^piumd^ 



£ucbaru 
ftigoigni* 

«0. 



— i 



. 



= 



Caputnonunt, 



fof4 



vcrmes quofda inerf cs pr otiida matcr natura qu attuor pr£ftftf t lucfdifflma fpccula : fti oeu^ 
loru fedc duo : in f libus fub vagina late tia duo q tund oftedit qiiado morc fcarabef euagina 
fis tcnuib? alisacrecaptat,vnde quattuor Cucuius quifcg fecuafFert iucernas.Sed quo pacto 
fint medcla tantf malf,quattrai eft a r ctilicum aculcfs infeflati,qui funtalicubi apibus patilo 
minores,gratiofum auditu cft.Qjii vcl culices domi habere hofpites iiifenfos itellfgit,vcl 
qui ne fngrediant timct,Gucuioi^ inuigilat venatui,qiios fallft hac induflria,qua opifex mf 
ra necefifoas exquf fiuft.Primo noctis crepufculo e^it domoCucUiomindigus,ticione manu ^ uom 5 i 
gcftat ignitu,tumulu vnde queat a Cucuiis profpicf afcendit vicinu,elatis vocib?CucUium capiamur 
appeIladocircurotatticione.Cuciuecucuieinclamitado,aereobturtditAdvocatisreboa=i cucu^ 
tum fimplices putat nonullf Cucuioseo dele&atos ftrcpitu cduoIare,vertiuntrtacfe propera 
ti ac prccfpiti acceffu,ego veroaccurrerc arbitror ad ticionis fulgore Cucuios,qa ad Iucent 
quacunc^ agmina culicum aduolet,quib? Cucuii vefcuntur in aere ipfo,vti cipfelli &. hirufi 
dines.EnCucuioram numeru optatum,ticione vcnatorfmanu proiicitVTf cibtfe aliqtiado fe 
quitur Cucui? aliquis, & foIoTe dimittit,captu facilis tu nc eft,vti fcarabeu ambiilaf e Vagiii a 
claufa,licet viatoribus,fi qufs eo indigeret,capere,Negant alii hoc pafto folcre capi Cucu? 
ios,f mmo afunt paratos habere venatores frodofos maxime ramos,aut lata lintea quib? ab 
alto citcu volante rxutiunt Cucuiu,fn terraqj impellant, vbi iacens torpefcit,cV capi fe pati x 
tur,vel vt alii dicunt,fecutf volucris lapfum frodofo eode ramo vel linteo proiefto fup euni| 
przeda afTequutur,vtcurtq5fft venator venatore Cucuio apprehenfo,domum reuertitur, 
hom'olodomusclaufo,pr^dafoluinTotacircuitpra£cipitivolatudonuim,quxritadoCtt 
cuius culices.Sub Ie&is pen filibus & circum facies dormietium,quas inipctereculices afTue 
ucrunt,cuftoduorTicio,vt quiefcercqueat inclufi,fungi videtur.Facetavtilifqj ab Cucuiis 
manat alia vtilitas.Qjuot oculos quifqs Cucuius pandit, tot candelartim lumine fruitur hb xo am c ^ 
fpes.M volf tatis Gucuii lucernas nent,fuut,texuntincote,ducl:atc]$ choreas»Putant fncolse moduates 
cantatfum cocetibus oble&atum Cucufuad tripudiatium aftus fuos,&ipfum in aerc mo^ Cuwwifr 
tus exercere. Ipfe aute pro variis culicu circuitionibus varias nccerTario cibi caufa vias cir=: 
cumambit raptfm volitando,legunt etiamnoftri ac fcribunt adcam luccm,qu^fempcr 
viget in Cucuio,donec habeat vnde bene pafcatur.Culicibus vcro iam expurgatis aut ex^ 
plofis eo famcfcente Iumen deficcre incipit , fdcirco vbi languefcere vident eitis iucem,ho^ 
ftfoloaperto dantoperam vt liberetur & efcam quaerat.Iocicaufa,velquo vnibrasquafcucg 
formidantibusterrorcm incutfantpetulantes, plaerofc£ aiuntpercmptiCucuii carnicula 
noclu aliquando faciem c6fricafle,obufani ituri rlamantf vultti vicinis cxploratis qua erant 
profecturi,vti apudnos interdu lafcitii iuuenes ftimptainfaciehiantelaruadetata,pueros 
autparito negocio pauetes mulierculas deterrere ftudet,refpledet erii Cucuii mafTa facies il 
linita,more rtamfc igmte,breui tanie tepore ignea virt^ ca lagtiefcit,ac extinguitur,cu fit lu 
cidusquidahumorin tenui fubltatiareceptus.Eft^Cucuiomira comoditas alia,iioclii 
gradiunt infulares v a nf is deitfnati liben tf us,duob9 Cuctifis ad pedupollices alligatis,no fne 
ptius pgit viator htminib? Gucuioru diKib9,cB ii fotide fecuafferf et cadclas,quot lumfna CucuQetm 
Cucuiis patet,Geftat 6f manu alium qtio V tias noftu queritet.Sunt Vtix Guniculi quodda f ,b9 . c0t iter 
genus,pauio mur em fuperantes magnitudine corporis\Qjiem folum quadrupede,ad no^ «S^ L^ , 
firorum vfq? accefTum,norant cV eo vefcebantur,Pifcationietiam,Gucuifs lumen przeben 
rfbus,iatendunt,cui arri funt maximedediti^inca ab cunabiilisexercitijquodtantun^ 
dem fit vtriufc^ illorum fexui natare,quod in ficco proficifci^neq^ mfrum ,fceminarum paf 
tuconfiderato,qujectumemittendimaturf fcetusrempusefle cognofcunt,advicinum exC 
untnemus,ibiq?arboris alicuius ramis ambabusmanibusprehenfis ,fine vlliusobftetri 
ds auxiliopariunt,&fcetum celerf curfu ipfa lpfamatervlnis raptattl ad propinqtmpor 
tat fluuiuJbi feipfam ,& nattim iterum at4 f teru lauat,fricat,mergit,domtiq3 fine quemi^ 
fine ftrepitu redit;5£ laciat fingulis dein dicbus dc morc,fe partuq^ f?epe Iauat Jd idl vno ot 
dinccuclf faciunt.Nodefuntquifcratprodire alibipariturasadaquasipfas,vbi aiuntcni 
tib9 apertfs partu vt £n aqua decidat,expecl:arc,vari( varia ferunt in hifce reb^^Du h^c pau 
lo ante meridie dc lepido Cucuio fcribere, infpcrat? venit ad me cV cu Camillo GiIino,que 
habeo, tu t$ fit excelletice tue minf fter,tum ob ei9 mores mfhf gratos,perpetutt cotuberna 
lem,cubfculf Casfaris ianitor Iacob^ Ganizar es,qui & ipfc a primis harti reru initiis vna 
cn Palatinfscatholico^f Fernadi & Helifabethe regum no paucis neccfTarffs, reru nouarti 
fludiofis iuuenibus^cum colono ipfo profeclus fuerat, quando fccunda feptendecim nauitt 

Nv 



HTfiiiniifJiuj. 



11 



T&. 0&&cptim$ fcecadfs 



ftimV 



clafle habfta,proui nciam occaneam amplcxuseft:de qua fatis latead Afcanfii. Is fnter ptm 
denduin Gilino prxfente multa narrauitrcum de Gucuio metionem me fecifle cerneret, iti 
quit,pnmum fe vidifle Gucuium in infula quadam Ganibalica, per teterrime noftis tene^ 
bras,dum cgvefli ad terram in harena iacerent,folum Cucuiu,qui fuper eorum capita pro 
diens ck vicino nemore adeo reluxiflet,vt cernere cognofccreq; ad vnguem fe inuicem focit* 
quiuerint Jure liirandoqp ait litteras facile ad illius iumen legi potuiile.Fatetur idem vir au 
toratusciuis Hifpalenfis nomine P.Fcrnandezdclas Varas, eprimishabitatoribusHifpa 
nioljc,quive primus lapidcam domum a fundametiserexit in Hifpaniola,Iegifle Iittcras la* 
tiflimas ad Cucuiilumcn.Necpretermittam que hic deculubrulis paruis tenuibus vindi* 
bus quibufdam infcnfifrimisretulerit.Has,inquit,ad arbores itineribus vicinas properaV 
ter ferpere,quando viatorem fentiunt aliquem ea traniiturum,cauda ramum apprehcndut 
pcnfi!cs,& lncautilfolucntes aramo fe,viarorem adoriuntur,faliuntc£ in facfem eius,vtocu 
lum illiferiant,neq; alio' tenderemgcniumait,praterq) adoculi fulgorem.-fedpaucosca^ 
derein cam peftem,cp longaexperietiacautosreddiderit,vtab arborum fufpcftarumvici 
nia tranfcundo caueant,defil iifle in fe vnam femiftupidus pdicat hic vir egrcgms, lefifTetq* 
ni monitus ab infularicomitc Ieuam in defcendente extendiiTet. Durum aiunt efle fpiculu 
eius» Addunt & hi vera cfle quae de infula folis fceminis arcuariis & fuorum littorum acri* 
bus tutricibus referta narran tur,certifcp annitemporib? ad eas traiiccre Canibalesgenera? 
tionfscaufa,necp virum vltrapatiab vterograuido,etremitteremaresfceminafq$ retinere: 
c\c qua re in primis decadibus mentionem fcci,cV pro femifabuJacrediturelfqui.PauIo fu^ 
perms dfxifle Alphofum Argogliuni fecretarium idcm quod Canizares retuli , pun ftuni 
hic didicfegregiu,tunc qn fada fiut dcfacris infularfu lata mentio,ptermiflum: ncc£ enim 
vno faltu meta curfor equi trafiliuit, aut vno vetoi^ fpiritu naues vniuerfumtraficiut mare* 




iXaputt>eamum, 



fuTuitad?:o 

cjetybfra. 

J&ouitiqui. 



jVMREGVLORVM fortuna vigebat per nucios & prxcones fuae di 
tfonisfubditoscertisdiebus Regulus adfacracelebrandaimperabat afcirk 
Compti morc fuo pi fticg, variis herbarum coIoribus,vti agatirfos legim u* 
jquondam fecifle,veniebant viri omnes,iuuenes pre/ertf m rfcemine vero fine 
^jvlliusgenerisfucoampicluranudae/imcorruptas^quaevirumadmiferatfcc 
|f moralibus tantum pudenda tegebant. Sexus vtercg lacertosjfceniora/uras^ 
ac talos pro tfntinnabulis quarundam coclearu conchilibus infertis,fuaueiiitcr fe pcr que 
uis motumcrepitantibus,complebant.Fiorum cV variarum herbaf um fertis capitaornat 
bant.De csetero et ipfi nudi.Ita onufti cocleis terram pedibus concutiendOjtripudiandOjCa 
tando,5i duclando choreas Regulnm reuerenter falutabant,quifedes m limine portsc vno 
conaiticnsplectrotympanum venientesfufcipiebat. Q_uum eflent fuo Zemi, fimulachra 
dico,fnfernisnianibusvtipingunturfimili,facraIaturiquopurgatinuminieiTcntgratioa 
res,batillum quem qiiifcpfempcrhifcedieb?nianugerft,ingutturvfcgadcpyglottim ma 
uis vuam demittens,euomcbantcj5 ac pompam euacuabant ad cxinanitioncm.Reguli defri 
atrium imbant/edcbantq? omncscoram Zemeregio,pergyros theatralimodo, tancp fn 
ambagibus Labyrinthi, rcduffts fub fe futoris more pedfb? , Zemem obftipo capitc ferc 
tremebundi pr^e pietate mctuq; fpeclabant,neingrata fint numinf futura facrificia orabaf. 
Aflueto mox fuo murmure vota numini promut.Zcmf aftant Boiiiti,hi funt facerdotes & 
medict,habituac3eterisdiflbno.Dumh32citainReguIitympaniftrieatrfogerebnntur,fce 
minealibiplacentisorTerendisintendebantjdatopbouitosflgno^chorizanteshyninofcp 
fuos*quos dicunt areites, cantando cum caniftris perpulchre intextis placcntas orfenint va 
riis floribus fertatae fceminae.Ingreflii circumambire fedentcs incipicbant,hi vtrepentino 
faltuclcuatf,viia cum fceminis pcr fuos areitcs Zemen laudibus cxtolIcbantmfris,cK Regu 
li prcclara gcfta maiorum cantando recitabant.Zemi dehinc agcb a t pro preterita benefis 
centfa gratias,fuppliccfq; petcbant vt faufta faccret futura , genu flexus demiim vterq? fcx? 
placemas numini ofFcrcbant^fufccptas Boufti fanclf ficabant,in totidemq? fruftula fcindcs 
Dat,quotibicapita homfnum rcperirentur.Portiunculaquifcp fuaintaclaafFerebatdoma 
totocp anno pro rc facra feruabat.Malc fauftum multifcp ignium & furacanorum hirbimi 
periculis obnoxia foredomum illaex bouiti pcrfuafu opinabatur,quze flmittfruftuloca* 




«^. 



— 



Caput&ecimum, 



reret.Sed atidi aliudrtottkue tidicuIum1irii!fiifneligdcdvelgofampfnofarcitb,vel vti ab 
Apoilmis oractilo fimpleX antiquitas ore aper to pendentes refponfa poft oblationes fpefta* 
bant. Si vel fpiritu fof te inclufo,veI 'a BoUitfs deluff, voceprodffrTeab 2eme fibi perftiafe* 
rant,qua pro libito Bouiti intcrpretabatur,allatfs ftt Iaude vocibus,aIacrcs cantado pfallen 
do exiDant.Diem tottim Iudos & choreas exercendo fn aperto confumebattt. Sftt atiteni,de 
miflb capite mcefti,Zeme erTe fratum arbitrates prodibant,oi pro gratii porteto filetium id 
fufcipiebantmiorbos inde ac iacturas formidabant alias, & ff bcllu ingrUeret infcelices tre* 
mebant eitentus.Cum fparffs vterq; fexus crinib? ac fufpiriis , Iargo etia lachrymarfi lapfu^ 
abfectis oriiatibus,prodeutes feiuniis & reru dulcium abftfnetia fe vfq> ^d extremu lagore 
macerabant,donec Zemf recocf Ifatos efle fentirent fc.HfcC Iacobus Canizares & laboru fo 
cii.Si qufd ego exfftimef Iluitrfmme prfnceps pcunc1abcrfs,deceptos 'a Bouf ffsdicO faCerdo 
tibus & medfcis fallaci arte aliqua magfra vel prefligiaroria fHdfcare.Sut ertim augutfis ma* 
xf me dediti a maiorib?,quib? noctu in ferna fefenumina frequeter oftentabantjdictabantcg 
madata,vti late in prf mfs decadi b?,Sunt & in putatocdtinenti cerimoniis inanibus alicubi 
merito referedis impliciti.Inges flume Dabaiba,quod vti Nflus per hoftfa plttra in mare di 
citur Aegyptiu defluere, ita 8 in Vrabae aurese Caftellae finum & Nilo mafor delabftur,qd 
colant f ncolae fuo Ioco fatis.Rftus ignotos mihi haclen?,per Daricnf s Colottos nupet dela 
tos,referamus.Dabaibe,vtf 8f flummi , fimtilachro nomen eft, hufusfacellu abDariene di 
ftans leucas quadraginta cfrcf ter, ab dfftatib? maxf me regfonib? f mmolada certfs anrti tepo 
ribus reguli macipia mittunt/requetibusetfacocurfibus populiadorant locu.Corattumi 
ne fuomacipiaiuguIant,moxc6burunt,gratu forefimulachro ftamatem illumodorear* 
bitratur,vti ttoftris ccelf tf b? cere Iume,aut thurf s fumu. Ab frato illo numfne citraproauo 
rum mcmoria flumfnacun&a fontefqfc fnqufunt defecffle.Partec£ mafore homfnu fllarum 
regionu pra fiti oiinedia interiffle,quf fupfuerunt motanis omnib? locis detelictis,ad pro 
pinqua mari aequora defcedendo,puteis in littore ertbflis pro fontib? vfos fuirTe.Idcirco re* 
guli quicg tate labis memores pre timore pfo fuos habetdomf facerdotes^acfacella antemu 
ralibuscircudata,quae fingulis verrtmt oi abftergunt diebus,ftudenta3 ne iti efs mucor alh 
qufs,aut fitus necherbaqufde,autfordes aliainftnt.Clua^^^oregul^fimuiachroparti 
culari/oles vel pluufas,aut ITmf Ie alfudjquo fndigeat vicinia,co2ftatexpofcere,cum fuis fa 
ccrdotibuspulpitu fnfacellodomeftico fftu cofcen dit, indenodifceflurf,donec I numfne 
cxorato poftulata f mpetrarint,precfb? efTfcacibus & feiunf is acribus inftant,efrtagitant,vt 
votic6potcsefFiciatur,nedeferaturorantfupplfces.Cuideofundantfuasprecesinterroga^ 
,ti,e< quf ccelos foleqs ac luna cVfnuf fibilia cuncla creauit, & a quo bona cuncta procedut, re 
fpodiiTe praedicantHffpanf pracfentes.Efuscreatoris^Dabaibagenerale in fllfs regionfb? 
numen,genftrfcefuffle inquiunt.Intereadum regulus S comftesteploaftantorantes,popu 
lus quattiduanis fefe,ita pfuafus,macerat gratii& ief um"is,nihil enim cibi aut potus co te^ 
pore fumfuQjiinto vcro dfe,ne ftomachus tata efurfe anguftatus grauetur, fola exmaffcfa 
farfna Iiquidse pultisforbftione ventri porrigit.Quopaulati™ defeftas refumat vires.Sed 
auditu no fneptum eft quo ad facra vocerur modo,quibus ve f nftrumetfs vtatur. Auri faci\< 
fiti vrgete,ierunt vna dferu Hf fpanf coacla valida manu armatoru,ad eius Dabaibae fltimi 
nisripaspercurredas^Ab regulo in queincideruntpfligato, auripenforuhabuere millia 
circiter quattuordecf m f n varias deduAoru formas,ppulchre Iaboratas,inter qtias trcs tubas 
aureas,totfdec| aureas repereruntcapanas,capanaru vna penforueratpoderfs fexcentoru, 
mf nores aliaeJnterrogat ad qutd minifterf f tubaru & capanaru opera vteretur,ad feftoijf df e 
rum ot Iudoru laetf cf a excf tanda tubsru cocentibus vti folere refpodf fle ferunt, campanaru 
ye ftrepitu ad populu ad facra vocandu. C apanaru Iinguae more noftro fabreractae vf deba* 
tur,fecf cadf df adeo Iucfdec£ vr prf mo afpectu,niff longitudo obftitiflet,ex vnfonf bus aut 
vnfonu cochf Iibus factas fuirTe putaitent noftri,expf fciu oflibus formatas fntellexenit.Sua 
uf afuntac dulcf fonftumulcerf audfentiuaures, licetaurf tinnitushebeseflefoIeat»Labra 
capanaru agitatae lfnguae lab unt, vti videmus in noftrf s. Aurea mille ter centu more noftro 
rum,tfntinabula fapfde refonatia,br accukeq^ aureac qtifbus fncluduntnqbfies vfrilia,fu^ 
niculo poft tergum ifgatae gofampfno, f nerant praedae.Sacerdotibuseoruexpeditabom 
ni luxu cauere, fi qufs v a cafto co filio polurus reperiretur,vel obrutus lapfdfb? f ntcriret,vel 
c6burere£ # deoillf fatorf placere pudfcftfaarbftrattir.Qjiotepore ieiunaf cV orationfb^fnte 
dif ,lof a frfcatacj^ facfe cu alias jpidi femg ambulet^manib? atq? oculis in ccelu ereclis vi uif, 



Crlrteecf* 
ficiunturta 
tctc xmt 




■— ■ 



— 



5 
( 

5 
i 



> 



y 
f 



8<diculwn 
aelunc glo 
bo nigro. 



4?atH3fUB* 
ftitioocani 
tnabus. 



^uopacte 

renouent 

quortannie 

funcrafes 

e,tcquias. 



•g>A$5zptimi Decadts 

& nonk pellfcfb? modo aut alfas aclu Venerco,fcd ab vxorib? ipfis abftmet Virf funt adeo 
fimplices,vtai<e nomen imponercnullu teiatjiety vimei?intclliganvndcquidnaid imiifl 
bile fitac no intelligibile, a q mebra hominu ac brutoi^ moueat admirati muiTiiar.nefcio 
qd archanu poft vita corporale victuru effe afunt. Id nefcio quid credimt pofl peregrinatio 
nem hanc,fi une labc vixent,ereditaniq3 fibi maflam ab iniuriain quenq* referuauerit , ad 
xternam fcelicitatein quandam iturn: econtra fi detrudi aliqua ccenoft libidine,aut violeta 
rapina velexcandcfcenti ftirore illam patietur,paratas mille torturas aiunt in tetricis locis, 
fubcentrorepertiirum:&h^cdicendomanibi!seleuatisccelosoflendunt,deindemiflade 
xtra terrae vterum ii'gnant,Gondunt fepulchriscadauera. Sequmitur viri buftum, viuce cx 
vxoribiis plaer;eqj,Hishabere licet quotquot libet,aftinib? et propfnquis exceptis, nifi vi 
ctaae fint,vnde fuperflitione quadam rf dicula fmbutos eflcrepererunt» Crafiam qtix in ple 
nilunio in globo lunanTpeelatur,macula,homineefle puerafcunt, &creduntad humeute 
ac gelidum Junae orbem proiectum,quo ibi perpetuo iii ter duas partiones eas frigida et h u 
midain torqueat,ob inceflum admifium cu forore.In fepulchrisfupernefofllilas Jinqtuit, 
m quas fundunt quotfannis nniicii grani pufillum, & vinifuo more confefti forbitiones' 
profutura haecfuorum vita functorum manibusarbitranfur. Sed barbara quaq; barbarie 
erudelius audi facinus»Sf Iaftantem cofigerit matrem aliqua fnterire,admotum vberib? fce 
tnm vna vf uum fepeliunt, Vidua vero fratri prioris mariti vel propinquo alicubinubit, f£ 
precipue liberos relfquerif .Sacerdotum fallaciis decipiuntur facile, inde mille ineptiaru ge 
nera religiofe obferuantHaec in magni fl uminis Dabaybae latis regionibus. Sed audi hu* 
iufceniodi alia,mihi proxime relata per autoratos viros, qui auflralia illius terrse perluftra^ 
runt Iittora,ab Aegf dio GonfaloSi ab eius confociis pretermifla/citu tamen digna:preter 
Aegidium nancg ipfum & alii varias earum vaflitatum oras & nationes cum claflnbus,vtifc 
pe dfxi,vcftigarut. Apud earurti partium regulos praeter caeteros errores fatuos vno nufcK 
iecto vel audito ha&enus contaftos efiecognouerut . Reges & optimates habere animasim 
mortales edoctifunt alicubi,caeterorum animas cu corporibus credut interire, familiariu 
necefiariorum ipforum principuexceptis,oieoru tantum quiherisobeuntibus, tumulari 
fe viuos vn'acum dominorum buftis patiutur: perfuafos nanqs maiores eorum reliqueruf, 
quod Regum animx, vcfte corporea exutae, ad perpetuas delitias per amcena femper vire* 
ta Iaete,comedendo,bibendo(£ ac ludis & choreis puellaribus, more prifco dum viucrenl 
vacando deambulent,pro certo habent, Inde certatim fefe dedut in dominorum fepulchra 
multi praecipites,qc1 fi facere, veluti de Regum vxoribus aliquado diximus in rcgionibus 
aliis,diftulerint familiarcs,ex aetcrnis temporaneas fteri fuas animas arb ftrantur.Rcgu et prf 
matum haeredes in regionibus illis funeralem rcnouant quottannis cx veteri confuetudine 
pompam:ea hoc pacT:o inftruitur 5£ exercetur.Cum populo & vicinia regulus,vel 'c prima^ 
tibus quicunq? fit,ad bufti Iocum conueniunt,vinifuomof e confe(fti, a efcarum cmmu 
copiamingentempomp^ftruftoraftert.Ibifexusvterqjjfedprecipuefamiine?,^ 
illam infomnem totam agit, modo rithmis triftibus & nacniis defnorrtii cafus infceliccs de 
plorando,fi obierit in bello praefertim ab hoftibus peremptus,perpetuis nanc^ fefe imucc 
odiis capitalibus conficiunt,Iicet paruo contenti viuanf. Tunc vidoris hoftis vitam ck mo 
res lacerant iurgifs & contumeliis rabiofis tyrannum,crudclem ,cV prodf forcm ap pcllant, 
quiperfnfidias, noper virtutem animf aut viribus corponsdominum ipforum fupcranc* 
rit,diocefimc^ depopulatusfueritlsefteniniillorum barbarusmos.Hoftfs moxaffenirtt 
fimulachruniw & confictapugna in ftatuam faeuiunt variisincurf/onibus.Demum in frus: 
fta fecant,in fui vita funftiinanem vindictam.Ad efum cV pofum hfnc fe ad ebriefatc cV cra^ 
pulam vfcj; conuertunt.Exgtanis & herbisquippeincbriantibusvariascofingiTnf potios 
nes,vtiapudBeigasceniiffaexlupuIfs&fnTgibu8 t cx'apudCantabrosfidraexpomiscon^ 
ficitur. Ad chorcas & laetos cantuspoft haecdeueniuntad Iaflifudincm extrcmam.Suido^ 
nitni>irtutesmfrislaudibusextolIendo,c^bonusfueritc^IiberaIfs,cVfuiDopuliamantif^ 
ftmus,cp fationu,fegctu,oi frugum omnium diftribuendarum ad populi commodil, ftu* 
dfofus fuerft.Ea eft enfm regum primaria cura, q> in re bellica ftrcnuus mi ; cs cV fagax impc 

rator.Adluclusifcrunuiiuerffs,abcxordiariisrithmisdcplorantmortuiTmvociDusc!afis 
dicendo:quis te nobis,inditc princeps^arripuit^ proh diem infauftum qui fanta nos fcelicfc 
tatc priuauit,proh nos nitfcros,qui talcm patr ice patrem amifimus: his & fimilibus procla 
matis,ad praefcntem verfi principe mira dc illius mcritis cV bonitate cetcrifc£ virtutib? pra 



— 






Caput&ecimttin, 



muttt,5C vagisfaltibus ac tripudffs,vti Bacchanales furfecfrcumeuntregem, mfpfcfun tq$ 
r euereter & adorat , tot malorum preterftoru prefens & futurum in eo fe f ntuerf remedf um 
& folamenafrif ctfonum radulatoru morc,f llum appellant elegatfflimorum elegantforem, 
formoforum fonnofiflimtim,liberaIium cV liberaliflmium,piu,benignum omnesvna vo 
ce cocfnnentes cfTe illum praeconantur & ffmilfa mtilra. Elucefcente vero die prodeunt e te* 
etis,parata ibf cu defun ctf fimulachro repcriut nauim vnilignea,fexaginra remfgu ampli? 
capacem.Sunt nanqj f llfc arborcs valde procere,cf tree prefertim earum terraru familfares. 
De quarum excellentfbus praerogatiuisnuper vnadidici nactemisjgnota mihf,cftreasaiut 
tabulas^prseter cseteras earum vetuftas laudes,cfle tiitas,q> aman fit guftus,ab f n faufta colu 
brularum pefte,quce nauium fentfnas,vbf cuttq? fftmareccenofum,corrodunt & terebrant 
crfbo terebrato infcelfcius.Has colubrulas vocar Hf fpan? bromamJDf cta defun ftf nauim 
poribus herbifcg ac fructi bus vfuentf gratfs,pffcibus & carnf bus ac pane referta,regisceco 
nomi & difpenfatores tenent forf s paratam f nterea dum exit pompe conftructonexcuntes 
inuitatf ,humeris nauim cfrcilportant circumeundo atrium ♦ Mox in Ioco eodem 'a quo na* 
uim geftanda eleuarunt fuppoffto igni cum fnclufis rebus comburunt , fumu putant eum 
dembrtuf anf m e gratiffinui fore. Tunc fceniine omnes vino replete im modfco,fparffs crf 
nf bus & pudencifs penftus detectis fntemperantcr lento gradu modo, properanti modo,de^ 
fpumantes.tremulocrurejinterdumparietibusinherentes^cadentesalfquandolapfufmpu 
denti debaGchantcs,fumptfsdemum virorum telis6bftrepentesvibrantexcutiuntq3 haftas 
mfffllfaq^ ac fagfttas traclanr,fnfano difcurfu mic hac nuncf llac atrium quatfunttpoft hec laf 
fie pudcndfs mfnimecodfectrs proftrant fe,ac dormfuntad faturitatem. Hsec praecfpuein 
infula maris auftralisdifta Ccfuaco,quam obircr adierunt noftrf duce Spinofa. Sed ommf f 
fum alfud,llcet non fat candfdum non eft tacendu, In hfs itttentf demetffs f uuenes, areites,hf 
funt ludf ,cum cantfbus exercendo,virilefibi membru,cum vnfus pifcis nomine Hf fpano 
latfnocg rafa,graece bftis,acuta fpfna perforant medm . Saltfbufcg ac trfpudf fs fefeagfrando 
languine fluentf ,atrf f pauf mejita f rrorant.PuIuere dem um fuper f m pofito , ad fd remedii re 
perto a bautis,qui chrurgorum,medicorum,& facerdotum officiis funguntur,citraxma* 
triduuallata fibf vulneracurat. Suntinillisterriscallidimagf,augtiref(5,nec^reicufc| inl 
tia pftant fnaugurati, neq? venatuiaut pifcationiaurocg exaurf fodfnfs legendo, ffuefn vnio 
num conchf libus quaerendfs cogitatum dfrfgant, pedemouere mfnimeaudcbunt, nfff arjJ 
tfs cius magifter Tequenfgna,eft nomen dfgnf tatf s, prf us nutu fuo tepus adefle ffgniffcaue 
rf t.Nulhis arTinftatis aur propinquftatis alterius modi gradus eft apud hos vetf tus, lfcetali 
b< abftfneant,cV coeuntcu ff lfabus parentes,cum fororfbus germanf, parentu vxores, etia 
ff matres ffnt,hereditarfo fure cu caeterfs facultatibushcredesafTequutur.Obfcenos tamen 
& palam pathicosefle aitinr. Eft H alius alfbf mos, qui'& fn fnfulfs noftrfs Hffpanfola Cw 
ba Iamafca viget.Ea Ifberaltor & honoratfor habetur quae vfri potcns plures in coitum ad 
miferit,profumifp3 fefe proftituerft Danr exempla non patica,fed vttum eft gratfofum.Ab 
Iamafca in Hf fpaniolam quida Hifpanf admfxtf barbarf s Iamafcanfs,traffretabat, e fcemi 
nfs erat vna formofiflima, qtiae feadeum vfcp dil fntadam feruauerat , eratqs caftftatfs ama^ 
trfx. Ex compoffto fn illa conuerfi Hf fpanf auara ac fuf honor/s male ctipf da'appellare cce* 
pcrunt. Fuit petulatum fuuenum lafcfuia & fcurrf litas ea , vt fn rabfe fere puellam verterint 
ftatuit inde fuo proftratu quotquot coire velletexpcftare. Ab illo dfmfcatu renitens prfmo 
puella munf ficentf ilime fcfe habuft cum efflagf tantfbus amplexus.Eft i nvtroc^ fexu auari 
f cf 2t nome f nfame f n hf s fnfuhs. In continenti vero pluribus f n locis l conuerfo, Sunt caftf ta 
tf s vxorfe amantes.Hinc zelotypf adeo vt peccan tes vxores fiigulo pcenas luant. 

Prodigfofo monftro portfonem tuam Uluftrf fllme Princeps claudfmus.Qu? fuperiunt, 
aut fnter fcrfbendum fi emerferint aliqua,dfcarf fibf pomifex maxfmus,fuo membraneo di 
plomare nuper ad me delato f mperat.Eft fonti Dabaibe amnis„pxfma regfo,nomfne Ca^ 
mara vltfma producla.Memoria vfuenffum prodftum eft maxima ventorum & turbfnum 
ab Oriente vf m exor tam f n ea r egfone repente , quae arbores quafcuq? ob ufas radfcf t9 cuel 
lerer,domos multas,lfgneas prcecipue per aera rapraretEa vi, deportatas ferunt fn regfone 
volucres duas,decantatfs ftrophadum harpifs fere flmf les,cp vfrgineo vultu, meto,ore,nafo 
dentibus 5i leuf fupercilfo,oculifq? venerandf s & facfe conftarentTantse molfs fuiffe vnam 
inqufunt , vt nullfus arborf s ramus potfs efletaccedentem fuftfnere ,qufn frangeretur,inij< 
mo & aiuat illius podcre f n rupium faxis quo perno ftatura fe conferebat ^extare vnguf u m 



3Jnepti gc* 
liue multee 
nmu 




nuUfiobrer 

nargradft 
afftnitatt0v 



JCDuiierefr 

laudcinep 

effufaimpu 

dia'r(aven§ 

tar. 



» ■■ 



— 



— ■ 



t 






*$>M» ©ctaue, &ecadis 

veftigia. Scd quid hecrccolo,non dirTicilius viato f em pnehendebat vnguibus homfnem, 
ad ceifacp montium culmina comedendum ferebat,ac milui folentraptarepulliciiliim.Al 
teram,q> m inor efTet,maioris fiwTe prolem arbitrantur, Hifpani qui rcgionesillasadqua^ 
drfngcntas vfq$ leucasab hoitiohuius ftuminisclafiibus vectf peragrai unt allocutos fuif* 
fe multos,qui peremptam viderint maiofem profitentur, probati praecipue viri quos fc* 
pc memoraui,iureconfultus Corrales 8i cantor Ofori? ac Spinofa. Qjiomodo autcm a ta= 
li tantacp fe pcfte Camaram Dabaibenfes Iiberauerfnt,non ineptum eft auditu. CLmtm fit 
cxcitatnx ingeniorum neceflitas,perimcndae rapacis volucris, hiftorfa dfgnifTimam inue^ 
nerunt Camaran i viam,Celfam lcindunt trabem :in vna eius cufpidum virilem fciilput cf* 
figiem,funt nanc^ artis imaginarte cutufq? pcritiitrabem fn via proxima itincri, quoprx* 
dam quaefitura ex vertice motium fe prodigiofa dimittebat auis , efTofTa fcrobe per Iucida 
fub clara luna noSem figunt,foIo virilem formam fupereminerc pcrmf ttunt. Aderat filua 
denfa viae proxima,latent fpfi arcubus & mifiilib? paratis ad ictum in infidiis. Ecce fub ex 
ortufolis monftrum hortendum.Ruit ab alto aetherc ad predam inanem . Simulachrii ado 
rimr,prxhendit,flringi%vngiiesitainfixitvteuoluerefefenequfuerit,donecabIatebm 
filfentes barbari^tot illam fagittarum ictibus confixerint,vt cribro tcrebratfor euaferit. Ex 
oluta tandemin vicfno cccfdit exanimf s , rudentibus colligatam & longis haftis appenfam , 

Cortarunt humeris occi fores per viciniam vniucrfanijquoa cocepta formidine animos lf ^ 
erarent,fciantq5 tuta effe itinera,q rabida volucris fecerat inuia: pro diis habf li funt fnterrf 
fectores,fueruntcr3 ab populis illis honorifice,nec fine oblatis munerib? fufcepti , vtf apud 
gentes accidit multas vbf leonis,vrfi,aut lupi alicuius interfeetf figna gerenti dona praeberi 
tur ab vicinis,qui ab ea fera facturas expectabant. Magno virili fcemori aiunt ei fuiiTe crai* 
fiora crura, fed breuia vt in aquilis 8c* rapacibus relfquis , Iunfor matre perempta nufq* vifa 
i uit. Iam valeat excellentia tua, cui opto vitam in auito regno tranquillam, 

?*CLEMENTI SEPTIc^ 

MO PONTIFICI MAXIMO PETRI MARTyRIS 
Anglerii Mediolanenfis Protonotarii, Caefarei Ses 
natoris. O ftaua Decas, 



Breue pa* 
palc. 



j£iecufatio 
trcftilo. 




fXaputpzimunt 




EATISSIMEPATER AB ANVLO PISCATO 
ris de more Pontificum habui mcmbraneum a Beatitudinc tna di 
pIoma:duobus id concluditur capitibus. De reb? ex or be nouo ad 
fuos prasdecefibresa me direfto vno Iaudatiuo, Impcratiuo altero; 
ne patiar ab obliuionis vaflohiatu caetera quac fucccfTeruntabfor^ 
beri, ab obfequendf defiderio laude me dfgnum efTc no infiriabor, 
ab fnomato dicendi modo ft non laudem, veniam tamen promerc 
bor.CiceronfanosoptafTcnt hec talia tataq? fpirittts,vti fapc fn pri 
orumdifcurfu proteftatus fum k ,vulgaribus cgo tcgmfnibus,q? feri 
cca vcl auro intexta non aiTequar,venuftif!Tmas amicfui Ncreides , Oceani dicogemmatas 
infulas ab orbis inftio Iatentes.Prmfcg id Beatitudinis tux mandatum ad manus meas per 
nenitTet,ad FrancifcumSfortiam Vicecomitem meinataIisdiice,quandocius fortunalibc 
rumaChriftianifmnfRcgfsanimoindefe^^ 

exfgentibus,plaerafq$ fignfffcationes , quae Adrianicas fubfequcbatur, a Beatitudinc tua Ic 
etasdfrexera.Nunc veromeas vigiliasad Beatf tudincm tuanideftinatiTrus,opcreprccium 
fore ratus fum,ff bcec pracfentfa prcteritorum exemplarfb?, lfcet alieridicatis,municro,vtf 
folctantiftfttim & purpuratorum ccclefice prmcfpum catcruagradicntem anteirc pontifis 
cem ,ita ducalis hacc viam aperiet.Q."C poft illas v a diucrfis rcrum partfcipibus devirorum 
cafibus enarrata,de quadrupedibus,auiDus,infectis,arboribus, hcrbis, gentium ritib* 8c* 
moribus,cV artc magica, praefcntfqj noux Hifpamx ftatu, 5i varff s clailtbus percipfat tua 
Beatitudo,ab cuiusiniperionulli viuentium licetimpuncretrocedere.Citemusprimo §& 



— 



; " 



imninwn 



Caputptfmum. 



fotxiiif. 



Fra icffco (Sftrafo jafiiajfcg fnful&quse nouonaminefanftiIacobidicftur,gubcrnatorf,cu 
itisabbatialeantifteam Gefarfs Benfgnftasnifhfniipcrfmpartftaeft,ad Panucum ffuufum 
contfa Fcrnandi CortefiiVoIuntate deducere Coloniam cogitanti accfderit, tandemqs ad 
nccem traxerit. Mox qtio AegfdusGonfaIus,ViSeptcntrionedefideratu tantopere fretum 
qu:eritans,& Chriftophortis OIitus,de quibus pauca;tetfgfmus f n ducali praeeunte, appul 
fi fuerfnt.Dein dc Pctro An'9 putati contfnentfs gubernatore idc quaerente,ahquid dicem?. 
Citabimusmox LicafatumMarcellumVillalobos in Hifpanfola fenatuslndiciltidice, 
S< familiareeius Iacobum Garfiam Barrameda,qui ab Fernando CortefioHifpanfac noue; 
gubernatore nuper veniens,magna qtiedam retulit , Vocabutur fn hancaream alii multf > 
quos inter frater Thomas Hortizitts bfcolorum fratrum domf nfcorum egregf a probftatc 
vf r , quf apud Chiribichenfes putati continentis incolas diu verfatus eft . Nec ommf tttetur 
Iacobus Aluarez Oforf us genere clarus,antiftee Darienefis facerdos & dignitate cantor,quf 
& ipfe duce Spf nofa per vaftftate illam auftralis pelagi cum fummis rerum 5J difcrf mf num 
anguftfis & in Dabaibae regfonfbusfndagandis no paucos confumpfit annos. Ab horum 
& hufufcemodi auftoratorum virorumabfentium non breuibus voIuminibus,&vi* 
ua voce ad negocia venfentf um ea collfgo, que mfhi tres Pontf ffces & prf ncfpes alii vt ea vo 
bis fignificem fmperatis. Garaiiergovitamcxabituminfcelicemin ironte narrationislo 
cemusjn libellis prsecedcntibus adAdrianum arbitror Pontifice tuae beatitudfnis praede 
ceiTorem directis,pluribus fn Iocfs df ftum eft f nter Fernandum Corteffum Hifpaniae nouej 
magnaruc^ in ea proufncfarum domftorenijcV Garaium huncocculta intercefiiiTeodfa,cp 
Garaius vicinas Cortefif ditfoni tcrras Panucas occupare vellevideretur, Dixfmusetiam 
Garaium f pfum cum fumma iaftura fuffle bis ab incolis Panuci magnf fluminfs habftato 
ribus fere nudis proflfgatum, appulfumcg toties profugum ad Fernandi Cortefii potefta* 
tcm,& rebus necefTariis cu egeret ab eo fufiTe recreatum, vtf ex meis cV ipfius Cortefii fcrte 
ptis ,quse per C hriftfanu orbe vagantur,Iate patet.Quattuor ab Indis appulfae funt naues, 
& ab laborum ac erumnaru participibus litteras,^ ab redeuntfum viufs vocibus, Garaii 
difcurfum ha bemus.Is o&auo decimoKaledas Iunfi Panucf magni fluminis fa noti ripas, 
cx Csefaris permiiTu occupaturus,vtdiu verfata anfmo Golonia ibf dcduceret,df fceffit expTa 
maica nouo nomf ne fanftf Iacobf infula ab eodfurecla ,cum clafTe naum vndecfm , quaru 
fex centum vigf ntf 8£ centu quf nquaginta cuparu erant capaces , eius generis quas Hifpan? 
vocat Carauellas duae fnerant,bergauni bfrremestotidevMilitu vero numerus,equitu quat 
tuor cV quadraginta fupra centu,fagittarioru peditum tercentum,fcopetarforum ducetum, 
fcuta cum enfibusgeftantfum ducentum,Cubam verfus que; Fernandfna dicitur tetendf t* 
Cubam cancri tropfcus fcindft. Iamaica eft fllf auftralfor fntrazonam falfo torrfdajkmafori 
b? appelIata.Eft Cuba duplo fere longfor Italf a, vltf mum efus angulu portuofum occide 
talem nomine Caput currentium captauit Garaius,aquam f ecente & ligna herbamcp ad a 
lcdos equos fumpturus, ibi df es aliquot morat? eft.Non Iongo nf mf s tra clu diftat angulus 
iile ab nou^ Hifpanise primis limf tibus ,qufbus nomfne Caefaris fmperat Cortefius, vn* 
de f ntellexf t f n Panticf rf pa colonia Corteffum erexf fTe. Centuriones accerff t Garaius,conffc 
Ifuni incunt,quid fafto fit opus deliberant . Q,uaerendas nouasterras ,quandoquidem mul 
tx patent, timcdamqs Cortefii fortunam cefuerunt quidam,cceptam prouincia no effe de^ 
ferendam cu dfplomatfbus praecfpue Caefaris,quibus Garaianam arTentftur vocari debere 
proutncfam,coufuluerunt alfi.Vicerut eorum fufTragfa quf deteriorf adhseferunt parti,pla 
cuit Garaio pernicibfa fociorum fententia. Centurfonum anf mf s indagatfs codendf ref pu* 
blfcse fnancfimtilachum exercuft,magfftratus diuiflt,quoprfmarfospromptforesoblatis 
honoribus erTiceret. Vmbratilfs colonie reftores creat Alphofum Mendocam don Alfon 
fi Pachieci Spatenfitim quondam magiftrinepotem, 6i collegam flli tradidit Fetnandum 
Ffgueroam caftrf Caefaris ciuem non humf lf conditfone ortu, duofq? alios cx Cuba infula 
feduftos.Prjetorem vero vrbanum erexit Gonfalum Ouaglfum nobile Salamatfnum du 
cis Albe propinquum,& Villagranumregfcedomus veterefamflfare, 6l Iacobum Cifon^ 
teum e plsebc virum ,fed f nduftriu 5i prudete.Creauft e populo & mf If tes executores quos 
Hifpanus alguazf les nuncupat^c ponderum & menfurarumcorrectores aedf IesJurefura 
dofibf hosomncsaftrfnxit Garaius fn Corteffum,ff fortcarmfs agenduforet aut vialia . Ita 
fpe vna deceptf,fortunae,cafuum,& artftim Corteffi non benegnari vela faciunt , fi oblata 
foriem cognouiiTent beatam illis fortuna frontem obtulit,Exortaeft ab Auftro tepeftas qu^ 




£urodiutti 

imcr£oite 
fifii6ara* 
ium. 



6rad9£u« 
bgtjlamai 



T^crnftfofi* 
(cntitia pU 
cuiu 




I 



8 



^luuiue 
palmarfi. 



l^jofertio 

fiaraiad 

^anucum 

$luuP*D5 



©erbflvn^ 
ejt £nmilp 
tnoribue. 



^♦£35* Octaue. tsecadie 

nauclef os fefellit, applfcatfs nauibus ad terra in fluuium incidunt Panuco paulo minore, 
PanucunVetTearbitrant\Diftabatisa Panuco ad Septetrionequoillosvis ventorumtraiif 
porrauerat lcucas forte feptuagf nta verfus florida tellure notam iamd adum, Die vigefimo 
quinto Iunii,quo fuf proteetoris apudfupcros dfui Iacobi folemnecelebratHifpama, fiu^ 
minis eius fauces captarunt, anchoras iaciunt,palmas in littore f cperfunt , palmaru ftuuiu 
appellat.Gonfalo Docapo Garatfororfo veftigadi vicinia negociu datur/cparat 'a clafle bir 
remeparuoegcntefiindo»ItaduerfoflumineDocampusfpattoquindecimleiicaruni,tri* 
duuin c6fumpfit,paulatim afcendens multos reperit m id maius flume recipialios amnes, 
f nciikam ac inutile & defertam efle terra,vt quioculos fixos habebat in Panucum metftus 
eft\ Populis quippereferta amcenam ac bene fortunatam eam cfTe prouincia poftca didictt. 
runt, F ides eft medaci prceftita^Panucumverfus profeelf o ftatuif . Equi iam fame languidf 
erant,e nauibusextrahuntur cum pletifq? peditibus.Nautis mandatur vtin profpectu Ift 
toris velificent femper ac fi fuper vndis imperium haberent,Terreftre iter capit fpfe Garai? 
Panucum verfus ordinibus ftructis, ne (i qua vis incolaf um repenrc infiliat imparatirepes 
riantur.Tribus primisdiebus nil cultum reperere qua proficffcebanf , horrida erat omnia 
quia paluftria ccenofacg. Nauigabilis alius amnis emcftur obuius celfis montibus circum* 
uallatus,inde Montaltum dixere fluuium.Natado partim,coniunctis & colligatis muicem 
trabibus partim traiecerunt,tande cnm fummodifcrimine ac labore, trans flume id alon* 
ge pagum ingente cernunt,c6ponuntacies, prodeutcp gradatim fcopctariis & reliquis mf 
litibuseminus fcrituris , ln fronte locatfs.Noftrisaccedentib? paganidomibus relictisaurs 
fugiunt,c6meatibuspatri/srepletasinueneruntdomos,famciam Ianguidos & laborcitinc 
ris feflbs milites & equos recreat Garaius.Exreliquis viatica fecum portat. 

CiCaputfecmidum* 

V O B V S efcarum generibus fua fulciunt horrea barbari , frunicntar fo 
patrio quod maiicfum faepcdfxim? appellarf,panicio infubri fimile,ac po* 
misodorisnobisignotis acrodulcf faporevtilibus oifluxui reftringendo 
aptis,v tf de forbis § baftrfs corneis legimus cV experimur,funt malo aureo 
aut cotorio nil minora,Guaianas vocat incola genus id fructuum.Trans fltt 
tiium Montaltum per f ncultasgradfentes terras in lacum incfderut magnu, 
qui per profundum gurgitem nectibi vadofum demittft invicinu pelagus 
aquas.Aduerfis lacus eius ripis cofcendunt ad leucas triginta ab hoftio fluminis,tentant va* 
da quianouerant in lacum flumina inferius labi plura , cu fummo labore ac periculo femi* 
natando tranfeunt. Lata planiciesorTcrt fefe.Cenuintal6ge pagum ingente.Ne vri priores 
formidine tacti aufugerent, fiftere agmen iubet Garaius, ffgut fub dio vexilla, premittit in 
terpretes Garaiusquosannofuperiorehis terrisvicinoshabuerat idiomafaHifpanicum 
callentes.Eius pagi habitatores in amicitiaoblata pace trahif » Maiicio pane ac volucribus 
prouincialibus & frucli^ 

gata fama c$ ab iniurfa noftri abftineant,fecuri cxpeclatpraebentcp no ad faturitatc comea* 
tus.Contra Garaium praetorc fcre tumultus exortus eft cp in praeda pagum dari non patei 
retur.Tertio"flumini gradientes occurrunt, in eius tranfitu ofto amiferunt cquos vi torren* 
tis raptatos jnde vaftas inueniunt paludes ccenofas noxiisculicib?,variis refeftas bexucfs, 
etiam herbis tenacibus implicantibus & i rretfentibus crura viatorum . De hac bexucorum ' 
naturae prouidentia in ducali progreffu late.Cingulo tenus merfi pedites, equites ad vteru, 
femilanguidi tranfierunt. Vbere glcba fortunatas iam terras ineunt, frequcntib? ob id cuts 
tas pagis.NeminiparTuseftGarafus damnum fnferrf .Garai famulusa manibus quidam, 
euafusTa tanta ftrage ,'quanta infra defcribemus ad Petrum Spinofom Garaf ceconomum 
& filiorum eius vitafunclinuncprocuratoreapud Caefare,latafcnbif cpiftola,in quadolo 
re plena fed mofe faceto verba haccdc illiusitineris diftlcultatibus alludetia, latineprofert. 
V en imus ad terram mifcriae vbi nullus ordo fed fempiternus labor & calamitates omnes iri 
habitant,vbi fames,eftus,8iculices infefti,cimices fcetidi,diti vefpertiliones^Sagittc^bcxurf 
ci Iaqueantcs,lamas vbraccs,limofiq3 lacus nos crudeliter traftarunt . Panuci tandem flumf 
nisinfaufto punctocapfarunt viciniam , fiftit Garai? nauesfpeclanSjnil cfuiaptuminuenif # 
Abduxiflecommeatus omnes Cortcfium fufpicantur,quo fibf aut cquis nil inuenientes atit 

retrocederent 




= 



~ 



IH I IIiniMllULL 



Caputfeamdum. 



folcv. 



mrocedercntautfamcpefirGnt.ClaffisaccefTiimdiftiilitquaneccfrat/avehcbatuf.Perbar^ 
barorum oppida pagof<# rparguntur Garaiani vt viftum afTequatur, fufpicari Garai? cce* 
pitaduerfo viuereergafeanimoCorteffum : Gonfalu Docanipofororium quidammiha=: 
beant crga fe coloni Cortefii tentatum mittit,feductus vel deceptusrediit GonfaIus,tuta om 
nia & ad obfequium Garaii parata mentitus eft . Sororfi & comitum cum eo mifTorum rela 
tu, fato aduerfo Panuco propius fe applicat . Hic digrediamur parumper quo melius h«ec 
& fubfequentia intelligantur.In Panuci huius magni flumims ripa,non pcul ab ipfius fau 
cibus aquas in m are fercntf bus,erat oppfdu eiufdc nominis ingens , quattuordecim m illiii 
domorum lapidcarum,maioricx parte cu atrifsrcgalib? & templis magnifjcis , vti eft vul 
gata fama.Id oppidu aj cius mandata detrectafTet funditus eucrterat Cortefi? cobufTeratq? 
vniuerfum, ncqp pafTus vltracft qufccg in eo foloxdificari.Eadelegeoppidum aliud trafta* nSoc inaclt 
uerataduerfoflumincfituab hocmflliariacirciterquincrs & vigintiPanucograndius,aiut tiawbufta* 
domorum vigintf millium, folo &id £quauitcombufIitq$,caufam nact? eandem.Nomen 
fuit huic Chiglia. Ab diruta Chiglia fuperne coloniam Cortefius ftruxft fuam ad milliaria 
tria in egregia planicie,fed in colle parum aedito,fancti Stcphani villam hanc apdlauit.Na* 
uibus onerariis Iicet per huius amnis alueum per milliaria multa confcendcre.Garaium pro &>«* factf 
uinciales hi bis profligaucrant, vti fatis Iate diftum eftin prccedetibus,Cortefioautem cui ^ffi^L 
obuia cun cta ftcrnun tur obfiftere nequiuerun t. Rcgiones eas fortunatifTimas efTe prsedicat, }& Jf a nu 
nec fationibus folum & arborum prouentibus mitriendisaptas,ceruorum,kporum,cuni 
cuIorumc£ &aprorum,aIiarumq3 ferarum multarum altr(cesdicuntefre,nec minus voln* 
crum aquaticaruin &filueftriumgenitn'ces, monteshabentinprofpectumalrilTimos,n(ua 
les alicubi. Trans eos fama eft cultas iacereciuitates & egregia oppida in vafta planicfe, qua 
roontcs illiabhis maritimis dirimunt,fubdcntur &ipfaniebullicntiaHifpanorum fnges* 
nia obftiterint,qui raro coueniut animis ob elationem adproprios honores.Cluatum tibi 





tefuimipfum & Pamphilu Narbaezuc3cGrffaIuam,a quoflumen accepitnomen , inluca 
tana prouincia , de Chriftophori deinde Oliti defectionea Cortefio , poft fnter Petru Aria 
putaticontinentis moderatore cV Aegfdiu GofaIu,vltimo locodecupiditatcgenerali quaere 
drfretiab Scptentrionali pelago ad auftrale , concurruntenim vndiqs qui terras incoluteas 
regfo nomine duces . Haec fuis iocis dicla partim, & qu» ab his procellis emerferint referen 
tur.Ad Garafu ,'a quofuni? digrefii,reuertamiir.AppuIfus vicina reperitdepauperataomj* 
mXmentitumcg fororium decolonis villa* fancti Stephani fuifTecomperit , quia nilamicu *£ aI * foj * 
viderit. Garaiani fectatores inquiunt Cortefif miniftros debarbarorum pagiscomeatus mmu - 
omnes abduxiffe, quo fame vrgente vel abirent vel per vicinos pagos fpargere eopias coge 
rentur viclu quaefituri,vjiaccidft,neq$ naues aduerfo maridetentae veniebat.Eft in ea regio* 
ne pagus inges domorii circitcr quindccim millium nomine Naciapala, in eo pago pabu* 
lanteequos Aluaradu , qdraginta cquitii GaraiiduftoreCortcftanitanc| alieni folivfurpato 
f em cu fociis praehendcrunt, vin ftofq; duxerut ad fancti Stephanf colonf a,ab ipfis Cortefil 
nomincconditam .Inter Scyllam crgo cV Caribdim mifer Garaius fiftit pedem,clafTcm fpe 
^taturus . Iam tandem clafTiarii fe applfcant ad Pamici fauccs , ex vndecim tres , quattuor 
aliiaiunt,nauff agio periifle. Praetoriam eius claflisnauim ,duoexeius prouincias recloris 
bus Cortefianis IacobusDocampopraetor vrban9 & VaIegi?duclormiIitumingrediuut f «fobuc 
fcaphis aduecti , paruo negocio clafliarios feducunt , expraetoriareliquas faciie trahunt in Saffi^ 
Cortefii poteftatem,aduerfo flumine fubuehunt naues ad fan ct i Stepham colonia.Dum in ' ' 

his verfarctur Garaius , fluniinis Palmaru viciniam intellexit efTebene fortunatam , contra 
Gofalf Docampofororiifuifallaxdictum ,11111110 cVPanuceisterminisalicubibcatiorem. 
Iilic fuam deduxifTet , Cortefii fortunam tremifcens,Garaius coIcnfem,ni fororii perufca= T*JS\Z?1 
cia fefellifTet, His anguftfis Garaius circumfeptus quid confiliicapiant non intelligit , quo natum# 
magis repetit eam fibi a Caefaredefignatam efTc , patentibus Iitteris oftenfis , prouinciam , 
eoinfcelicius resagiturfua. Suafugubernatoris IacobiDocamponunciosmittitadCor* 
tefiuni Garaius , Pctrus Canus cft nomen vni , Iohanes Ochoa altcri , ex veteribus Garafi 
familiaribus ille/hicnouus Cortefiiquondam necefTarius ea*rum terrarum expericntia 
gnaras,abCortefiofeduciturvtcrq5,vtiferatGaraianiconquerentes.RcditPetrusCantis t « 

O 




— 






! 



Strages 
£araianc£ 



Carati fOP 
Coztedi gc 
ncr. 



ZDow 6a* 
raif. 



ncfancti 
Spiritue. 



reftat Ochoa,vt Cortefiuni adeat Garaius conuentum eft. Dixi alias quando per famam in 
certam Hifpaniote fenatusad Cxfarem&noftrucollegium rerum Indicaru illafcnpiit. 
Mifcr Garaius iicet prxfentanea fua pernicie femicerneret,fe iturum animo libcnti difliinu 
lauit,quandoquide vel t nuito erat eundii ex tanta vi ftomachii deliniuit, anmut Cortefii po' 
ftulatisquevimimperiifeciifercbant.AdCortefiutendirlacoboDocampocomitare^qui 
fedem iti lacunari elcgerat vafta ciuitateTenuftitana,ahas Mexico,regnoru multoru cap.Ue, 
LerafrotcfufcipifGaraius,ananimopafi,cuicordafcrutaripropriueftnidicet,Audit^ 
raii calamitate ac difcelTu gubernatoris,fparfos per eorti domos barbari adoriun tur milites, 
pallantes repcriunf :necat circiter ducentu qnquaginta , addunt aliqui numeru . Lauta nbi 
ftruxerut prandia, funt & illi anthropophagi . Stragc intellecta Cortefius Sandoualu c inis 
ducibus egregta ad tanti facinoris vindicla cum equitibus quadragin ta peditibus ad re ne* 
ccflarfis miflt :Nu merii ingentetrucidatorum fccuifTe in frufta Sadoualus dicit,neq; enim 
iam audebant in Cortefif aut ducii eius potentia,quoni nomina formidabant,exerere digU 
tum.Regulos fertur mifiiTe ad Cortefiii fexagf n ta , pagus enim quifqs fuu habet regulum, 
vthxredequifc^fuumaccerfatCortefiusimperat,dicT:oparenr,Hxrcdibusinfpcctaribus 
ftrnctoingentirogo cobuflit regulos omnes.Mox vocatis hcredibus,an latac fentetie in pa 
retes interfeftores vidcrint efFectu interrogat . Dein vultu feuero vt edocli exeplo ab omni 
fufpitione inobferuatise caueat, edicit. Ita deterritos ad fua quecg auita dimifit patrimonia, 
tri butis tn obnoxios.Hec hrpaulo aliter alii referutF ama naq* ab vicino variat,quato ma 
2is ab or be altero. Garaiii vero Alphofo cognomine Villanoua Garagii quonda fam uioi 
pedibus & ob herilis ancillse ftuprii eietfo tuc Cortefii cubiculario dedit hofpite Cortefms, 
iufli tcK honorifice traftari,& quo firmius eiTet amicitix vinculu, legitimu Garaii fllium ex 
tranfuerfo nata Corteiius in generu aiTumpfit. Ecce Chrifti natalis no tf e,ad matutinos cat? 
audiedos de more noftro vna Gortefius & Garaiuspficifcunt.In exortu folisre diuina per 
a fta redeunt,no illautii reperere paratii ietacu!u,Garaius exies de teplo ventofo quodam to 
gore fe pfTuni primo coqueftus eft,cibii tii cu fodalib? Iicet tcnue fupfit^ redies ad hofpitiu, 
deffgnatuprocubuit,morbus adaucl?eft,in die tcrtium,dicutaiiiquartum,fuo faftorimu 
tuatum reddit fpiritu.No defunt,vtialias dixi, quifufpiccntur an charitatfs opusinterceflc 
rit,quo tatiscalamitatibus obnoxiuk tetro curarii carcere liberaret, neadagiu illud:regna 
noricapitduosautnullafidesregnifociis:fniftradicluiudiccmus.DKuntaliicoftarudolorc 
cofeclu ,qui pelurefisk medicis nuncupatur , obifTe,vtcuq? fit obiit Garafus inter earu terra 
rii gubernatores optim? , hac an illac res acciderit filiis eius ppinquis cx amicis e diuitibus 
in pauperie delapfis,pani refert.O biit mifcr qui tranquilla potuiiTet tranfigere vita & forte 
longa:fielifi^IamaicjenouonominefancliIacobiinfuljegubernationeveterec6tcnt9vi 
xifTet,vbi fumma erat eius autoritas & amor populoru, peruicaci quoda fpiritu in vetitti te* 
tendit,qui perbelle callebat fua vicinia fore Corteflo moleftifTim a,aut fi alibi ftiippa ipfe ab 
igne Hamanti,figere pede Ionge voIuiiTet in Palmarii flumine,quo vis venroru fcelicib? au 
fpiciis illu imjpulerat,fl occafionis eius crinitu finciput appraehediflet , aut in diftatiore alias 
Inucnto flumine Floridam verfusdiclo flumine fantfi Spiritus,quiamnesregionesampIe 
ftuntur immenfas vberes & populis refertas . Sicerat in fatis , fic fieri oportuit . Sed quan^ 
doqiiideniElifiamaufusfumappelIareIamaicam,ciuGaraiusannosprjefuitplures,equfi 
eft vt huius deccntis uy mphe marit? aego venuft^ bonitatis eius rationem reddam.En prae 
pofltonis exemplum. 



Ocparadi* 
fo rcrrcftri. 




cCaput tcrttum 



EMOTAMORBIS illam partem abftrufam,in qua rerum creatorem 
deu exlimo terre primum hominem formaflecrcdimus , Mofcce veteris ac 
nou^ noftra^ legisfapientes heroes paradifum nuncupant terrcftrem ,cp nul* 
lum ibi aut fere liulhim fit diei ac noftis toto anno difcrimen. Non horridus 
eftus,non hycms rigida,falubris aer,nitidi fontes,clara flumina.Orname* 
tis hisoibus benigna mater naturafponfam hac mcadccoraiiit. Varic pre^ 
ter allatas noftrates funt ibi familiarcs;arbores fr u ctifcrae ,quc perpetuo gauden t vcre acau 
tumno perpetuo,frondcfcunt vna & florefcutanno totoarbores,fruclufc^ gignunt cxofte 
dunt acerbos cM vna maturos , Ibi femper eft herbida tcllus & florentia fcmpcr prata, miU 



; 



-r- 



3* 



Caputteitium, 



foitvi. 



h ferrarum tadcmeft quce benfgnforefruatur ccelorucIemcntfa:Ergocaeteris beatforfpon 
fa mea Iamaica.LongitudineabOrientefn Occidentem leucanim cftfexaginta,dcccm ad^ 
duntalfi,Iatitudine vero vbi latfor triginta. De fatis autc atc# hominum induflna cnlt/s /c= 
mcntibus miranda feruntiir: Iicet in primis decadjbus latefft , quum deHifpanioIa fimflfs 
effet fcrmo,narratum,& de hortenfibus idem, rcpetcre tamen cx his plcraq? non excftabit 
naufeam pontificibus praecipue,fub quorum throniscunftahecindics magfs coalefcunf, 
fapiduseftomnf tcmpore rerum prcciofarum guftus,quiapraeiertini ad Beatitudinis tuae 
manus loca illa priorum decadum forte non dcterentur . Depane,finc quo caeterae vilcfcunt 
dapes,duas habent panis fpecies,frumentarium vnum,radicale alterum,bis & plamimc£ 
ter colligitur quottannis frumentarfum,tritfceo carent. Ab hcmina illiusgrani, quod maii 
cium appcllant,ducentum amplius aliquando Ieguntur. Radicalis eft nobilior panis qui ex 
iucca radfce contrita exfccataqj conficitur, ac in placentas, quas vocat cazzabi,reduc1:us ad 
bicnnium feruaripotefl incorr uptus.In huius iucce radicis vfu mfra qusedam induftria na 
tnrce latet. Ad fuccum eiusextorqucndum in facco pofita magnis pcderibus impofitis mo 
retorcularis comprimitur.Eft fiiccus illc,fi crudus Dibatur , aconito venenoffor Stprotfn? 
perfmft,ff coftus iactcocftferofapidior & innoxius.Radicum cV habentalfarum multage* 
nera,batatasvnovocabulonuncupant,ocl:oegodefcripfialiaseiusgeneriseflefpecies,que 
flore,folio,frutice nofcuntur. Elixae valentnec mfnusaffae, nec malefaphintcrudasrfunt a 
noftrfs napis^rapiSjraphanis^paitinacis^cariotiSjafpcctu oi illcffmflcs, guftu diffono acfub 
ftantia.Qjio tempore fcribo haec, batataru eft mihi dono data copia quaedam, Beatitudfc 
nem tnam ,ni locorum diflantia obcffct,participem effeciffem,tuae Beatitudinis apud Cae^ 
farcm orator portionem cam vorauit.Vir ifle inter vircs heroas omnium bonorum Hifpa* 
norum opinione rarus archiepifcopus Cufentfn9,cui funt haec quattuordecenne cdmercio 
notiffima,viua vocc,fi tnc Beatirudfnf Iibet,poterf t altquado recefere.Magnfs nan q^ prin 
cfpf bus folent ifthaeccolloquia ccenaru fepe margines extremos reddere gratiores.De cceli 
teperie,dearboribus & fruftibus,defatis,de paneac radfcibus,de hortcnfib? fat multa.Sed 
quf d de hortenfibus ,vti freqiieter df ftum eft,quotto annf tepore licet melones,cucurbifas, 
cucumeres,et huiufmodi reliqua humi iacetia cofequf. Amaforio nfmf s arTeclu,vero tame, 
protedi fimbrias de nieae fpofce ornametisrergo ia valeat ipfa,poftergati vemat alii, Accefz 
fit nupef & alius vir cgregius,cui nome eft Chriftophorus Perez Hercnefis,in Iamafca diu 
cxecutoriufticfe miles fub Garaio,AIguaziIIu vocatHffpan? magfftrat5\Garaiofcmphfc 
fuf t comes,et morienti afTuft. Qjise ab aliis relata funt de Garafi toriufcg cxercitus fucceflk 
bus vera effe fatetur. Regreffus hic ab ea ftrage f n Iamaica a Petro Cano Garaff a fecretis lf t 
terasattulft ad Petru Spinofam Garafi & filfbru aftoreapud Caefare,iqua^ calce Spinofam 
. hortat monetcg ac inftat,vt Europeas has omnes terras relinquat,vtnegocia qq? deferat,re 
deatcp in fcelice eam patria : acfi vtaufugiatabinfauftis arenis ad fortunatfffima prediafua* 
dcrct.Ditem propedicm futiiru,u dicto fuo parere velit,rcpetens. Addit pleraq? Alguazill? 
hfc non praetermittenda.Panuciim & Palmai^ amncs fere pari lapfu in Oceanum prorum 
pere,colIigercq3 nautas potabilesvtriufqs aquasfn marfadmilliarianoue.Tei-tiuamnem, 
qui San ctf fpfritus b noftrfs nuncupaf ,floridc tcilurf viciniorc anguftforis effealuci,fortujs 
natas tii cf rcumadiacetes regiones cV populis iefertas. An cafu,an vi tempeftatu, an confflio 
ad Palmaru fiume Garaiana claffs appulfa fuerit interrogat^ , Auftralib? lenibus rcfpodit 
lmpelletib?,delapfuetfa Oceani,qucdixialiasacridefluxu tedercfemp ad Occfdenteccelo 
rum rotat? f mftado. Ait crgo is Alpuazillus, vt Hifpanu f nfera vocabuhl, naucleros ipfos 
regedae claffis magifti os fuperforib? caufis deceptos Palmai^ rlume pro Panuco captaffe, 
doncc ei9 fauces ingrefft riparil difcrime intellexerut ncqs defuiffe Garaio cofiliu fiftedf co 
loniaq^ fbf deducedf, ni com itcs obftititTent, afTirmattPanuci fliiminf s rf pas exploratas & 
rcgfones efus vbcrcs ac notas effe,ampleclendas fnftiterunt.Praefagiotaclus fnfaufto Gara^ 
ius confociis fed male libens affenfus cft,cu praecipue addercnt regiones illas Panuceasa Ce 
fare flbf deflgnatas,ac regio diplomaf e Garaianas debcre dici nomine eternopmiffum effe*. 
Dum fn Palmaru fluminis faucibus fifterent fn anchorfs, & Garaff fororfum aduerfo fluc 
mirie fpeclaret,p fluminis ripas interea fc nauib^ egreffi plericR vagabant,qfit natura terraijf 
cxploradOjin nouaplerac^ incidebat,paruf tn momenti.*Sed vnum inferam: Alguazillus 
hi c in parum diftanti a*gro pabulante reperit quadrupedem,cato paulo maiore,vulpfno ro 
ilro,argeteo colore,femifquameu, eo modo phaleratu cf pugnatur? cataphracliis armfger 



2duo pcmte 
gnaapwd 

|l»dO0. 



&chatati$» 



cpifcopi£u 
fentini* 




« 



■ ■■■ ' 



^<i0^£>ctau£t>ecadts 









fequum exornatfuum, eft iners bcllua, vifo procnl homine ericiiattt teftudinis morc fefeco 
dcbat & capi pafTa cft,ad naues portata domeftfce inter homincs pafcebatur, fed grauioiib? 
fucccden tibus curis herba deficiente defertu ammal interiit. Cortefium hic alguazillus fed 
vultu mcefto,q> tatai^ & ipfc fuerit calamitatii particcps,a vencnifufpitionei Garaiu libcrat, 
lateris ait morbo ,que pleurefimappejlat medici ,correptii obiiffe, Du Garai? cVerumnofi 
eiiis comites regiones eas peragraret,q inter Panucum & palmaru f ngentfa flumina iacent 
mediae ,qufdefTettranscclfos motesillos quierat in profpeftu,terrafq3 fuas vna &marecir 
cumfepiebat, fntcrrogatiaccolac ,amplirTinias iacere illic planities,& magnarii ciuitatu bel 
laces regulos illic imperitareretulerut, Qjul verociTemusin Mantua Carpentana,q vulgo 
dicitur Madrid,coparatiue dixit alguazill?, quo paclo motes hi vicini prouincias has Car^ 
pentana & Oretanaregionesa Valdoletana Burgenfiq$ regionibus dirimunt , in qbus vti 
nofti funt vrbes infignes &illuftria oppida:vti futSegouia,Mcthimna Capi, Abu!a,Salma 
tica,& multte praeterea, ita ingentiaregna ab litroralibus hisanguftiis difterminari, Italfae 
quoqs hic alguazillus fe nofcere fines profitctur , propterca Infubria dixit eo pafto ab Acs: 
thruria Apenninis montibus feparari. Quo n * vero fe habitu vcftiat Cortefius , quibufue 
cerimoniis velit a prefen tib? traelari,& quo titulo nuncupari,actributa exgere foleat,quos 
vethefaurosputethaberecongeftos,&an machinaillam auream colubrinam appellatam 
vicjcrit,de qua eft fama ia vtilgata,in haec verba refpondit.Familiari habitu nigro fericeo ta 
men indui, necfuperbum quicqp oftcndere praeter numerofae familiae fpeclacuIii.Multoru 
dico ceconomoru, difpefatorum^chfronomorunijCubiculariorum^portarum cuftodum, 
capilatoru,archimenfariorum, & hinc caetera magno regi quadrantia. Quattuor fecum re 
gulos Cortefius femper quacucg tendat ducit,quibusequos impartitus eft,vrbanis tamen 
pretonbus 8£exercendae iufticiaemilitibusfceptfatisprseeuntibus, eopraetereuntedemo 
^toftranf re antiquo proftrat fe obuii qufqj.Placide quocfs ait eum fufcipere falurantes, Adelatati ma 
vifo (Cozte= gis titulo qua gubernatoris,cum vttocp iit'a Csefare donatus magiftratu ,gaudet, Populare 
curialium noftrorum fiifpitfonc inobfertiantiaein Gaefarem inanem dicit efTe hic alguazils: 
lus.Nullu fe aut quenq; vidifTe proditionis in eo fignum , immo cV pararas reliquffTe tres cas: 
raueltas cu thcfauris ad Cefare mittedas,vna cueo tormcto difto coIubrina,qua fe diligeter 
infpexifTe fater; aurei mali capace,fed ar bitrari fe non tanto efTe fultam auro quanto fama eft. 



£oztcd 

WO2C0. 



fio. 




fXaputquaitum 



Jnduftriai 
colarum 



TBumerus 
inilitfi ap$ 
£o:tcfium 



2Dcp:incipf 
buooebch 
larie. 



V D I T V iocofum eft quod nunc refera. Rf dictilo quodam ac fimplicf mo 
re incolae hi barbari tranfeuntes noftros ad itinera cx pagis prodeunt , afTe* 
runtq? fecum totide altilia,quae funt noftris pauonib? no mfnora, quotfunt 
viatores,fi vero equis infldeant carnib? depafciequos arbitrantes totide arTe 
runtproeqtiis aitilia .Sed audiatbeatitudo tua quam argutifintopifices illi 

| barbari,quos ditioni cae faree Cortefius fubegit.Quicquid oculis afTcqtian 

tur ita depingtit,conflant, & fingunt,vt Corinthiis veterib?,qui viros cx marmore aut ebo 
rc alia ve quacp materia deducere vtiltus fciebant,nihilo cedere vfdeantur.Cortelii vero thea 
fauros dicit efte non modicos , ar bitrari tamen fe minores efle quam famflkferatur, quia pfuiU 
tos alatcenturiones aut milites , quorum cft ordinarius equitum numerus mille amplius, 
peditum vero quater m illc, quorum opera vtitur cum ad nupcr viftos fub freno retinedos* 
tumad nouasfempcrterras veftigandas.Inauftralietiampelago immenfaeillius vaftitatis 
conftruxifTcnauesdixit, vtindelineam tentetaequinoclialem duodecim tantum gradusab 
littoribus illis diftantem,quo linex proximas & fubiccTas infulas pcrluflret,vbi fe fperatau 
ri &gemmarum,aromatum quoc^nouorum copiareperturum,Tcntauerat&id alias, fcd 
*a fuis competitoribus Iacobo Velafqtiez Cubce gubernatore , mox Pamphilo Narbaczo, 
Garaio demum perturbats,|icceptam dicitur deferuilTe prouinciani.Tributorum autecxijs 
gcndorum modus hiceft.ex vnoexenipIoc3eteracollfgcntur.Diximus indifcurfunarratio 
nuTenuftitanarii ad Leonedecimii Pontifice maxfmu tuc fanclitatis patruele &fucceflbre 
Adrianumagnipotcntc illtl rege Mutcczuma multos variofcti habuifTe prfncipes fub ditio 
ne fua obfcquetes,igctiu o! ipos ciuitatii diios,hos Cortefi* maiori ex parte dcbcllauit cp pa 
rcre recufaret,in regnis tn eoru e fil/is cV fratribusautaliasppinquis humiliorib? fuffecit, 
quo populi vcterii dominoru fimulachra ccrnendo placidiusitiga tollerarent. Exillis ciui 



— 



— 






■PTO! 



IIIIIIIII I I I II II II I II II I II I I I I IIUI 



Caputquartum, 



fctoij. 



tatibns falfae Tacnnse propfor eft ciuf tas dfela Tefcucns , q vigfntf cfrcfter milliu domorum 
conuetus eft,candido cft cigno cadidfor, quia domns omnescalceo ftint vel gfpfeo bftumf* 
ne hnitae,forisadeo lucfdae, vtalonge fpe&ates quf re nefciat niuales ibiexiftimet facere pa* 
rumelatoscolies.Qjiadrarafereaiuntefle ciui^ 

dincjatitudine paru difparfconftare. Hufc e propno vetei um procerum fanguine iuiienc 
prefecitOtumba paulo cedir Tefcuco magn itudine.Dedit & fetric ciuitati fuum reclorem, 
natura mite & dicto parentem , baptizattim a fuo nom ine Fernandum Cortefiiim appellat. 
Harum ciuftatum magnae filt dfoccfes gleba feraces 61 auratis fiuuforum harenis riobiles. 
Cluicg regulorum ne Hifpani fuos terminos ingrediantur , quod ffne iniuria vix fienpo= 
teft,Gortefio praebctexcompofitoauripenfa quortanis mflia fexagfnta. Penfum faepe di* 
ximus ducatum quadrante fupcrare.Praebent a de caeteris tcrrae prouentibus maiicio gra 
no c^altilibusac ferinis dapibus,quibus abundanrvfcfni montesjhocordinecunftf tracla 
tur principes,pro fui qtiifq^ regni prouentibus fua mf trf t veftigalia.Libertate quoq^ fua ve 
te fruiprouf ncias plaerafq?,fiue regibus cVauitis viuere Jegibus,cxceptfshumanartimvic~ti 
niarum confuetudinibus permittit , \ quibuscontra Mutheczuma iuppetias habuitnon 
mediocres.Hae tamen regiones 6C ipfe, fua praeftant Cortefio veeHgalfa. Guaxaca regfo libe 
raeftauroabildaXab rcgfa lacunanleucas diftans fepruaginta.Eft a alia huiufcemodi Loc 
potecanomine,plaereq$ & alie quae aurea pendent tributa.Habet & ipfe Correftus fuo fifco 
aiTignatasaurffodinas,has mancipiorum Iacertisexhaurit,liberos ad terrae culrum exercess 
dum,autartibus mechanicis lncumbendum foluit.Sed particulare vntim eft diclu gratio== 
fum,Ciuacinalgo prouincfa eft & fuo regf nomen eft fdem, Cortefium hic venitcu folo ma* 
tris ccmftatu falutatum, nec vacuus quidem. Penfonim aurf atttilftmancfpforum humeris 
por tata mf Ifa triginta , quae Cortefib dono dcdit , Sed qtiid fn obferuanrf ae ilgnum fecerf t 
non eit ineptum audire . Fere nudus acceiTit, ctim aliaspreciofis morefuo veftibus abun* 
det, id-erTeconfuetudinis apud eos intelleximus,vt in humilitafis argumenttim fmpotens 
potentem fncultusadeat,6lcapiread terram inclinatogenuqs flexus, femitremnltis loqua^ 
tur.Sed opereprecf um eft audirc cp felf ci moneta vtan tur,monetam enf m habent qtiam ap 
pello fcelfce,q? efus adfpffcendae cupido hiatu terrae vifcera mfnfmedffcerpantur , nec# pcr 
auarorum fngluufem aut ingruentium bellorum terrorem ad latibulaipfius terrae reuertf 
tttr, vti aurea & argentea. Eft namc# arborea haec de qua late alias & quOmodo feratur, tran* 
fplantetur,cureturq$ fub nutrfcis aitcrf? magnae arboris vmbra,donec adulta ferre efiiuos 
calores & turbinum im petus fuftinere queat.Gigrtit arbor haec fru clus paruis amigdalis ff 
mf Ies,integre amari fun t guftus propterca non comeftibiles ,fed pocuiunl exipfis ff t diuiru 
ac nobilf um:ficcate.ad farinae fpeciem conteruntur, prandiortim vel ccenarurntcrhporib? 
metretas vel hydrias aut cantaros capiunt minfftrf , aqtianifumunt necerTaria , piilueris pro 
quantitate potus parandf fuperfnifciunt menmiam,exvafe mox in vas mixttua deuoluunt 
ab altoquantum eleuarc lacertos datiir,deiicfuntc£ morecadentisab imbricibus pIuuie,to 
tiefc^ paclo eodem concutitur donec fpumam emitfat,& quo fpuriioffor fit eo lauriorem di 
cunt etiadere potum. Ita vnfus fere horae fpatfo potu illo cortuoluto finitur panimpcr quie 
icere quo fex 6i crafiior materia fn fundo paterae aut metretae fedeat,potns eft fuaufs nec nmU 
tum f nebrfans, Ifcet quf fntemperanter biberf t vr ftimofa noftra vfna. Cacahum,arborcm 
&fruclumappeIlant,vtinosaueIlartam 5iamigdalamprovtrocK mirtcupamus, fptimam 
cam qtiafi pinguila&isefcam Hifpanus natam appeliat,quam cibf & potus haberc yfiii 6> 
diGant.Harum arborum &. monetae particulares regiones funt altrices,necj3 enim vbicg na 
fcunturautfataeveltranfportat3ecoalefcunt,vtidenoftratibus vfdemus ffuftibus. Mala 
enf m citrea vel medica,qii9 vulgo toronias & Iimones appellam^, caeteracfj hufufmod^pau 
cis fn locis procreare fruclus aiit proficerc quefit . A regulfs ipt & eorii feracfbus terris ca^ 
cahti e vecliga! Corteilo ,'quo ftipedia milftib^ foltiit & pociiJacoffcit ac neceiTaria coparat, 
Sedapta hufcdonotelius/rumcntari^ rei minimecofcrt.Comeantfnufcem mercatorcscV 
ref um perniutatione agunt fua negocf a. Ad eas terras maficium granum & gofampiiim ad 
veftes con ficiendas & veftes ipfts important^redeutc^ cacaho permiitaro* De moneta fam fa 
tfs. Rcpctoex his pleraiq^beatiilime pater rie q tuo haec nolenucupatacofpexerit Leofnis 
vel Adrfanfcis libellis rto ieftis hai^ rci^ feiiin^ euadat : fut & q argetf fodinis polleat regulf 5 
Argetea funt ho^f veftfgalf a, c qb? habet Cortefi? abbacos onuftbs, & ppulchre laborata 
tuni ck argento tu ex auro torretimata# Horu exeplis intelligat beatittido tua qufd de Gor^ 

O iii 



cuciciiiitatl. 



^u^rribu 
laoctrcguU 
£o:rcfio. 



ncta* 



XDontt% 
vfua. 




mmmm 



— ■ 



— 



|£epetofa 

firuragdo. 



Hlpljofus 
S&ulcnfi*. 



^acobus 
fcarfiae. 



1&:eto:fa 
cor?o:s £o: 
teOi» 



#.fiB. £>ctaue,fcecadte 

teffo noftro fentiatur. Mceftum afunt viuere Cortefium ob thefauros fngcntes \ pyratis Gal 
licis abhinc anno tertio raptatos,quos ipfead Caefarem mittebat,inter quae mira erant tems» 
plorum ornamenta,quae fuis illidiis vna cum viftimis humanis facrificabat.Scd de gems: 
miscVpreciofislaptdibusquiddiccmus^Cacterisomifllsineratfmaragduspiraniidalisin 
ima fcde humanae fercdextcrae palma cequans amplitudine,qualem vti nobis in fcnatu rc* 
gio cVCxfarirelatumeit, vifushiimanusnunqj eftaflequutus.AlmfrantusGallfcuseadf 
citura prsede raptorc incredibili prcciocomparafle. Scd in miferum raptenauispretorem 
Alphonlum Abulenfcm faeuitur inhumane:iuneniseftnobiligencreort?, fed minimedi* 
ues,captum retinent tetro carccre cIaufum,vno innixf argumento, q illius fidei talem gem 
mam cX rcliquos thcfauros crediderint, Ab eo putant,fi rcdimi velit,vigintife millia duca* 
torum exigereporTc.duigemmam noruntnuiloaurf pondcrepofTc coparariexfftfmant, 
diaphonam,nitidam,& mne lucfdam e(Te dicuntjn his Tenuftitanae regfomb?, q? illic fr{ 
gus vigeat ob diftantiam'a mari & altorum montium viciniani,licet intra torrida iaceat ad 
gradus oelodccim,noftrum triticum fi feratur coaIcfcit,& crafliores generatur fpice, grana 
qtiocn. Sed cum habeant tria maiicigranf gcnera;candidum,rlauum, rubrum,explaerffc£ 
fpccicbusamantioreftapudeos farina & falubrior qs triticea.Labrufcasetiam habentin fil 
ms familiares,quae racemos gignant grandes & fapidos,fed ex eis nodum vinaconfecerut. 
Plantafle vineas Cortefium fama eft,quid fuccedet tempus loquctur. 

CiCaputqumtunu 

R AETE R AIguazillumhuncpraediclum,<qiif partcmfatfsamplainhac 
tr utina confequutus eft,venft 8C nuper ab cifdem nottae Hf fpanf e 'a Cor teflo 
domitae partibusalter IacobusGarfias SanclilucarisBarramedae oppida* 
nus.Ex pof tu Verae cf ucfs difceflifTe aitfe circiter Kalendas Aprilisanni mil 
lefimi quingcnteff mf vigefimi quarti,quo tempore iam Garaius fatis conccf 
feratXiberat & hicCortefium fcfufpitione veneni:;eodem dfcit lateralf mor* 
30 fiue pleurefi periifle.Corteftum & hic nullum inobferuantiae fignum in Caefarem ofte* 
dere afTirmat,vt m ulti pr ac inuidia fubmurmurant. Scd nihil ciTe Corteflo humilius cr ga 
Regemfuumcxhuiuscxaliorumrelatti habemus,tendere animum ad ruinas tefarcicn^ 
das in magna lacunan ciuitate temporebcllorum faftas,aquaeduftus tunc quo iltf vrgcrcn 
tur peruicaces ciues obfcfll interruptos refccifl*c,ac pontes dirutos fam compofitos cfle, 
domofquemultasedfftccns reformatas , priftinamque ciuitatis faciem paulatim refumf, 
nec£ nundinas aut foraceflare,cymbarum euntium ac redeuntium eam quae prior erat efle 
frcquentiam . Ncgociatorum multitudo iam ingens , vt cum Mutcczuma regeret fere'par 
cfle videatur . E regtb fanguine viru populf caufas fufcipere perm ittit, praetorioqj fceptro 
vti,fedinermem.Qjiandointernoftros velapud Cortefium virifle vcrfatur,vcftibusHf!« 
fpanis a Cortefio donatis induitur:dum apud fuos domi folito natali fuo morc veftcs fumiu 
Praetoriam Cortefii cohortem ad (ui corporis cuftodiam & fcdandos tumuItus,fiexorian* 
tur,defignatam quingentorum equf tum & peditum quadringentorum conftare dicft, cen 
turiones vero plures mari ac terris ad duier fa fparfos negpda cum fuis quemcg copiis ab fen 
tcs efle, inter quos Ch riftophor us eft O Iitus , de quo afias & paulo poft reliqua eius fafta di 
ccmus . Qjiid vcro parte alia miilus centurio alter Aluaradus nomine egerft, pulchrum eft 
& illuftrc auditu.Diximus alfquando intcr Iucatana,queinititim eft noue Hifpanie a Cor 
tefiofic nomfnatae,Caefareconfirmante,ac vaftitatcm putaticontfnentfs iacere finum fngcn 
tcm, qucm aliquando arbitrati fumus cxitum habeiead Auftrales oras eius terrae, fn quo 
ctiamfinu Acgidius Gonfalus AbuIenfisadhancvfcRdiem putat poflereperiri latumalf* 
quod flumen abforbens aquaseiusmagnt Iacus potabilium aquarum^dc quo latein hbcllo 
ab Archiepifcopo Cufcntino tuae Beatttudini porreclo, inq; prxcunte ducalienarratione 
eiusfinusangultim Ffgticras iamdudum fcitasappcllant. In huius latcreoccidctalf per va 
rfosincolasrelatum fuitciuitatemcfleTenuftiranacitiitatcnihilominorem ,ad lcucas ta* 
men quadrf ngentas ampli9 cx omnifi relatu ^iufcg rcge Iati eflc imperii tyrannu ♦ Aluarado 
yeftigadi quid rci fit,negocium dat Coitcfius,quingentos illi tum equites tum pedftes defi 
gnar. Carpit iter Aluaradus ad O ricnte,rcfta tcdit,cuios tanm prxmittit fuos cjuf vicina cal 
Ebant barbaroru idiomata.Varias reperiebat terras: Montanas has, planasillas^paluftres 




— 



.nunu^ 



£=^^^^^£ 



PCBQMP 



Caputqmnrom. 



fof.cwi); 



intcrdu,aridas plscruc^ varie? tcrre variis vtcbantur Iinguis,ex omni regione linguaru gna 
ros Gixm ftris premittebat . OmiiTis q obiter illisacciderut,ne meipfum tuaq? beatitucfine 
minutarccenfendofatige, vnofaltuid qiiodilluftreaudituerTe diximus copleftamur. Ex gter&lua* 
regno in regnu nuncii preeuntes cum fuisducibusindigenis ad Aluaradum Ieucasfemper fadi. 
nonpaucasremorantercuertebanf ftexplorata renunciabat, paccataomnianunciiaudita 
Hifpanorum fama relinquebat, aufus nemo regulorii vncf contra eos aut acies noftras gla 
diumexerere.Qjiaciiq? proficifcebanturapertaerantillis horrea& faciesadmirabundae, 
equis precipue ornatibufq^ noltrorii infpeftis , funt nanqs & hi fere nudi,commeatibus oS 
macipiis gerulis,qui iumentoru Ioco farcinas eortim ferren t,noftros iuuabat.Bello nae# ca 
ptos in feruitute trahunt, vt accidit vbf 93 inter omnes ob auariciam vel ambitione getes in 
ianientes ne dica reges . Siftit Aluaradus in eius tyranni finibus , &. ftru elis fem per ordmte 
bus ftat in alis,eius magni regis tcrminos minimc cakat,ne imuriofevelle agere videaf ,pro 
fummaenimcontumeliainteromncs earu tcrrarum regulos habetur,fiquis limites alteri? 
ignaro domino contigerit , nihikp magis in vfu cft inter eos qua vindiftam in eo cafu qiue 
fere ,hinc iurgia,hinc fimultates,hinc belloru occafioncs. Leucas adhuc ab eius tyranni re* 
gia fede centum fere diftabat. Premittitnuncioscuinterpretibusproximarumillircgno 

fentium: rege adeunt , falutant , placide fufcipiuntur. Ad eius quippc aures noftroru fama 
euenerat. An 'a magno Malinge,que e ccelo ad eas terras demiiTum aiunt,homines veniat, , ^aufd fit 
interrogat. Matingeinui&um a potente heroem appellant . ab eo niiflbs eiTe fatentur ♦ An ZDaltnges 
mari venerint an itinere terreftri,& fi mari,quibus piraguisideilnauibus ingentibus cVaus: 
las quibiis inerant equantibiis.Naues ipfi habent fed pifcatorias tantu vniligneas,vti vbiq* 
illarum terrarum . Hic fe rex iile de nomatibus nauibusanno iuperiore fcientiam habuifTe 
profeiTus eft.Qjias namc^ Aegidius Gonfalus per ea maria,quae tergum Iucatana^ fpeclat, 
duftitabat, eius reguliex pagis mariadhxrentibus viderant incolae plenis velis difcurrere, 
arbitratiqs furtt marina cffe moftra & portentanuper exorta,ftupidic| fuo ha;c reginuncias= 
t ant. An quis e^duobus nauim eiufmodi depingcre fciret interrogans, pollicit? eft ex eis no 
niine Treuignus,artis Iignarie fcuiptor fuerat nauclcrufq^ non vulgaris,depingenda: nauis 
maulaingentiprouinciam fumit,funtnamo3reguIi & primatumeiusatria magnalapidjfc* 
bus & calce ftrucl:a,vti de lacunariTenuftitana diximus.Monftrofam hicdepinxit nauim o* m&uis >sea 
ncrartem, ei? generis quas Genuenfes carracas nuncupant^cii fex malis & caueis totide. Ad picm co:a 
miiratus ea mole adeo vafta diti hjefitauit rex,mox quibus modis certet,ita vt dici queat ipfo rcguio^ 
tum quelibet pollere viribus adco vt facile cuiq? fit milia hominum poITe fternerc, quod fe 
nullo paclo poiTe autvelie credere diiTer uit,quum nihilo videat eos communem hominum 
ftaturam fuperare,aut rob ultioribus vigere vultibus au t mebr is» Qjiadrupedes habere no^ 
fl ros dixerunt feroces vctoq? velociorcs qtiib? certent , vt eqiium depingeret eorum aliquis 
quoquo modo fciretorauit . Equum depin^it alter e fociis vultu toruo , multo illis maio^ 
rem quos in tue beatitiidinis exqnilinio colle Phidias aut Praxiteles conHatos ex <ere relis* 
querunt, Gataphrac^unic^in eiusdorfo phallerato pofuerunt .His admiratus rex petiit ab 
eis an debeliandi vicini hoftis fui terminos eius infeflantes prouinciam fumere vellent, fi dn 
quaginta illis armatoru m milia in auxtl ium mitteret , fingulos Hifpanos paulo maioris 
ctTe momenti ac virium paulo vi|orofiorum , quam ca>teri fint homines dixerunt, fed inss 
Itructa phalange cum equitibus & machinis nullas hominum copias formidare. Redifiis 
ros fc ad eum ducem qui eos mifit,fpeftatq$ non Iongea fuis finib?, polliciti funt, quid f/nt 
abeorelaturiquaefiuit rex , arbitrarife venturum ineius auxiliumac faciledcleturoseius 
inimicum, ciuitatem, & quicquid fuae ditioniparet . Seipfum &obfequentes fuos omnes 
in ei? magni herois inuiclipoteltatem dediturum afErmauit fi ftarent promiflis ♦ His aciis 
ta ob feruantise futuraj argumentum adeo pron^ in noitros reftitit , vt cacaho moneta qua» 
ad cas vfqs oras protendit &. conimeatibus onufla illis dcderit ad Aluaradu ducenda manci 
pioru quincp milia , auriqj in varia deducT:i monilia penforu milia Viginti. RegreiTiad Alua %e$tetft6 
raduJ^tiirevldldcrutRediitadCorrefiuAIuarad^qaftafuntenuc^^ ^} u I radi 

oblata,diuidtintvriequuerat.Sedcnuciisduob9abAIuaradomiffisliberaIitatidiicumft lum* 
minime fides,ait pefa qda fuifiirat^ e ex itinere. Monuit foci? nefide rupta nian^pollueret^ 
vt Gortefii Aluaradic^ liberalitate experiri mallet hortat^ eSacii pjinacia expectls coticuiV • I 
dinTmulauit, furti apud Cortefium incufauit fociurvirgis ad alioru exemplum publice ip 
fus eft auro prodito,& abHifpania noua exilio perpetuo mul ftatusJHtec circiter finem anj» 

: v Oiiii 



'% 



— ■ 



-— - 



I 



ZDargartta 

mfula, 



•$* 0$. £>ctaue, fcecadfe 

rif tertfi ac viorfimi fupra milleffmum a quingentefimo afta funt/Paucfs mox diebus exa* 
ftisrefeftis languidis.di loco demortuorum fufTeftis recentib?,dc Cortefiimandato Alua* 
radu ait hic nuncius cu maioribus copiis cii timpano^ reboatu ac tubarfi clangoribus eo 
prxfente difceffiffe.Nticius hic Iacobus Garfias vni9 e fenatorib?HifpanioIae Marcelli Vil 
lalobos nirifperiti familiaris qu6da,ad fenatu ab hero vetere miffus efi noflrtLQue-phero 
ncurauitaffequutus efl.In infuIaMargariraliceatppriaimpenfacoderearce cVcoloniade^ 
ducere.Margarita h^c infula eft cotra oris draconis fauccs in putato continenti, vnionu fce 
cunda o-cnf trfx,vnde nome illi datum efl Margarita.Id fl fecrit perpetu? erit eius guberna* 
tor ad feeredefq; fuos, vti morfs eft\imperfum ei? deucniet,fuprema tn poteflate corone Ca 
fteite refcruata.Vnum reflat quofinem huius nouaeHifpaniae rebus faciamus. 




ZDeffCo: 
tcfMsobpi 
rata? rapt* 



^efectto 
i©lttU: 



JLaue tbU 

fpauo?. 



fXaputfejctum 




ORTESIVSex quo pyrata ille Gallus nomine Florin? clafiem eius f a 
prauitcum preciofis rebus multis,quasipfe acreliquinoucHifpanfse ma* 
gtfiratus viftoriaru participes Ceiari mittebant,nullas vltra p mcefticia tan 
tseq^ftragisdoloread Cefaremautfenatumnoflrum deditlittcras,lfcetab il 
lis regnis multi acfaeperedicrint,vnde illa eft exorta defeftionis a Cffarefu 

fpicio.Iamdatopinionibuscontrariafigna,ftudctfuaemaieflatin6fibire 

gna protend er e ,oi fi forte Bcatitudo tua fecum animo verteret aliquando , an ambigu? Ga* 

raii cafus fit ab eo exigcndus,ftriftaq3 fit quaerenda ratio de illius obf tu,& corrigendus fi eo 

affentiente accidcrit,hoc habeat a meo fudicio exceptum.Diflimulabitur, vtarbitror, talis 

inqfitio,nec£ ta poteti elephato hac via imponere frena tetabitrbladf tiis potf? ac lenimetis 

opus fore ad tale vuln? curandu, cf irritandu fatius fore cenlebimus . Tep? re^ oim.iudex 

icrernus loquef .Credimus tamen eueturum vt in eosfitaliqncafur? laqueos, in quos Iaco 

bum ipfe V elazquezCubae gubernatorem , fub cui? imperio iuuenis miffus adeas terras 

ipfecriftasieum ercxft,& Pamphilum Narbicfum,modo Garaium , fiveraeflmultorum 

opinio,ipfe coniecit,vti fuis locis late.Necg longe abefl huius debiti folutionis initium .Ex 

Cuba U Iamaica,fed planius ex Hifpaniola, quo tan q; ad em ponum generale omnia conrf 

fiuunt, Criftophorum illum Olftum ad fretf defiderati perquifftionem ab eo miffum defe? 

ciffe acper ferem agere,Cortefiiautoritate neglcfta,relatum eft,fic danturinitiarcbusXe 

gimus & Ktteras quibus Aegidium Gonfalum Abulcnfem ,de quo Iate in fuperforib?, ap* 

pulfum effe ad eas memorati ff n? oras difti Figueras iamdudum noras , quo inde paulatim 

vefligans dulcium aquar um eii exitum quaeritet. Ad haec illa eade Itttora dicunt perucniffc 

Olitum cVab AegidioGonfalotrfgintatantum lcucasdefccndiffc.Aiunt & Aegidium au* 

dito acceffu Olitf litteras & nuncios concordiam & pacem orTcrentcsad cum mififfc . Fer£ 

quocp Cortefium Oliti dcfeftione intellefta mittere in illum armatas copias, quib? impe* 

rat vt O lit? capiatur vfnftufcg ducatur ad fe vel trucidetur . Qui Olitum norun t ftrenuum 

effe milftem nec fneptum duftorem aiunt,fuiffeq3 ab iniriobcllorum non infimam vifto* 

riarum partcm,fedvtifaepe foletaccfdereformidolofusiamCorteffoerat, vndefub praere 

xtu honorisab feillum dimiferat,quotemporenon defucrut quf Cortefium monerent ne 

vfro, cuf aliquando verba dixeritignominiofa,quiccp crcderet.ParrealiaPetrum Aria pu 

tati continentis gubernarorem grandem exercitum andiuf m? cocgiffe vt eode tendat, vnde 

veremur ne horum dffffdia cunfta trahant m ruinam. Necg Cefar aut fenatus noflcr intcU 

ligimus,quid aliud capfamus conff lii,cg frcquentf bus mandatis Hifpaniolac fenatui autori 

tateaugcre,vt indc tancp a fumma poteftate,tum blanditiis,tum monitis cV minis opcra de 

tur, ne detrimenti quiccg exoriatur,ne fint difcordes,vt conueniantanimis,ni lefze mafefla 

tis criminc taxari velintrcadent omnes ni paruerint. Neq? cnim corum opinionibus cseteri 

nobiles Hifpanf ,qui & lpfi militum animos habent conciliatos contra fui Regis obferuan 

tfam affentientur.Nccg ar mfs fore fcdandos motus hos cenfebfm? , ff Iapfas fidef argumeta 

fcatcre vlla fcntfemus,in quoquaatrameto folum & papyracea carta quicqufd tranfucrfum 

cmer fcrit proflernetur . Ma^na quippc ac natiua in Hifpanorum peftorib^ vis honoris 8C 

laudf s pr2efertim,vt fuo regrfideles cffc iudicentur . Naues expeftam? ab lllo extcro nouoq^ 

orbcin horas.Tunc fl quid tufget in archanis, erupct cV chirurgos ad medclam accerfem?, 

Didici S plserac^ alia non f ndigna relatu per fratrem Thomam tlor tifium SCconfocios bi* 



HHMMMnaHHMni 



UfljS S 



Caput £>ejrtum. 



foildt 



colorcsfratresdominicos probatos viros. Hipartemcam putaticoriifnentfsmhabitarut 
feptcnnfo,quae dicitur Chiribichi,ea cft Ori dracoms & Pariae prouinciaefreqiietttcr ano 
bis iu prfonb? nominatis rcgio vicinatvbi ccenobium diruifTe barbaros 8i trucf dafle- cce* 
nobitas in dueali pcedentf libello di^U Fratris huius Thomae Hor Xizii eftapud nos ca opk= 
nio, vtipfo ductorefinteius ordinisDominiciduodecim aflignati ccenobitae adnouaHf* 
fpaniam mittendi,quo inter barbaras eas nationes noftrae fidei femina iaftent,ab his fratri* 
bus multa prius fntellexeram,quae fi bene mcmini fcripta dimifiad varios princfpesnun* 
cupata. Earum terrarum incolas Canibalesefleaffirmat, fiue Garibes humanarum carniu 
edaccs.Eft Caribium vafta terrarum quantitas,Europam fuperat: claflibus vnf lignearum 
cymbarum ftru ctis venatum homines per infularum,quae furt t ittniinierae,congerie naui 
ga!Tereperiunt,vtiadnemorafyluafqKeruos&aprosaliiquaerftantinterficiendos.Carib 
vniuerfalibus earum tcrrarii Iinguis f de quod fortior caeteris, inde Qaribes : neqs infulariii 
quffcp nomcn hoc promftffnefornifdfne.Dfcuntur etiam Carfbesa Garibanaregionefn 
Vrabae fimi fita orientaIi,vnde fparfum id ferum genus homfnii per ampla orarum fpacia 
integrasaIiquandoHifpanorimiaciestrucidaruntadinternitfem.Nudifereviutint,cucur 
bitula aurea interdum includunt pudenda , funiculo praeputfum alibf colligttnt , rteq$ ntfi 
coitus aut mf ctus caufa foluunt,nil vltra contegut domi ociofi. BcIIorum vero teriiporib? 
multis ornatibus vtuntur.Suntagillimi,certimmas iaculanturvenenatas fagittas,ef ycmo 
velocius abeiit redeutq? arcub? fultis,fmberbes funt, 6t fi pilus erumpat forficulfs cjimfda ^m^ux 
fibi eruut alterne,crinefc£ ad aures vfcR dimidiu fcindut. Ad elegatia aures narefq? gforat et n^mozc^ i 
moniltb? aureis ditiores ornat cochilib? cocleai^ aut Iimacti variis vuIgares,coronisetia de 
lectant aurcis,quf aurti arTequunt. A decfmo vel duodecimo aetatis anno quando iam Vene 
t co incf piunt vrgerf titillo, arborea geftant folfa toto dfe ad nucum quantf tate in vtraqs ma 
xf llameqs toliunt citra cf bi aut potus captum.Nigrefcunt ea medela dentes ad carbonis ex* 
tinctitetricitateni,fceminas autinfantes ignominiofeappellatnoftros c^candidisdeleclen6 
dentfbus,8t filuefttes feras,cp barba & pius nutriendis mtendant:ad extremum vfte, durant 
illis dentes,necg molarium vnqs doloreafficiuntur aut putrefciit vnq$ , folia funt niirthefs 
paulo grandfora,molIia vti quae terebint? arborcreat,lanae autgofampii molliciefi tauga^ 
t ur ,nulli magis culturae indulgent hi Chfribfchenfes ,<J earum arborum curae quas vocat 
hay,cp ex earum folf is quafcuno^gratas merces adipifcantur.Per earum arborum agros p 
beile compofitas deducunt fofias a riuuos trahunt , quibus fatafrrigant ordine grato. Se^ 
pft quifqp por tionem fuam deducto tantum funiculo gofampino cfngulo vitili tenus , hte 
ben t pro facrilcgfo fi quis vicf ni traf ecto funiculo predf um calcauerit, violatorem facri pe 
riturum propecuem pro certo tenent. Sed quo pacto 'foliorem puluerem f llu curcnt,necor 
rumpatur,auditudignum eft.Priufcg in puluerem folia exiccata terantur,ad montanas p 
ficifcunturfiluas,vbi coclearum & limacum gignftur copiainges ob humidam tellurem, 
ex earum conchis congeftfs in ftructam fornacem pofitis cum particulari quoda ligno acri 
fuppofito igne calcem conficiunt,eam pulueri comifcent . Efl eius calcis tanta vis vt primo 
fumentf Iabra ita concoquantur & durcfcat, vti foflbribus accidit habere callofas man? cb 
ligonum frequente tractatum,aut fi Iabra noftra calce viua confricuerint,afluetis non idem. 
Puluerem f ta condftum in cophinos oi fportasex cannfs paluftrib? miris modisintextis 
recondunt,feruantc^ ad mercatorum aduentum , quf ad eos comeant eius puluerfs habedf 
gratia,vt ad nundinas cV fora concurritur. Maiicfum granum mancipia et aurum aut ex au 
ro moniIia,quae guaninesappeIlant,afFeruntiIli vtpuluerem huncaflequatur,quoregio*« 
nes omnes vicine, vtuntur ad curam denUum,f pfi tame Chiribichenfes quottfs horis fpu* 
tis foltis veteribus recentia fumunt.Sunt arbores aliae in valie hac fuis prouentibus nobi^ 
les,ab f Ilarum vna vulneratis parumper ramfs lacteus manat humor.Is ita relict? fn pfceae 
refinae fpecfem cogelatur,diaphonum eft id gummi,fufTumigio grato vtile. Ex arbore alia 
lectus eodem modo fuccus perimit,fico illimta fagitta quis percutfetur.Ex alf fsarboribus 
vifcum manat,eo captant volucres 8i ad vfus alf os vtuntur.Guacirma eft arbor alia moro ff? 
rnilis,5i mora fructus procreat noftratibus Europcis duriora efui apta recenti. Ex illfs made 
faclis prius fapam extorquent, optimam purgando gutturi & raucitatitollendae comoda. 
Ab huf us arborf s ramfs exiccatf s ignis vtf ab ff lfce percuflb elfcintr.Cf treas & huius vallis 
latera familiares habentarboresproceras,odoregratoafunt'opplerf veftes cVferuarfatfnea 
iii eapfis conditas citreis . Sed fi panis includatur feruadus fit amarior felle 8( inguftabilis; 



6Smi optfr 
mum* 







6ofampifi; 
arbozeum. 



Zcp^rcrtt 

iudcv 



&0$,0ctm$ Oecadte 

inde vtidiximtts extabulis illis copactae naucseuadunt acorrodentibtisvermibus.Gofam^ 
piuin arbor alia generat quae moro maior cit,decenio perit,ide accidere in Hffpaniola plus 
ribuf(£ locis aliis in hoc orbe nouo dfximus f n praeeunti libello ducali. Ia ctat patres hi biv 
colores gofampiii hoc pciofiuseuc noftro Europeoqcl feritur quottanis,necg canabecaule 
fuperat altf tudine,pherifcg in partibus nafcitur & vigct hoc tcnue fn Hifpania in agro Aftt 
gitano pcipue.Eit vulgaris in hac valle fuaptec^ narura creatur cafiefiltule arbor Iges,Nec£ 
praetereundueft aliuclhuius vallis comodu , apud Ghfribichenfes in abftrufisfecefiibus 
aiiquibus creari putaruntarborescinamomiaItricesignotasincolis,autfaIrepretermif=s 
fas,quia millumeft apud hos habitatoresgenus aromatu in vfu praeter piperis eitis , de quo 
late alfas & fepe,quod appellant axi,peculiare adeo vt no minor fit apud eos omnes eoru fru 
tfctim copia,q; apud nos vrticarum aut maluarum. Excplo eft arbor vi fluminfs inundan* 
tf s raptata in litt? maris coenobio fuo proximu proiefta , traetam arbore f n ffccum ad vfum 
coquinx fcindere ftuduerunt,ex affulis omnibus fuaues prodibant odores, gtjftarut cortice 
non ineptum cinamomf faporem inetTe fenferunt,Iicet ex longa teporfs f ntercapedine cK co 
cufTu torrentis femicorruptuseffet truncus ille . Iudex rerum omnium tepus haec & multa 
preterea,quxadhuclatet,nobisaperiet.SexdierunumerumIegimuscreatoremrerumfib< 
afiumpfifle ad formandas ordtnecp fuo coponendasvnfuerfe machine fabricas.Nequfmus 
nos vno fpiritu cun&a tantarum rertt fecreta indagare.Eius fiumfnis aquas frangendis pur 
gandifqj renum & veficarum calculis aptas effe ferunt ,fed oculorum nubes generare ♦ Ex 
fonte qtiocg aitint fcaturire materiam eius ignis inextinguibilis, qui dicftur vulgo ignis afc 
chitrani^ab Italo arbftror vulgo ignem dici graecum. 



jDevarite 
arboHbue. 




CCaputfeptimum* 



STARGVMENTO notabilis res alfa,cf ea ftt vallfs aromatfcaru genl 
trix lafcf uiarum Jn exortu folis & fereno tepore per vallem tota miri vapo* 
res ab auris matutfnis impulfis fparguntur. Sed fi nimfs auide haurf attir na* 
j rfbus,capitieffenoxios 8igeneraregrauedine,vtfapud nosacciditin multis 
I herbfs Ozf mo praecf pue,neo£ mufcti prodeft naribus admfttere,lfcet alon* 
_J| gefapfateiusodor ,plutiio auteaiKnubflotemporeceflant odoresilIf,Parft 
pbma arbor alia fn ripf s flumfnum qtias comefa vrinam prouocant cV emf ttere cogunt ad 
fanguinfscolore. Alfagfgnftegregiaprunahfslimiliaquae Hifpanus monacales appellat, 
In ifde rfpfs alia fett poma qux perimunt,fi comedantur,licet dulcfa,f n aluefs cadetia ea po 
ma ab pifcfb? eduntur, fn varfos cadunt morbos fgnotos quf eo tepore pifces comederf nt, 
fraterfdemThomasHortfzf9guftafiepafumpcr noncomcdifietame dicftfe depomulo, 
acrodulcf mixtum cotendit habere fapore,nocuit f d paululum,haumis olef veneno eft me 
dela. Vm bra quoc^ huf us arboris pontiferae capiti nocct ac viftii oculortim canes , & catos 
quodcumcrjetiaquadrupes aliudperfmitpomorumefiis. ArborescK aliascreat eatellus 
multiformes,ab vna fuccus manat ,quf coprerTus coagulato recentf lacti eft fiinilis & efui a< 
ptus, E mf ttit arbor alfa gtimmf faccaro rofato non vilius . Herbas & odoras fuapte natura 
tel lus il la germ inat,Ozimum pafilm legi poteft.Beta crcfcunt illic ad vfriJe ftaturam.Trifo 
lf ttm apfo grandius,portulace ramulos edtint polifce crafiiores,coalcfctintf Ilfc olera & hor 
tenfia qiijecg ab ccenobitfs allara,vt melones,cucurbite,ciicumercs,raphani,cariotae, paitf^ 
nace.Mortfferae nafcuntur cVillfc herbae , vna praecipue paluftrfs trfcoflalfs, fn ferrae modu 
acutis cufpidibus armata,Ea fi quem f ncautil pupugcrit querultl dfmitf t.Nafcutur & fn co 
mari herbse quse vf ventorum crutae fparguntur & plaerunc^ retardant naucs. CL" a drupej 
dum eft 51 volucrum patriaru memoratu dfgna in hac regfone Chf ribf chenff varf etas . Ab 
pcdcs varti vtilfort ac magis noxfo qux funt oppofita fncipiamus . In primfs & fubfequentibiis mcfs 
libellis de qtiadrupcdibtis quibtifdam angufbus afpcftu ferfs facla eft crebra mentfo,Itiga 
nas vocant, dfctint alf i Iuanas.Vtihs eit efui bellua, neq; i nter lauta edulia abif cfendum ani> 
&cittg3rti0 maKSunt &. efus oua^quae morccrocodilf aut tcmidinis gignit paritq^ , egrcgff nutrfmcntf 
oi guitus.Iafturam ab illis non cxigtiam bicolores fratres recfpiebant qui feptenio illas fni 
coluerunr tcrras.Erecto vtf diximus ccenobio noftu aiunt fe ab infefta f uganarummultitii 
dfne velut ab hoftfbtis plaerunq? cfrcumfcptos ,no vt illas ad fui tutelam lacefTerent furge 
bant e leftf s , fed vt perterrefaccrcnt cK extermf narent ab frugibus & horteniibus mcloni* 



2dc vartis 
Ijcrbie. 



iSlimdru* 



— 



iiu i LUiiim 



nm 



— 



i imnun 



xnmn 



i h , M J,,.iHI, 



Caputfeptfmuffl* 



foto 



frealfoertf 
mali» 



bus pr^dpuc fuo tempore fatis & cultfs,quibus Iibentes depafcufuf . Iuganar um venatui 

vallf s eius habitatores indttlgent ad efum,fagittis rcpcrtas perimunt,capiunt & plericp vte 

uas dcxtra in ccruicem iniecta belluae,quae iners eft licet afpeclu formfdoIofo,ore aperto cu 

fero dentium oftenfu minari videtur morfum,fcdanfcris morefibilantis torpefcir , necau* 

dct impetcre,tantuseft earum fcetus vr gregem delere penftus ncqueant.Ex maritimis an* 

trfs & fpecubus,vbf germinantur,noftuad paftum turmatim cxeuntqu2erendum,vcfcun 

tur « pelagicxcremenfis,quae retrocedens mare in littoribus relinquir. Vafrum alfud n u^ &*Adi 

tritterra illa animal,& crudelc gallico cane no minus, raro vffum. Primo noftiscf epufculo an,maI * 

prodil \: fituarum Iatebris,pagos adit,c(rcuft domos plorando clatfs vocibus, in vt f nfantc 

percufTum cfTefgnarf artis illius arbitrentur, PrfufcJ rerum experientfa vicinosinftrueret, 

falkbantur multf,ad vagitus incauti exf bant, aderat monftrum, raptabat mfferum & f ftu 

oculf lacerabat in fruftaXonga teporis i ntercapedo & necefTitas, q fo pitos excitanr anf mos 

contra fcrae bellux naturam remedtum inuenerut.Si qufs f ter noftu (it capturus accenfum 

cxportat fectl tfcione rotatcp aindo, eo infpeclo fugit monftru, velut ab furetis gladio tlmi 

dus homo,pcrdiem vifum fuitnuncf .Infeftantur &acrocodfIfs in finfbusprecfpuefemo 

tis accenofis,capfunt plaerumq? catulos eorum cVcomedunt , a veteribus abilerriti abftf* 

nem.Ederunt fratres fc crocodf Io, carnf afinina: mollipar efleaiunt,guftum infipidum , vti 

alias dfxide niliaciscrocodilfs in legarione meaBabilonfca proCatholicfs Ferhado &Hc 

Kfabetha regibus. A fcemina proditodor mufco lafciuo fimilfs,ff lueftres creat catos ea teU 

Ius,amplexu natosgeftat mater fnterarboresferpens, fagftta tunc matrem ferfunt , qua ca- 

dente mortua capmnt paruuIos,fllos ad delfcfas habent,vtf noscercopithecosautffmfas,a 

quibus dffFerre fn immenfumdfcunt fratres,prxhenduntexillis tenfis fn fontfum margi* 

nibus Iaqueis.Trans monflratos digito montes motanas habitare feras dicunt incolse^qux 

vulm,pedibus,manibufcg vfrilem formam aemulentur, 8treftainterdum facieftarepedi* 

bus & ambu!are,vrfos efle arbitrantur qui hxc audierunt,vfderunt minime, Verfar* in co^ 

filuis animal alf ud affno grandf us,ferox,can i bus infeftum,obuf um quecuncfi raptatum au* 

fcr t fecum,vtf lupus aut Ieo pecude, tres canes ccenobii cuftodes raptarunt fratribus e vefti 

bulo.huius cft a ccterfs anf malibus forma pedum valde diuerfa,calcco gallico fimilis eft vrt 

gula,a fronte lata & rotunda non fciffa/a calcari acitta,n/grum eft & vfllofum, afpefium for 

jnfdat homfnfs, Cappam appellat quadrupedem incoIa.Nutrit & pardos ac Icones,fed mi 

les ac mf nime noxios,ceruoru eft numerus f nges,fagittis ceruos infequttur incola venaror. 

Cane nihilo grandius eft gallico animal aliud nomine Aranata,huius effigies humana,bar tot&nmte 

ba denfa,fpectabile ac venerandum afpecl:u,maniis ac pedes et os habent humanfs fimiles, anm wlfe 

fruftfbus arboru vefcf tur,fnter arbores ferpens vtcatus aut fimia gregatim inccdit rugitqs 

adinuice,aliquandovtfratresccenobita£primoappuIfidaemonuputarentefRagmfna,pr5 

fuf aduentusrabie adeoru terrore obftrepentfa.DexterrfmueftanimaI iactilatas in fe fagit* 

(as fciteuitare,ac manu capereet remitteread percuflbre,fimfarum aur cercopftccorufpecie 

arbitror cgo efTe,ccenobf tc neganf.Eft aliud egeftu mfrabiIe,ftrfgofu m,cubitales Ioco fter 

coris emittit colubras:vnu domf nutrifTe fratres ipfi,vidifle(^ fe aperto experimento re aflesf ^ et{dfi Ani 

runt.Qjiofolutaetendantcolubraeinterrogati,ad vicinasdixeruntfiluas,vbi vitamagut mil. 

breuem.Putetanimal fuper qualeciinc^ proiedum ad fterquiliniacadauer fcetidum,inde 

putoris efus impatientcs interfici animal iuflerunt,vulpem roftro,pilo lupu imitaf .Qjian 

do in rfnfantnm ventnbus vermes paflim creari,neq^ fenes ab ea pefteimmunes,atq$ vna cu 

cxcrementis cmitti viuos didici,quos mutato nomine vulgus lombrizcs appellat, cur & il^ 

lud accidere poffe non credfderfmf talfbus prcofpue viris id aftlrmantibus l Eft aliud quas: 

drupes miro naturae inftinclu viclum quercns: formicarum,vti de pico aue didicim?,eft ve 

nator,acuto conftat roftro fpitamali,oris loco fora me tantum habet roftri cufpide,vnde lin 

suam exerensobIongam,fncubilia formicarum inarborum cauernulis latcntiumproten 

Hit,6: motu linguae coliudendo eas pellicit,vbi formicis fcntit efle referta,retrahit: & eo pa^ 

£o formicas deglutfens depafcitunPhaleratum & id animal,de quof33petclb illa procreat, 

Apris ,ericiis fpfnoffs,&i porcfs hfftricibus,cV muftelarum fpeciebus variisabundat,variis 

quoc^ volucrib us ornata eft , & fatfgata onocrotalis , de quf bus late in ducali prxcedcnti; 

Vefpertilioncs vti culfcesnoftu dormientes aggrediutur.Qjncquid in hominc deteftu re^ 

perit vefperttIfo,aufu impc;terriro impetit,ac ferit repentino morfu,fanguinem fugens:fcd * ; 

auditu gratiofumaudfat tua Bca titudo cafum>qui a vcfpertilionis morfu euenitXaborabat 



"^ ' ''' ni 



■ 



— — 



:0.0$.£)ctau$fcecadis 




tfesauditu adexfrcmumvitaecanobitarumfamiliaris^grauipleureficuardentifebrejfiobotomiain^ 
gratiofa oc dJg eDat ■ £>j s terq^ tentat vena,nec£ guttam fanguinis extoifit vllafuanauacula ffobotoma* 
verEtilionc» tor> p ro mo rituro intra paucas horas reliftus, extremo vale difto abierunt fratres,vt fepttte 
tune illius parandx lntenderent.Adoritur vefpertilio derelfflum , pedis vmus detefti egro 
to vcnam aperuit ,fanguims iuftufat vefpertilio,euo]auit,venareliquitruptam. Addefe» 
tum fratres mortuu efle putatcs in exortu folis veniunt ,viuum & alacre ac fere mcoltimem 
reperere hominem,conuaIuitq? prope diem,minifierio intetus prifco. Vefpertilioni medi 
co gratice aguntur.Perimunr & fuo morfu catos,cancfcg,ac gallinas. Vocat vefpertilionem 
incola rere:do rebus nola q dat,dat pauca.Sttt H coruf no corui nigr atcs aues,adunco roflro 
aquilino , rapaces, fed in volatu pigrivti videmus de auetardain Hifpama familiari, anfere 
maiore-.circa folis occafum cxit ab his halinis fragrans, per mcridie aut fub aere craflb mini 
me.Perdices,turtures,palumbes,numeroibicreaturinnumero,parTerculosctianoflrisrc 
<ntlis minores habet.Dc induftria architecture in coficiedis nidis,quo fobolefa rapacibus 
volucribus U belluisaliistueantur, mirareferunt. Ataiam eiTe Chiribichenfib? vicinam re 
gionem,falinis nobilem diximus alfquando, eius littora percurrebantHifpani,qui oculos 
in mare habebant protentos,aeteris aut Iudentib? autalias ociofis , fupernerem ignotam 
videre natatem,intuitu fixo quid eflet penfitando , caput humanum crinitum & denfa bar* 
ba fulftum ,ac Iacertatum fe vidiflc profefli funt.Donec taciti profpe clarunt,fecure moftra 
nauisafpeciu admiratum vagabatur , clamore ingenti focios excitant,fonovocisaudito 
moftrum exterref ,fubmergitq$ fe,latentem fub aquis corporis parte oftendit,iri pifcem defi 
nere cauda infpecT:a,cuius concufllt vndofum fecit maris tranquilli locum.Trfrones efTe ar* 
bitramur.quos fabulofa vetuftas Neptunirubicines appellat. Apud Cubaguainfula vnfo* 
num pifcatu famofam, Margarifce infulae vicina fuiiTe vifum eius generis monftrii aliud re 
tulerunt plseric^. In Oceano Gantabrico noflro virginese vocesarmonice cantantes certis 
aririf teporibus auditae referuntnr,hortl putant etTe concentus,quando prolis gignendce ap* 
petitu in Venerem excitatur . Pifcittm nobis ignotorrl afTequuntur multa genera, duobus 
precipucpaflim fruuntur,aflant vnum & feruant vti nos falitos petafones, alias etia carnes 
& pifces ad futuras neceflitates codimus. Aliud genus elixum pinfunt , fn mafTe tritfcee mo 
durrijfrioxiri globos reduelu,aliarum rerum peregrinarum pcrmutatione, vicinis ea mef . 
ce carcntibus impendunt.Capiunt aute pifces duabris arttbus . Qjiando pifcationi genera 
liariimtis eft intendere,qtta fciunt eorum pifcium verfari copiam, iuttenum cogitur ingens 
multttudo,a tergo gregefilenter in latam coronam friftrufti,vti leporum venatoribus accf 
dtt,circumeunt fubmergutcgfevna omnes &in aqttis morechorizatium^paulatimvirgis, 
quas dextera gcftant,dexterrime agitatis & aperta leua, vt in caulam pecudes gradatim ad Iit 
toralcs harenas impellunt, ibiqj fportatim in ficcum przedam proiiciunt . Non miror ego 
fieripotTehoc,cp in alueo Nili mihiipfiacciderit,quando aduerfofluminead Soldanum p 
ficifcebar,anno ab hinc quarto cVvigefimo , nauibus quae me comifatumc^ meum cV pala 
tinosad me a Soldano miflbsvehebanr,in ripa recentium comeatuum fumendorttm ratio 
nemorantibus,animicaufa,C£ mihiexirein terraob Arabesvagantesnonerattutu,panis 
frumila de accolae vni? confilfo proiiciebam in fluuittm^pifciculo^ aggregata eft ilico mul 
tittido adco fecura,vt fubm itti fibi fportas paterentur,certatim ad natantia fruftula panfs,vti 
admellitttm aliquid rabidae mufcx,accurrerunt, fportas mox eleuabam? refertas', idq? ad 
iibitum reiterato facere licebat. Attamen interrogati accolse cur tanto tepore vigerent eoru 
pifcfculorum turmce,non comedi ab eis pifces,cp noxiiflnt,inteIIeximus. Fui ego monitus 
ne vllum ex eis manu caperem , fpinain eorum dorfo rubram oflenderuut,fludere pifcem , 
vti apes actf Ieo,fpin3£ cufpide captorem ferire:Ghiribichenfibus no erl ea cttra,funt comodi 
pifccs hi.Genus alterttm pifcationis tutfreft & generofttm,noctu intra fcaphas ardentespor 
S uifcaS tant tecias fi qua experimento nofcttnt magnorum pifcium verfari gregesjproficifcuntur, 
tedasextra cymbam fpondas circitrotant flammates, ad lumen properant pifcium agmina 
fufciniscV fagittis iatlatis perimuntadlibitum ,faIftofq? velfttb ardenti fole deficcatos in 
ci'fta8c6ponunt,venturofq5 ad eorum fora ntercalOres expectant,de marinis partibus fatis. 
Malcuritttr cVillieinfeftorum cVfcrpentttm mtiltagenerd.Salamandrae Chiribichenfeshu* 
mana funt palma Iatiorcs,morfus eai^ lcetalis efl,vti pulle gallicinae raucae quadoincipiunt 
Optare maritum,noctu crocitant, Afpides caude aculeo ferientes,ibi pafllm reperfuntur,eo 
i uni caud« cufpide fagfttas inficiiit, Araneac fttnt verficolorcs^vifu formofie,noflris dupld 



ggtuib^arti 
bue capiat 
pifcea. 



Sttcrfige* 



rsr: 



™ 



rrtxn 



I IIIIH I MH 



inuiMiiiinii m 



ii inniiinii i nniiiuiJAiJiJJ BI 



UJHHI 



Caputoctaimm* 



foicth 



maiores:tenaxccarateIa&afpcfludfg™ fice 

ciderit m ea irrctit, vf no parua op? eiTe f nquiut ccenobf t» ad infrigeda flla. Araneis & ranis 
ac vermib? qbijf<$,pedictilfe etfa fine horrore vcfcunf , licet in cseteris fint fiomachofl adeo 
vt ii qmdnon placftum viderint eorum quifcp, euomir repente quicquid ftomacho ineft. A 
quatttior culicum gcncribus infefljs fe hoc pa fto tuentur multi,obruti harena,facie frondf 
bus cotcgunt mter ramos,vt fpirare queant,exigut funt noxiorcs. Apum funt 'genera tria 
in alueareisduo mellacogerunt morenoftrai^ , gcnus tertium exileacnfgruminfiluis mel 
Iificatfinecera.Pulh'cuiisapum vefcunturincolac Iibentes,crudos,alTos§ interduelixosco 
medunt.Vc^arumduofuntgencra,vnuminnoxiu,valdemolemimaIterum,h» 
i II* filuas inhabitant.In finibus quibufda maritimis angues magnse molfs creantur fidor 
mire nautis acciderit,apprehefa cymbe fpoda,in naumi ferpunt & perimunt fopitos ac lace 
rant 5C comedunt fociahter,vti vultures ad oblata cadauera.Certis anni teporibus a brucis 
cruca % locuftis in arbora germinibus infellantur, in maiicio grano i nifi cura mgens ndhi 
beatur, in co deuccando & locandoin horreisgurgulio nafcitur , &roditmeduIIam cortice 
reiflo,vtm fabis &a!icubiin tritico accidit. Sunt & illic noctiluci familiares, quibusindu 
cali prcccdentf diximus ,ad culicil remedia, & lucem noclu prebendam cos vtf. Marfs eius 
dfcunt ccrtfs anni temporibus littora ad colorem fanguinis rubefcere.Interrosratifenefcen 
tes, quid caufx f nflt,quod ingens m ultitudo pifcium oua eo tempore egerat quc ab vndis 
raptata, fupernc cruentum cofore illum dent aquis, putarc feaiunt , affirmant minime erit 
in manu querentiu in oflium fu perficie medullas credere,vel genuinos tabe liuorismficere 
«ip^h^&mul^ 

Difq, acf uccis,aliifc£ rebushuiuf nodiiam fatis, Ad holm gefta & vito ferietendamusarcu. 



m 




CiCapufoctaumn, 



V N T Chf rf bfchenfes augurff s dedf tiflimi,funt ludorum.cantuu & fono* fcc mturd 
rumamatores,incrcpufcuIovtro^varfisinflrumentis&cantibusfeaIter^ %moS 
ne faIutant,perpeiuos octo dies interdu pfallendo,cantando,chorizando,bi fcforlbiclpe 
bendo,& comedendo confumunt,ad extremam vfc§ laflitudinefcfealiquan fium ' 
do concutfunt.Cantus eorum ad mcerore tendunt, ibi fuis quicg monilib? 
t---ir7 T i i ■ Jinflruunt,atireas hi coronas capitibus i mponunt , conchis maritimis & lfc 
macum tcgminibus colla ac furas pro tintinabulis ornant , pennarum criftas diuerforu co* 
lorum aliifumut,ad peftora bullasaureasappeduntalii,quas appelIantguamnes,fedom== 
nesfefevarffsintinguntherbarumfuc^ 

gantior iudicatur , ita coafti in arcum modo,modo ftritfo cunco , dein rotunda corona con^ 
nexis manibtis,mox foIutis,m ille faltibus variis & tripudiis, femper canentes in <ryros fefe 
voIut1t,euntes ac redcuntes cu variis vultuu geftibus Jabellisinterdu claufis ac filentes aper* 
tismodovociferantes.Camobitaefa 

la inter capedinc in huiufmodi vanfs ac laboriofls motib? confupfifle.Qjiando moniti per 
prccones ad priniarii a! tcuius rc^^^ 

res itinera,euulfis herbis U abiectis lapillf s ac fpinis & paleis fordibufcn aliis omnibus ver* 
runt U purgant^fi opus eft latiorareddunt.Qjii '? pagis veniunt vicini,ad fundxfactum 
ab atrio rcgulf filtunt,in apertocampo fefeinftruunt^&ordinecopofitofacula.qbus ad bel 
■Iixm vtunt,afigitfas pfallendo tripudiandoc^ concutiunt,oi voce tremuIafubmiflacRpri*> 
mo cantantes paulatf m gradmntur, mox quo propius accedunt voces & cantus reiteratos 
cleuant f de fere femper promendo,verbf gratia: ferena dies eft, dies efi ferena , eit ferenadies. 
Cuiufcg pagfdux vnus tripudiorum &. can tuum rcgulam praebet casteris , qui tanto ducf 
refpondent conccntu,vt vna in multis vox e(Te videatur, cVin multfsmotibus motus vnus. 
E ducis illius necenariis praecedit agmen verlTs veiligf is vnus vfcu ad atrii valuas , domum 
dein fine cantu,pifcatoria hic fingendo arteni,venatorfam aIius,modeftetripudfandom2;re 
dfunturoratorio moredcin Iaudandoregulum cVgenitoreseiusaltefetmocinaturali?. mo 
rionis qttfdam geftus,ocuIos modo torquendo,modo recle fpeclando,confincrit. His aclis Bad?ana- 
pedibus fub fe rcductis folo fedent omncs taciti,comeduntq} ad crapulam ac vluutad ebrie lia ximnt < 
tatcm , quoue intemperantius quis potat , eo valentior habetur . Fceminje tunc modeftfus 
vtuntur potu^quo maritornm proftratorum ebrietate Iiberforem curam haberc queant^eft 



i 



1= 



' i i n i l ujjj^ou 






™ j.ini.nnM L^ 



— 



"-** 




■ 



■■— 



•— 



—■ 



^0k0ctau$t>ecadi's 



\ 



fiancfidaraaiiqsviroincm^^ 

v tunt his teootib? ad potuiTm & ciboru farcinas ad conucntus locu deferendas:hs vmtim 

toKeSfer^ 

aliqiccrfeaiimW^ 

-id iursia 8£ querimonias pteritarumq; iniurlaru recordationes fe couer tunt, hincdtieila 8t 

t>rouo«tfones&c*terato 

nim ad mccfticfa pronos excitant,fcemin* prxcipue tnftioi es.Ab homine multu diftarc 

aflcrunt temperante\quiafuuirorumexpertem remanereoporteatxum qtiicbnctatenon 

corruat Arti Wiae vt infra fuo loco dicem?,fub maglftris iimiigilant^tuncojdxmonum 

commercioetccTlloqkisvfosfuiiTeprxdican^qu^ 

ff nuantur vndc pmter vini potum alterius herb* inebnantis fumimigio vtutur,qiio plc 

I us SceanWtcs fumunt 8 alii fuccos herbarii ad vomitu excitantcs,quo ftomachoeua 

cutoaapula^ 

fibi & fcemorum partes,queproxinix funtgenibus,ftaminuglomisinuoiuutftringutq$ 

a Cr iter,quofurJc^^ 
amantibusdecxtcronudce»Nuptxvcrofcemoralibusvtunturgofampfnisadpiidcdatm 

contc-enda.Bellicahiformantvarusmodisc6paaainftrumen« 

mckiaaniinfe^u&to 

S S aIfouac6ponunt,cxceruorumoffibus8ifliiuiaUbusca 

dio^virilila^ 

vociferant multi,refpondet ab uicinopagonon ncgligenterJntcrrogati cureafib follici* 
- **. ^ radnVeminducrint,quofuihoftesnequeantc 

exortu fi cator ▼feeat.fi vero frigus in exortu,fingulis diebus fefe lauant,» ad clegantia plaef 

SvnS 

corpuscooperiunO^^ 

publicumcontumeli^^^ 
vrgetChirfbichenfeslittoralcs,hcetfintcequfiioaioproxim 

du$fubiiciuntur,tendit ea tellus ad antarclfcu,ytiah:is dixi, trans inea aequinoclialcm gra* 
dusquattiior&quinquaginta,vbifuntbreuimmi,qnapudnoslongilto 

tra.Mereosillepotent^ 

eft^quivepliirib^ propinquisfultuseft, 6. prsecjaregcftis maiorum polleat aut fms. Si qms 
alterifeceritim^iriacaueatfibi,ignofcuntnunq 5 ,proditorieq 

iorem in modum iaftabundi,arcubus & fagittis venenatis_ dele£antur,afpidii aculcis caua 
darum,quarunda etiam formicaru capitibus.venenatisetfa hcrbis cotufisaiitpomulis, dc 
aencnati* quibus aMs,K fuccis arborum ftillantib? eas liniunt,nccp omnibiis datu eft medicamenta 
vmnmria- iiiath^crate.Vetulashabeteiiisartisperitas,hasfiiisteporib9iniutasincIudiitadidniini^ 
wlto. flel . fl / m pra& bitis matcriis.biduo contfnent & dccoquunt vnguentum, pcraclo domu apc 

riunt Ji vetulas incolumes repcriunt quin femimortux iaceant ob vim vcncni , gram pcena 
confictunt,tantam enim cflc vim eius afTerunt,vt ofcifices quofa^ odore folo dum compom 
tur fere trahatad interitum,8tanqj rem inutilem vngucta proiicitit . V ulncrata perimit cn 
tabes, fed non rcpente, remedium 'enoftrisnullus vnq* rcpcrit,iofls vero notu eft. Dunflfc 
ma cft vulnerato poft fd vita,quonla h m ultis, qiue placita cfTe foleat, abftinere i llum opo» 
teat '\ Vencrcprimum per bienmum faltcm,&toto vitae tcmporca vinociboc^ vltra natutf 
rx folam ncccflitatem ot'a laboribus: ab his niff cauerint,mora fublata moriuntur, vnlnc 
ratosaiuntcanobitxfevidifleplxrofcB,quodcrudisbellisfemiituoconficfat mortuum 
nemincm prrcter fceminam vnam rccrtant nam$ vnacum vfris fceminc, ea vulnerata mt» 
dclxanguftiasfubirc rcciifaiifttcxtorquercabeisnoftrimmq; potuerunt quomcdicamen 
tofttopusadcamcuram. Arcus interfccumglobulfs cercis autlfgneis locofagfttaruma 
puerfs cxerccnt.Dii namgant cantor fedet vnus in cymbae prora,cuf rcmiges fecnti pun ctu 
«rdine^ratorefpodcntvniformesrcmosagitando.Fcemin^vtpIurimuadolcfccnuacXiii 



immi 



onxr 



mirimiiiiiiig 



£cquerimt 

Qutciocme 
mo:i€ oebi 



Captttotfauttnu 

nentufem fathoncfte pcragttrttjgraiidiores funt inconftantcs. Degencralimorc fcemittafo 
quibus alicna magfs placertt q* fua, Chriftianos magis amat > ciirrtint > natant > jpfalltit > & mo 
tus omncs excrcent non ineptius crc virf: part tis leuiter cmf ttunt^tullii cioloris prom unt ft* 
gnum :nec le&o recumbunt, nec blandimenta expeftat vlla:infantuli ceruices duobus pre 
miit puluinarib^a frote vtto,ab occfpite aItcro,ftringntq$ ad oculofl^ ruptura, placet illis 
plana facfes.Pttellas nubfles bienfo cttbf culis paretes includut abftrufis^necg fn aere eo tepo 
re,cu alfas ob folis 8f aqtte, frcquente vfum mrTufcae fint^gredi untur:comam fcfndn t nuqs 
claufura durante.Ea feueritatecuftodftas multi optant habere vxores,hae ff primze ffnt mari 
ti vxores, colunturVt caetcris quas habcnt ad libitu primates, populus vna contenttis viuf t> 
i gnobf les vero mafori ex par te obfequf u petenti pf eftartt*Poft lluptfas cauen t ab adulterio, 
fi accf derit/afcemfna crfmen no exigitur,de adtiltero queritur vindicla^repudiarf vxor po* 
teft. Ad huf us primae fenere puellae nuptfas vicfnfa fmiitatur vnfucrfa, fceminae conuiue,po 
ttis cV dapiu fecum afFerunt humerfs farcinam fingulae vjx ferendam ♦ Vfrf pallearu & cufe 
morum ffngulos fefces ad conftrueda noue, nuptae domu portant , ea trabib? creclf s in mo &uW md 
dum caftrenfis papf Ifonfserigftur^domo cbnftrucla fponfus vtercg pro facultatibus ornar; rtous vtant 
affiietfs montlibus & varforum coloru Iapillis,quibus quf carcnt mmWa vfcinis accfpf ut, Jj 1 C€icb ™n 
tunc noua nttpta cu Virgfnibus feorfum fedet,fponfus apud viros*Cir cumeut vtrum q5 can^ nu P« 1 ^ 
tantes,huc iuuenes,illam puellae^aditcrfnitofor/ponfo capillos ab aure fcfndft, fpofg mus* 
lfer, in fronte foliim ad fupercilfum ab occipite rcftat crfnfta , hfs aclis nofte aduetantCjViro 
fponfam manu porrfgut, vt ea vtatur ad libffum datur vcnfa.Habent & fceminse pertufas 
aures^quibus monilia fufpendunt,mafculi vn^pra\3ent,fcemmae cum homfnibus minqs. 
Guram reifamiliaris amantcVexercentipf?: maresref bellicf .venatuf^pifcatfoni,^ Itidfs in 
ingilant, De moribus & vf ta illoru multa hic pre.tereo, quia in pr aecedenti ducali fat late in 
fenat u noftro recf tata fuitTe memorauimus,c quibus yereor ne hic fint aliqtia no necelTario 
repetttajfeptuagefimiisqnippeann^astatiSjCulnon^quartaeFebruariiannimilleffmiquin 
gentefimi vfgetimi fe^ti proximeruentfs dabttnt inifiu^fua mihi fpongfa memorfam fta co 
frigando deleuitjVt vix e calamo fit Iapfa perfod?,quado quid egerim fi quis interrogauerit, titalct 
neicire me profitebor,qufa praecipue diuerfis ffta teporfbus $£* varfis homfnib? notata ve* 
niiant ad manus.Trfa ntinc reftant, quibtis forte narratis claudamus optis , ni rcCentia nobis 
■arTerantur.Cluo pa clo magica difcgnt cV exerceant ar tem^homines fer e n udl & inctilti.qui^ ^ dffn - apc 
btts mox pompis fua traftent ftinera, demu qttid credant futtiru obeuntibus, Artfs magicf; rfe tendit. 
gnaros habcnt magiftros.hosappellant PiaceSjhisatTurgunt^hoffVtfnumina coluntjdecen 
nes aut duodecennes e pueroru ccetu deliffuntjquos ef mf nifterfo a nattira deditos a confeclit 
rfs forecognofcunt^vtiadgramaticoru Srethorunos fcholas pueros dirfgfm^noftros^ad 
abftrufos illi nemorum feccfTus mf ttunt fuos.In magalfbus fub veteranoru praeceptoru re^ 
gula bienf o Py thagorea duriorem agunt vif a,in ftf tutar^ f mbibunt feuerfora. Ab omni ge 
nerererufanguinem nutrietitt,cumfoIoaqu9hauftu Uk Venercoactu^autfolumcogitatu *P*®f£ av f 
abfttnent,fine parenttt aut propinquorum vel fodalium vllocomercio viuunt.Preceptores tls mimi 
folis durante Itice mfnime vident^noclu adeunt ipfi difcfpulos,non accerfunt.Daemones etf 
citaritiadiftant puerfs cantica,& vna curandiegrotos vfam oftendut , bienio peracto ad pa^ 
trios lares regrediuntur. Ab piacib^magiftris adeptae fcicntte teftimonfum fecttm aflcrut, 
vt cx vrbibus Bononfa^Papia, vel Perufio cjtti docHorattts tituluarTecutifunt^aliter erudit? 
artis medfcae vfum exercere 116 attderet quifq^. Vicmi arTmes aut amfci fuos minimead me 
delam, fi ^grotent, admittut,aIienos accerfunt > &hos aliireguli preYertinnPro riiorbi va^ 
rfa natura , variis cttrant fiiperftitionibus,^ variis ipfipraemifsaflicfunf . Si leuis dolor fa^ 
ccntem prcmit,fumptisorequfbufdaherbisadmouent ad locum dolorisiabracVvifumsJ 
nialaIandoefugut,attraherea3 ad fe Iedentem videtur humorenijmoxdomocu vtrac^ ma* 
xflla turgentf exeuntes,expuut & excrcant ref terato,breui af unt egrotum fore fncolume, c^ 
-co fuctu cV lalati; morbus e venfs efus fitextortus ,;fed ff acrfore vrgeatur infirmus febrf aut 
dolore.aut alia cjttauis valitudinfs fpecfe prematur, aliter fe habent. Egrum adit piaces, pa^ 
' xillum ex arbore fibi notanpn vulgare ad vomitus incitametum mantt geftat,in paropftde 
vel in catino aqua pleno,paxillu piicft vt madeffat , apttd facentefedet.df mone preiTum clTe 
ait egrum,creduntpraefentes referent^vt operam fmpendatfuam ad remedfum.orant pia* 
«m propinqtif & famfliaresJnualfdu adft, totum cius corpus , modo quo dixfmtls labit 
fiigft($ tractim & carmina fubmurmuranspromit, dasmone fe dicit eo paclo ab egroti m& 




— ' 



#«fl&©ctau$ fcecadis 

dulliseuocarc^attraherccfe ad fc demonem, mox arrcpto paxillo madfdc,palatum fibi co* 
fricatad vuam,dein vfcp in guttur paxillum dimittit S vomitum ftimulat, vrgctc^ ,donec 
quicquid cibi flomacho immo & prope inefteuomit,anhelo fpf ritu, nunc tremulo, modo 
fubmiflb,fefe totitm concutit,voces & gemitus tauro faculis in ftadio percnflb acrttmugit, 
pect? plangit, guttarim . vti e teftis himbcr,duaru horarum fpacio fudor defluit.Se id vidif 
T feafleruntbicolores ccenobite,miratos etia,quin agitationetanta crepet medius piaces ille. 

Inrcrrogatus piaces cur huec tormenta patiatur,vt ab aegroti mcdullis pcr carmina daemo* 
ncs coar%antia,& perfuftus,ac lalatus traclu ad fe dxmone excutiat, hxcperferreoportcre 
ait.Poftq? fe diu piaccs variis acribufcg geftis macerauit,fcde ruclans crafTam euom it quan* 
dam pituite maflam, in cuius medio mgerrimus inuolutuseftdurior globulus , naufeatu 
illud excrcmem manu colligunt, nigrum globulum f a rcliquo reumatc fcparat, piace femi 
exanimc ad partem iacente,domo exeunt,g!obuIu elati? vocibns,quo longfus queun t ,pii^ 
ciunt,hjec verba reiterando, maitonoro quian maitonoro quian,quod fonat:f demon a no 
ftro,demon i 'a noftro.Hfs aftisab xgroto medclas precium pofcit,incoIumefcpropcdiem 
futurum putat «egrotus,putant cx" propinquiac familiares.Maiicilfrumeti oiedulioru da« 
tur pro morbi qualitate copfa, dantur & atirex bullae peftorales , fipotcns fuerit aegrotus, 
graiiiorc£ fn firmitas . Hoc memorandum ccenobitae bicolores auftorati viri concionatos 
res, hoc paclo paucos\i piacibus curatosarTirmant periiiTe, quid hic lateat, quialiena pro* 
ni funt rcfricare negotia,pro fuo arbitratu iudiccnt,nos q dantur ab auftoratis virfs,damus. 
Recidiua per pharmaca varf arumcp herbarum fuccos cnratur . Confulunt cx de futuris de, 
£5fttlfit t>* mones,quos notis aftrf ngunt carminib?,in eo feccflli habitis a puerf tf a, de f mbribus & ffc 
monee fug cftate^deaeristemperiejdemorbfscVcotagionibus^de pace debello,deq; fucceflibus,deitf 
rt^fnmrl. nerum erteclibus,de rerum inftf fs.negociationibus.lucris cx iacluris ^dc Chnftianoru accef 
fu ad ebs,a quibus abhotrent,C£ eoru terras occupenr,legcs prebeant, nouos rit?, nouosc^ 
mores induere cogan t,& afliietos appetitus abifcere facfant. Interrpgatf de futuris piaces,ad 
vnguem refpondiflc aflerunt ccenobitae, exempla nobf s in fenatu coaclis duo , prefer alfa 
multacnarrarunt.Hiatuaperto Chrfftianoruaduentum ad fedefertosfn earegfonc Chfrf* 
bfchefi , optabat fratres ,an venturaeflentppediem naufgfa fnterrogatf piaces, ventura dfc 
defignato predfxerunf,de nautarum numero,de habitu, cx quid fecum aflcrret particulatfm 
nuncf anmt,nfhf io errafleaf unt.Credftu vf detur efle durius altemm, per trf meftrc amplfus 
ecclf pfes lurce pdfcut,cu nccfc lftteras necp fcietf ? vllfus cognitfone babeat Jefunat cx mceftJ 
viuunt eo tempore, pfuaff malum alf quod portendi arbitrantur, cu triftibus fonis cx cantl 
cfs lunx menftruum excipiunt fceminze pracfertim.fefe fnufcem plangunt, puellae rmbiles 
fangufneni fibf raptis venis cum pifcis acuta quadam fpfna gladioli locoemungunt c laccr* 
tis . Cbiicquf d in menftrui tempore cibi & potus conditum & paratum reperitur /n domfc 
b?,in mare aut alueis fhiminum proiicitur, abftfnent ab omni obleftamento donec ab co 
labore lunaeuaCfle confpiciant,Iucerefumpta iocfs,cx"ludis, cantibiis Ietis cx choretsindul 
gent.RidLCiilu eft auditu quid caufe lunce defeftum trahere populfs infontib? piaces , alftcr 
^fuofcituperfuadea^abfratofole^rudovulnere^^ 

folfs vero ira fedata,reuiuifcere in ftatum priftinum, ac fi demonem ecclipfis caufa lateret,Q 
a fiderum fedc defeftus aftrorum fcientiam fecum attulf t.Qjiado vero piaces,prf ncipfs aut 
am!ciahcufusrogatu,funteuocaturifpfritus,archanumintroeuntfcceffiimhoranoclfsde 
cf ma, ftrenuos cx intrcpidos fecu accerfunt iuucnes numero paucos , fuper hum ili fcabello 
fedetmagUs^pedibusftantfuuenesfmmobilcs^nfanisvocib^^vtiCumeafeciflcSibillam 
refertantiquitas,obfcurisapcrtainuoluensproclamat,tintinabulaqua2manugeftatmox 
concutit,trfftfdeinfonitufcrelugendohfsverbfsvocatumcompel!atfpirituni,prororur^ 
prororure vltima produ fta,i dq; fepius reiferar.fi acccfliim difFei t vocatus d^mon acrius fc 
macerat,funt cnim orantis verba vt veniat,fi df ftulerit,cantilenas vcrtit,&: carmina promit 
minabunda .viiltucp toruo imperare videtur. Ea excquuntur quefub veteranorum dikipli 
na fn abftrufis nemoribus didiciflcillos dixfmus , cum fam tandem fentfuntadefle vocattl, 
fufccpturf d2emoncm,crebrioribus i ftibus tintinabula quatifu.Piacem aggrcditur vocat? 
djemon,ac fi vir fortis pncrum f mbellem adoriretur, folo fternftpfacem hofpcs dacmon,fc«s 
fe contorquet piaces,horrf di crucfatus monftrat figna. Ad laborantem^ iuucnfbus admff* 
ffs,acccdft audcntfof ,rcguli vcl efus,cui9 caufa piaccs grauem ea prouincia fumpfit, prepo* 
nftmandata,proftratimagilabiisrcfpondctinclufusfpiritus,qpeterefoleatmemorauim^ 

Refponfis 



©atdclu= 
gct tipotc 
ecclipfis lu 
nari9. 



jQluomo= 
do t!monia 
C09 fananr. 



— 



iiii i i i in rm 



= 



mmmm 



uiiiiiwjjiiijjjininiininii 



iinmii 



Caputnonum. 



'fcXxxtfa 



Rcfponfishabftfs,qutfpremfffftpfacf prehendum percunftafur fuuenis,anexedulffs& 
maiicfo fatfflaftum iri fudicet daemon,poftuIata piaci pr ebcntur ad vnguem.Qjiando co* 
meten fpeftant,vtf cuftos gregfs,adtientante lupo/olct horrcndis vocibus hipum deterre* 
re,ita iftf pntant fuis ftrepitibus 6( tympanorum reboatu cometen diflbluf.Ccenobftc nar* 
rantcsha^c & hufufcemodf,fenferunt e collegis noftris ambigerc,an eiTet diflis preflanda fi 
dcs,proptcrea frater Thomas f lle Hortizius,quf res Chiribf chenff u & mores f ntus & fn cu 
te norat,in hoc crupit exemplum fnquiens. 



CiCaputitofium^ 




ENEFORTVNATVS frater Pctras Cordubeffs , omnium f udfcfo * ni m a 
vfrfanftus,rcgionis Andaluzfaenoftriordinis pr jedfcatorum vfceprouin* tri&Jrti- 
cf alis, quem foius augcndas noftrae ffdef ardor ad eas traxerat folf tudmes, folo befle* 
def auxf Iio fretus , piacfum lllorum archana ftatuft indagare , & an dsemone 
praefl?vaticinarentur,daretc^moreDeIficiApoIIinisrcfp6fa,voluitpr»2fens 
intelligere.Vero vcrf us eflecognouit,piaci fufs carmf nibus fntento voluft